Avrupa'da Yaşanan Gelişmeler ve 20. Yüzyılda Osmanlı Devleti

15. ve 16. yüzyıllarda Avrupa'da "yeniden doğuş" anlamına gelen Rönesans yaşandı. Bu hareketle birlikte akılcılık ve bilimselliği benimseyen pozitif bilimler Avrupa'ya egemen olmaya başladı. 16. yüzyılda Reform hareketleri sonucu Avrupa'da mezhep birliği bozuldu ve kilisenin baskısı azaldı.

16. yüzyılda yaşanan Aydınlanma Çağı ile bilgiye ulaşmada akıl, deney ve gözlem yöntemi ortaya çıktı. Bu gelişmeler Fransız İhtilali'nin çıkmasına sebep oldu. İhtilalin nedenleri arasında mutlak krallık yönetimi, ağır vergiler ve sosyal sınıfların eşitsizliği vardı. Düşünürler insan haklarını, demokrasiyi ve ulusal egemenlik kavramlarını ön plana çıkardı.

Bunları Biliyor musun? Fransız İhtilali'nin "milliyetçilik" ilkesi, Osmanlı Devleti içinde yaşayan ulusların bağımsızlık amaçlı isyanlar çıkarmalarına ve devletin dağılmasına neden olmuştur.

Sanayi Devrimi ile üretimde insan ve hayvan gücünün yerini makineler almaya başladı. Bu devrim, büyük fabrikaların kurulmasını, işçi sınıfının ortaya çıkmasını ve köylerden kentlere göçlerin hızlanmasını sağladı. Ayrıca ham madde ve pazar arayışı, sömürgeciliğin doğmasına neden oldu.

20. yüzyılda Osmanlı Devleti ise Avrupa'daki gelişmeleri takip edemediği için bilimsel, teknik ve ekonomik alanlarda geride kaldı. Kapitülasyonlar nedeniyle Avrupa'nın açık pazarı haline geldi ve borçlarını ödeyemeyince 1881'de Düyun-u Umumiye İdaresi kuruldu.

Osmanlı Devleti'nde demokratikleşme hareketleri Tanzimat Fermanı, Islahat Fermanı ve I. Meşrutiyet'in ilanıyla başladı. Tanzimat Fermanı ile hukukun üstünlüğü ilkesi kabul edilirken, Islahat Fermanı Müslüman olmayanların eşitliğini sağlamayı amaçladı.

Mustafa Kemal'in Çocukluk ve Eğitim Hayatı

Batı'ya Erken Açılan Kent: Selanik

Mustafa Kemal'in çocukluğunun geçtiği şehir olan Selanik, Osmanlı'nın Batı'ya açılan kapısıydı. Şehirde farklı milletlerin bir arada yaşaması çok uluslu bir yapı, zengin bir kültürel çeşitlilik ve canlı bir ticaret hayatı ortaya çıkarmıştı.

Mustafa Kemal, Selanik'te farklı kültürler ve yaşam tarzlarını görme fırsatı buldu. Bu durum, onun değişim ve gelişime açık fikirlerinin şekillenmesine katkı sağladı.

Mustafa Kemal Okulda

Osmanlı Devleti'nde eğitim-öğretim birliği yoktu. Medreseler, Batı tarzı okullar, azınlık okulları ve yabancı okullar bir arada bulunuyordu. Mustafa Kemal birçok farklı okulda eğitim gördü.

Mustafa Kemal ilk olarak annesinin isteğiyle Mahalle Mektebi'nde geleneksel eğitim aldı. Daha sonra babasının isteğiyle çağdaş eğitim veren Şemsi Efendi Mektebi'ne geçti. Ardından Mülkiye Rüştiyesi'ni yarıda bırakıp Askeri Rüştiye'ye geçti. Burada kendisine "Kemal" adı verildi.

Biliyor musun? Mustafa Kemal'e "Kemal" adını matematik öğretmeni vermiştir. "Kemal" mükemmellik anlamına gelir.

Daha sonra Askeri İdadi'de eğitimine devam eden Mustafa Kemal, Fransızcasını geliştirdi ve edebiyat ve tarihe ilgi duymaya başladı. Harp Okulu'ndan teğmen, Harp Akademisi'nden ise kurmay yüzbaşı rütbesiyle mezun oldu.

Mustafa Kemal'in Hayatındaki Dört Şehir

Selanik'te farklı kültürleri gören Mustafa Kemal, Manastır'da aldığı eğitimle tarih bilinci ve milliyetçi kişiliği gelişti. İstanbul'da siyasi görüşleri olgunlaşmaya başladı ve okul yıllarında gazete ve dergi hazırladı. Sofya'da askerî ataşeyken Batılı bir toplumun yaşayış biçimini gözlemledi ve yabancı temsilcilerle görüştü.

I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti

I. Dünya Savaşı'nın Nedenleri

Sömürgecilik, milliyetçilik akımı, silahlanma yarışı ve devletler arası bloklaşma savaşın genel nedenleriydi. Savaşı İtilaf Devletleri (İngiltere, Fransa, Rusya, İtalya, ABD) kazandı.

Osmanlı Devleti savaşa kaybettiği yerleri geri almak, Alman hayranlığı, Almanya'nın savaşı kazanacağı düşüncesi ve siyasi yalnızlıktan kurtulmak için girdi. Yavuz ve Midilli zırhlı gemilerinin Rus limanlarını bombalamasıyla Osmanlı Devleti fiilen savaşa girmiş oldu.

Osmanlı Devleti'nin Savaştığı Cepheler

Osmanlı Devleti, taarruz cephelerinde (Kafkas, Kanal), savunma cephelerinde $Çanakkale, Suriye-Filistin, Irak, Hicaz-Yemen$ ve yardım cephelerinde (Makedonya, Romanya, Galiçya) savaştı.

Dikkat! Mustafa Kemal, Çanakkale Cephesi'nde büyük başarı göstererek savaşın kazanılmasında etkili olmuştur.

Mondros Ateşkes Anlaşması

Osmanlı Devleti, Wilson ilkelerine güvenmesi ve Bulgaristan'ın savaştan çekilmesi üzerine İtilaf Devletleri ile Mondros Ateşkes Anlaşması'nı imzalamak zorunda kaldı. Bu anlaşmayla:

• Boğazlar açıldı ve istihkamlar yıkıldı
• Osmanlı ordusu terhis edildi
• İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit edebilecek yerleri işgal etme hakkı kazandı
• Ulaşım yolları ve iletişim sistemi İtilaf Devletlerine bırakıldı

İstanbul Hükümeti anlaşmayı itaat ederek kabul etti. İtilaf Devletleri ise anlaşmayı Osmanlı topraklarını paylaşmak için bir fırsat olarak gördü. Türk halkı işgallere tepki gösterirken, Mustafa Kemal Paşa direniş için Anadolu'ya geçme kararı aldı. Azınlıklar ise anlaşmayı bağımsızlık yolunda bir fırsat olarak değerlendirdi.

Millî Uyanış: Bağımsızlık Yolunda Atılan Adımlar

Kuvayımilliye Ruhu ve Cemiyetler

İstanbul Hükümetinin işgallere sessiz kalması, ordunun dağıtılması ve azınlıkların zararlı faaliyetleri üzerine Türk halkı kendi bölgelerini korumak amacıyla Kuvayımilliye birlikleri ve yararlı cemiyetler kurdu. Bu milli kuruluşlar, işgallere karşı direnme azmini artırdı ve Milli Mücadele'nin başlamasına katkı sağladı.

Unutma! Yararlı cemiyetler Sivas Kongresi'nde "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilmiştir.

Öte yandan azınlıkların kurduğu zararlı cemiyetler İtilaf Devletleri tarafından desteklendi ve bağımsız devlet kurmayı amaçladı. Türklerin kurduğu zararlı cemiyetler ise tam bağımsızlık ilkesine aykırı hareket etti.

Millî Mücadele Başlıyor

Mustafa Kemal Paşa 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkarak Milli Mücadele'yi başlattı. Havza Genelgesi ile milli bilincin uyandırılmasını amaçladı. Amasya Genelgesi'nde "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" diyerek milli egemenliğe vurgu yaptı.

Erzurum Kongresi'nde "Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz" denilerek milli sınırlardan söz edildi ve manda-himaye reddedildi. Sivas Kongresi'nde bütün cemiyetler bir çatı altında toplandı ve Temsil Heyeti'nin üye sayısı artırıldı.

Amasya Görüşmeleri'nde İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'ni resmen tanıdı. Mebusan Meclisi'nin açılmasından sonra Misakımilli kararları kabul edilerek milli sınırlar çizildi. Bunun üzerine İtilaf Devletleri İstanbul'u işgal etti ve Mebusan Meclisi dağıtıldı.

TBMM'nin Açılması ve Sevr Barış Antlaşması

TBMM, 23 Nisan 1920'de Ankara'da açıldı ve Mustafa Kemal başkan seçildi. Meclisin açılmasından sonra çeşitli ayaklanmalar çıktı, ancak bunlar bastırıldı.

İstanbul Hükümeti ile İtilaf Devletleri arasında imzalanan Sevr Barış Antlaşması, Türk halkı için bir ölüm fermanıydı. Bu antlaşma ile Doğu'da Ermeni ve Kürt devleti kurulacak, Boğazlar uluslararası bir komisyona bırakılacak ve kapitülasyonlar genişletilecekti. Ancak TBMM bu antlaşmayı tanımadı ve uygulanması engellendi.

Kurtuluş Savaşı

Doğu Cephesi

Doğu Cephesi'nde Ermenilerle mücadele edildi. 19. yüzyıl sonlarından itibaren Rusya ve İngiltere tarafından kışkırtılan Ermeniler, Doğu Anadolu'da bağımsız bir devlet kurmak istiyordu. TBMM ordusu Ermenilere karşı zafer kazandı ve Gümrü Antlaşması imzalandı. Bu antlaşma ile Ermeniler, Doğu Anadolu üzerindeki iddialarından vazgeçti.

Bu başarı, TBMM'nin askeri ve siyasi açıdan güçlenmesini sağladı ve "Ermeni Sorunu" sona erdi.

Batı Cephesi

İzmir'in işgalinden sonra kurulan Batı Cephesi'nde Yunanlılarla mücadele edildi. Başlangıçta Kuvayımilliye birlikleri savaştı, daha sonra düzenli orduya geçildi.

I. İnönü Savaşı düzenli ordunun ilk başarısı oldu. Bu başarının ardından Londra Konferansı düzenlendi, Türk-Afgan Dostluk Antlaşması ve Moskova Antlaşması imzalandı.

İlginç Bilgi: Moskova Antlaşması ile Rusya ve Türkiye arasındaki dostluk pekişti ve doğu sınırımız çizildi.

II. İnönü Savaşı'nda Yunan ordusu yenildi. Halkın TBMM'ye olan güveni arttı ve İtalya Anadolu'yu boşaltmaya başladı.

Sakarya Meydan Savaşı'nda "topyekün savaş" taktiği uygulandı. Mustafa Kemal Paşa'ya "Gazi" unvanı ve "Mareşallik" rütbesi verildi. Bu savaş sonrasında Kars ve Ankara antlaşmaları imzalandı.

Büyük Taarruz ile düşman Anadolu'dan atıldı ve silahlı mücadele sona erdi. Mudanya Ateşkes Antlaşması ile Türk-Yunan savaşı sonlandı ve Doğu Trakya savaş yapılmadan alındı.

Lozan Barış Antlaşması

Lozan Barış Antlaşması, askeri zaferlerin siyasi zaferle taçlandırılmasıdır. Bu antlaşma ile:

• Hatay, Musul ve Batum hariç Misakımilli'ye göre sınırlar çizildi
• Kapitülasyonlar kaldırıldı
• Azınlıklar, savaş tazminatı ve dış borçlar sorunları çözüldü

Osmanlı Devleti resmen sona erdi ve uluslararası alanda bağımsız Türkiye Cumhuriyeti tanındı.

Atatürkçülük ve Çağdaşlaşan Türkiye

Atatürkçülük, temelleri Atatürk tarafından atılan, devlet hayatına, fikir hayatına, ekonomik hayata ve toplumun temel kurumlarına ilişkin gerçekçi düşünce ve ilkelerdir.

Atatürkçülüğün Nitelikleri

Atatürkçülük, Türk insanının ihtiyaçlarından doğmuş, Türkiye'yi çağdaş ülkeler seviyesine çıkarmayı hedeflemiştir. Tam bağımsızlığı ve milli egemenliği benimser, eşitlikçi ve barışçıldır. Akılcı, bilimsel düşünceyi ve özgür düşünceyi temel alır.

Atatürk İlkeleri

Cumhuriyetçilik: Egemenliğin millete ait olduğu yönetim biçimidir. Halkın kendi kendisini yönetmesini ve yöneticilerin seçimle işbaşına gelmesini sağlar. TBMM'nin açılması, saltanatın kaldırılması, Cumhuriyet'in ilanı gibi inkılaplar bu ilke doğrultusunda yapılmıştır.

Milliyetçilik: Irkçılığı reddeder ve milli birlik ve beraberliği temel alır. İstiklal Marşı, TTK ve TDK'nin kurulması, kapitülasyonların kaldırılması bu ilke doğrultusunda yapılan inkılaplardır.

İlginç Bilgi: Atatürk'ün "Dil, din, mezhep farkı gözetmeksizin kendini Türk hisseden herkes Türk'tür" sözü kapsayıcı milliyetçilik anlayışını yansıtır.

Halkçılık: Belirli bir grup veya kişinin üstünlüğünü reddeder, herkese eşit haklar tanır. Aşar vergisinin kaldırılması, Soyadı Kanunu, unvanların kaldırılması gibi inkılaplar bu ilke doğrultusunda yapılmıştır.

Devletçilik: Halkın yararına olan alanlarda özel sektörün gerçekleştiremediği işleri devletin yapmasıdır. Beş yıllık kalkınma planları, devlet bankalarının kurulması ve KİT'lerin kurulması bu ilke doğrultusundadır.

Laiklik: Devlet düzeninin ve hukuk kurallarının dine değil, akla ve bilime dayandırılmasıdır. Halifeliğin kaldırılması, tekke ve zaviyelerin kapatılması, Tevhidi Tedrisat Kanunu gibi inkılaplar bu ilke doğrultusunda yapılmıştır.

İnkılapçılık: Çağın gerisinde kalmış kurumların yıkılarak yeni kurumların oluşturulmasıdır. Değişen şartlara göre kendini yenileyen bir yaklaşımdır.

Çağdaş Türkiye Yolunda Adımlar

Siyasi Alandaki İnkılaplar

Milli egemenliği güçlendirmek için 1 Kasım 1922'de Saltanat kaldırıldı. 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildi ve kabine sistemine geçildi. 13 Ekim 1923'te Ankara başkent oldu. 3 Mart 1924'te Halifelik kaldırıldı ve laik düzene geçiş sağlandı.

Eğitim-Kültür Alanındaki İnkılaplar

3 Mart 1924'te Tevhid-i Tedrisat Kanunu çıkarılarak bütün okullar Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlandı ve kültürel birlik sağlandı. 1 Kasım 1928'de Harf İnkılabı yapılarak okuma-yazma kolaylaştırıldı. Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu kurularak milli kültürün geliştirilmesi amaçlandı.

İlginç not: Atatürk, 1933 yılında Cumhuriyet'in 10. yıl dönümünde, ünlü Onuncu Yıl Nutku'nu vermiştir. Bu nutukta "az zamanda çok ve büyük işler" yapıldığını vurgulamıştır.

Ekonomik Alandaki İnkılaplar

Köylünün ekonomik durumunu iyileştirmek için Aşar vergisi kaldırıldı. Tarım Kredi Kooperatifleri ve Atatürk Orman Çiftliği kuruldu. Sanayi alanında beş yıllık kalkınma planları hazırlandı ve Teşvik-i Sanayi Kanunu çıkarıldı. Denizcilik alanında Kabotaj Kanunu çıkarılarak yabancı gemilerin kıyılarımızda taşımacılık yapması engellendi.

Sosyal ve Toplumsal Alandaki İnkılaplar

Soyadı Kanunu ile resmi işlemlerdeki karışıklık önlendi ve halk arasındaki ayrıcalıklara son verildi. Şapka Kanunu çıkarılarak kıyafette düzenleme yapıldı ve toplumsal kaynaşma sağlandı. Tekke, zaviye ve türbeler kapatılarak dini duyguların istismar edilmesi engellendi.

Sağlık-Spor-Sanat Alanındaki İnkılaplar

Çocuk Esirgeme Kurumu ve Kızılay Cemiyeti kuruldu. Türkiye İdman Cemiyeti kurularak Paris Olimpiyatlarına sporcu gönderildi. Umumi Hıfzıssıhha Kanunu çıkarıldı ve veremle mücadele dernekleri kuruldu. Resim Heykel Müzesi, Müzik Muallim Mektebi ve Türk İnkılap Sergisi açıldı.

Rejim Karşıtı İsyanlar ve Olaylar

Cumhuriyet'i yıkmak isteyen Şeyh Sait isyanı bastırıldı ve Takrir-i Sükun Kanunu çıkarıldı. İzmir'de Mustafa Kemal'e yapılması planlanan suikast girişimi engellendi. Menemen Olayı'nda Asteğmen Kubilay şehit edildi ve isyancılar bastırıldı.

Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası

Atatürk dönemi Türk dış politikasının temel esasları; bağımsızlığı korumak, milli sınırlar içinde kalmak, barışçıl olmak, eşit şartlarda ilişki kurmak ve hukuka bağlı olmaktı. "Yurtta barış, dünyada barış" ilkesi benimsenmişti.

Balkan Antantı

Balkanlarda barışı hakim kılmak ve sınır güvenliğini sağlamak için Türkiye, Yugoslavya, Yunanistan ve Romanya arasında imzalandı. İtalya'nın yayılmacı politikası karşısında Türkiye'nin batı sınırlarını güvence altına aldı.

Montrö Boğazlar Sözleşmesi

Lozan Antlaşması ile Boğazların uluslararası bir komisyon tarafından idare edilmesi Türkiye'nin egemenlik haklarını kısıtlıyordu. Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile komisyonun yetkileri Türk Devleti'ne bırakıldı. Böylece egemenliğimizi kısıtlayan durum ortadan kaldırıldı.

Önemli Not: Montrö Sözleşmesi, Misakımilli'ye uygun olarak Boğazlar sorununu çözümlemiştir.

Sadabat Paktı

İtalya'nın Habeşistan'a saldırması üzerine Akdeniz ve Orta Doğu'nun güvenliği tehlikeye düştü. Bu nedenle Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında Sadabat Paktı imzalandı. Bu anlaşma ile Türkiye doğu sınırını güvence altına aldı.

Musul Sorunu

Lozan'da çözülememiş olan Musul Sorunu, Şeyh Sait İsyanı'nın çıkması üzerine askeri harekât düzenlenemedi. Milletler Cemiyeti'nin İngiltere lehine karar vermesiyle imzalanan Ankara Antlaşması'na göre Musul, Irak'a bırakıldı ve Misakımilli'den taviz verilmiş oldu.

Hatay'ın Anavatana Katılması

Lozan Antlaşması ile Hatay, Fransa mandasındaki Suriye'ye bırakılmıştı. Atatürk bu durumu kabul etmedi. Fransa'nın bölgeden çekilmesiyle sorun Milletler Cemiyeti'ne taşındı. 1938'de Hatay Bağımsız Cumhuriyeti kuruldu, 1939'da ise Hatay Meclisi Türkiye'ye bağlanma kararı aldı. Hatay, Misakımilli'ye göre Anavatana katılan son toprak parçasıdır.

Atatürk'ün Ölümü

Atatürk'ün sağlığı 1937 yılından itibaren bozulmaya başladı. Buna rağmen çalışmalarına aralıksız devam etti. 1938 yılında durumu ağırlaşan Atatürk, 10 Kasım 1938'de hayata gözlerini yumdu. Cenazesi önce Etnografya Müzesi'ne konuldu, daha sonra 1953 yılında Anıtkabir'e yerleştirildi.

Atatürk'ten Sonra Türkiye - II. Dünya Savaşı ve Sonrası

II. Dünya Savaşı ve Türkiye

II. Dünya Savaşı'nın nedenleri arasında devletler arası dengenin bozulması, savaşı bitiren antlaşmaların ağır şartlar içermesi ve İtalya, Almanya ve Japonya'nın yayılmacı politikaları vardı. Savaşta Almanya, İtalya, Japonya Mihver Devletleri'ni, ABD, İngiltere, Fransa ve SSCB ise Müttefik Devletler'i oluşturdu.

Türkiye savaşın dışında kalmaya çalıştı ve denge siyaseti izledi. Savaşın sonunda Birleşmiş Milletler Teşkilatına üye olabilmek için Mihver Devletlere savaş ilan etti.

Demokrasi Yolunda Türkiye

Atatürk döneminde çok partili hayata geçilememişti. II. Dünya Savaşı'nı demokrasiyi savunan devletlerin kazanması, Türkiye'de demokratik hayata geçişi hızlandırdı. 1945'te Milli Kalkınma Partisi, 1946'da ise Demokrat Parti kuruldu.

Demokratikleşme Adımları: 1946'da Cemiyetler Kanunu'nda değişiklik yapılarak dernek kurmak kolaylaştı, sendikalar kuruldu ve işçilere grev hakkı tanındı.

Soğuk Savaş Yıllarında Türkiye

II. Dünya Savaşı sonrası ABD ile SSCB arasında yaşanan rekabet döneminde Türkiye, ABD yanlısı bir politika takip etti ve Marshall Planı'ndan yararlandı. ABD öncülüğünde NATO, SSCB öncülüğünde Varşova Paktı kuruldu.

Türk ordusu, Kore Savaşı'nda gösterdiği başarıyla NATO'ya alınmamızda etkili oldu. 1974'te Kıbrıs Barış Harekatı düzenlendi ve 1983'te Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti kuruldu.

Avrupa Birliği ve Türkiye

Türkiye'nin Avrupa Birliği'ne üyelik süreci 1963 yılında başladı. 1980 İhtilali sonrası ilişkiler donduruldu, 2005 yılında tam üyelik müzakereleri başladı.

Gelişen Türkiye

Demokratikleşme ile birlikte siyasi, kültürel ve ekonomik politikalar üretilmeye başlandı. Serbest piyasa ekonomisine geçildi. Ulaşım, sağlık, kültür, sanat, spor ve eğitim alanlarında büyük gelişmeler yaşandı.

Türkiye'ye yönelik tehditler karşısında Türk Silahlı Kuvvetleri ülkemizi korumuştur. TSK, dünyada barışın teminatı olan sayılı ordulardandır. Ambargo nedeniyle kendi silah ve araçlarını üretmeye başlayan Türkiye, Aselsan, Roketsan, Havelsan ve TAI gibi kuruluşlar kurmuştur.