T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük

Bu çalışma defteri, 8. sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinin temel kavramlarını ve konularını anlamanıza yardımcı olacak pratik bir kaynaktır. İçeriği adım adım çalışarak, Türkiye Cumhuriyeti'nin nasıl kurulduğunu daha iyi kavrayabilirsiniz.

Atatürk'ün de dediği gibi, "Türk Evladı Ecdadını Tanıdıkça Daha Büyük İşler Yapmak İçin Kendinde Kuvvet Bulacaktır." Bu sözden hareketle, tarihimizi iyi öğrenmek geleceğimize yön vermekte bize güç verecektir.

Unutmayın! Tarih sadece geçmişi değil, bugünü anlamanın ve yarını şekillendirmenin de anahtarıdır.

Bir Kahraman Doğuyor: Ünite İçeriği

Bu ünitede dört temel konu başlığını inceleyeceğiz:

1. Avrupa'nın Yükselişi ve 20. Yüzyıl Başında Osmanlı Devleti - Avrupa'nın gelişmesi ve Osmanlı Devleti'nin içinde bulunduğu durum

2. Mustafa Kemal'in Çocukluğu ve Öğrenim Hayatı - Doğumundan askeri eğitimine kadar Atatürk'ün hayatı

3. Mustafa Kemal'in Fikir Hayatını Etkileyen Olaylar ve Kişiler - Atatürk'ü etkileyen düşünürler, yazarlar ve yaşadığı deneyimler

4. Mustafa Kemal'in Askerlik Hayatı ve Kişilik Özellikleri - Atatürk'ün görev aldığı yerler, katıldığı savaşlar ve karakteristik özellikleri

Bu konuları öğrenerek, modern Türkiye'nin temellerini atan liderin nasıl yetiştiğini ve dönemin şartlarının onu nasıl etkilediğini anlayacaksınız.

Avrupa'nın Yükselişi ve 20. Yüzyıl Başında Osmanlı Devleti

19. yüzyıl sonlarında Osmanlı Devleti siyasi, ekonomik ve askeri açıdan çöküş yaşarken, Avrupa hızla güçleniyordu. Bu durumu anlamak için Avrupa'nın gelişim aşamalarına bakmamız gerekir.

Avrupa'nın Gelişmesi

Avrupa şu süreçlerden geçerek gelişti:

• Coğrafi Keşifler - Yeni kıtaların keşfi Avrupa'ya ekonomik zenginlik getirdi
• Rönesans - Sanat ve edebiyatta gelişme, kilise otoritesinin zayıflaması
• Reform - Dini özgürlük, Katolik kilisesinin etkisinin azalması
• Sanayi İnkılabı - Makineli üretime geçiş, seri üretimin başlaması
• Fransız İhtilali - "Adalet, eşitlik, özgürlük ve milliyetçilik" fikirlerinin yayılması

Sanayi İnkılabı'nın Etkileri

Sanayi İnkılabı 1750'li yıllarda İngiltere'de ortaya çıktı. Buhar gücüyle çalışan makineler geliştirildi, seri üretim arttı ve malların fiyatı ucuzladı. Bu gelişme, sömürgeciliği doğurdu.

Önemli Not: Osmanlı Devleti, sanayileşemediği için Avrupa'nın ucuz ürünleriyle rekabet edememiş, ekonomik olarak bağımlı hale gelmiş ve borçlarını ödeyemeyince Düyunu Umumiye (Genel Borçlar) İdaresi kurulmuştur.

Fransız İhtilali ve Osmanlı'daki Etkiler

1789'da Fransa'da başlayan ihtilalin Osmanlı üzerinde hem olumlu hem de olumsuz etkileri olmuştur.

Sömürgecilik ve Osmanlı

Sanayileşen ülkeler, hammadde ihtiyaçlarını karşılamak ve ürettikleri malları satmak için zayıf ülkelerin kaynaklarına el koymaya başladılar. Bu sömürgecilik yarışı, sonunda 1. Dünya Savaşı'nın çıkmasına neden oldu.

Fransız İhtilali'nin Olumlu Etkileri

Osmanlı Devleti, azınlık isyanlarını önlemek için demokratikleşme yönünde önemli adımlar attı:

• Senedi İttifak
• Tanzimat Fermanı
• Islahat Fermanı
• Kanunu Esasi
• Meşrutiyet'in İlanı

Fransız İhtilali'nin Olumsuz Etkileri

Osmanlı'nın çok uluslu yapısı, milliyetçilik akımından olumsuz etkilendi. Özellikle Balkanlardaki farklı uluslar, Avrupalı devletlerin kışkırtmasıyla bağımsızlık isyanları başlattılar ve Osmanlı bu toprakları kaybetti.

Milliyetçilik akımı, özellikle çok uluslu (kozmopolit) devletleri olumsuz etkiledi ve parçalanmalarına neden oldu.

Osmanlı Devleti'nin Parçalanmayı Önleme Çabaları

Osmanlı, milliyetçilik akımının etkisiyle başlayan azınlık isyanlarını durdurmak için çeşitli önlemler almıştır.

Tanzimat Fermanı (1839)

Gülhane Parkı'nda ilan edilen Tanzimat Fermanı ile:

• Herkesin can ve mal güvenliği sağlanacak
• Mahkemeler açık, yargılamalar adil olacak
• Herkes kanun önünde eşit olacak
• Özel mülkiyet hakkı verilecek
• Askerlik zorunlu ve belli bir süreyle sınırlandırılacak

Islahat Fermanı (1856)

Avrupalı devletlerin baskısı altında yayınlanan bu ferman, gayrimüslimlere fazladan haklar vererek milliyetçilikten kaynaklanan dağılmanın önüne geçmeyi amaçlamıştır.

I. Meşrutiyet (1876)

Jön Türkler (Genç Osmanlılar) olarak bilinen aydınların etkisiyle II. Abdülhamit tarafından ilan edilmiştir. Bu gelişmeyle:

• Türk tarihinde ilk kez anayasal düzene geçildi (Kanun-i Esasi)
• Halk ilk defa seçme ve seçilme hakkı kullanarak yönetime katıldı
• Hukukun üstünlüğü ilkesi kabul edildi

Dikkat! I. Meşrutiyet, azınlık milletvekillerinin uzlaşmaz tutumu ve 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı nedeniyle II. Abdülhamit tarafından sonlandırılmıştır.

II. Meşrutiyet ve 31 Mart Olayı

II. Meşrutiyet (1908)

İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin baskısıyla II. Abdülhamit, meşrutiyeti ikinci kez ilan etmek zorunda kaldı. Anayasa yürürlüğe girdi ve meclis yeniden açıldı.

31 Mart Olayı (13 Nisan 1909)

Meşrutiyet yönetimini istemeyenler İstanbul'da bir ayaklanma çıkardılar. Bu ayaklanma, Selanik'ten gelen ve kurmay başkanı Mustafa Kemal olan Hareket Ordusu tarafından bastırıldı. Bunun sonucunda:

• II. Abdülhamit tahttan indirildi, V. Mehmet (Reşat) padişah oldu
• Devlet yönetimine İttihat ve Terakki Partisi hâkim oldu

Önemi:

• Bu ayaklanma, rejime yönelik ilk büyük ayaklanmadır
• Mustafa Kemal'in isyanın bastırılmasında görev alması, onun yenilik taraftarı olduğunu gösterir
• Mustafa Kemal'in meşrutiyeti korumaya çalışması, halkın yönetime katılması taraftarı olduğunu gösterir

Hatırlatma: Meşrutiyet, hükümdarın yanında seçilmiş bir parlamentonun (meclisin) bulunduğu yönetim biçimidir. Bu sistemde padişahın yetkileri kısıtlanmış, halk yönetime kısmen de olsa katılma fırsatı bulmuştur.

Osmanlı Devleti'nin Dağılmasını Önlemeye Yönelik Fikir Akımları

Osmanlı'nın son dönemlerinde, devleti dağılmaktan kurtarmak için çeşitli fikir akımları ortaya çıkmıştır:

1. Osmanlıcılık

Neyi Savunur: Tüm milletleri adalet, eşitlik ve hürriyet ilkeleri ile bir arada tutarak Osmanlı kimliği altında birleştirmeyi amaçlar. Kim Savunur: Ziya Paşa, Mithat Paşa, Namık Kemal Nasıl Sona Erdi: Balkan Savaşları sonrasında geçerliliğini kaybetti.

2. İslamcılık (Ümmetçilik, Panislamizm)

Neyi Savunur: Tüm Müslümanları Osmanlı halifesinin etrafında toplamayı amaçlar. Kim Savunur: Mehmet Akif, Sait Halim Paşa Nasıl Sona Erdi: I. Dünya Savaşı'nda bazı Arapların İngilizlerle birlikte hareket etmesiyle etkisini yitirdi.

3. Türkçülük (Turancılık, Pantürkizm)

Neyi Savunur: Dünyadaki bütün Türklerin bir bayrak altında toplanmasını amaçlar. Kim Savunur: Yusuf Akçura, Mehmet Emin Yurdakul, Ziya Gökalp, Enver Paşa Nasıl Sona Erdi: Kafkas Cephesi'ndeki başarısızlıkla o dönem etkisini kaybetse de günümüzde hala bir idealdir.

4. Batıcılık (Garplıcılık)

Neyi Savunur: Osmanlı'nın kurtuluşunun tek yolunun Batı'ya ayak uydurmak olduğunu savunur. Kim Savunur: Abdullah Cevdet, Tevfik Fikret Nasıl Sona Erdi: Osmanlı'yı yıkılmaktan kurtaramasa da günümüzde etkisi devam etmektedir.

Önemli Not: Atatürk dönemi inkılapları, Batıcılık fikri çerçevesinde şekillendirilmiştir.

Mustafa Kemal'in Doğumu ve Çocukluğu

Mustafa, 1881 yılında o zamanki Osmanlı sancağı olan Selanik şehrinde doğdu. Kendisi doğum gününü soranlara: "Bu bir 19 Mayıs günü niçin olmasın?" diye cevap vermiştir.

Ailesi

Annesi: Zübeyde Hanım, Konya'dan Selanik'e gelmiş Hacı Sofi ailesindendir. Okuma yazma bildiği için çevresinde "Zübeyde Molla" olarak anılırdı.

Babası: Ali Rıza Efendi, Söke'den Selanik'e gelmişti. İyi bir eğitim almış, gönüllü subaylık yapmış, gümrük muhafaza memurluğu ve ticaretle uğraşmıştı.

İskân Politikası

Mustafa Kemal'in ailesi, Osmanlı Devleti'nin iskân politikası kapsamında Rumeli'ye yerleştirilmiş Türkmenlerdendir. Bu politika, Balkanlarda fethedilen yerleri Türkleştirmek, İslamlaştırmak ve kalıcılık sağlamak amacıyla Anadolu'dan Müslümanların o bölgelere yerleştirilmesiydi.

İlginç Bilgi: Atatürk'ün doğduğu ev, bugün Yunanistan'da bir müze olarak korunmaktadır ve her yıl binlerce Türk tarafından ziyaret edilmektedir.

Selanik'in Özellikleri ve Mustafa Kemal'e Etkileri

Mustafa Kemal'in doğup büyüdüğü Selanik şehrinin birçok önemli özelliği vardı:

Ekonomik ve Ulaşım Özellikleri

• Ege Denizi kenarında bir liman kenti olması
• Demiryolu ağı ile Üsküp, Belgrat, Manastır ve İstanbul'a bağlantısı

Kültürel Özellikleri

• Çeşitli gazeteler ve dergilerin şehre gelmesi
• Avrupa'daki gelişmelerin kolayca takip edilebilmesi

Sosyal Özellikleri

• Çok uluslu bir yapıya sahip olması (Türkler, Rumlar, Bulgarlar, Sırplar, Yahudiler ve Ermeniler)
• Farklı kültürlerin bir arada yaşaması

Siyasi Özellikleri

• Osmanlı Devleti'nde gerçekleşen demokratikleşme çabalarının yoğunlaştığı bir kent olması

Selanik'in bu özellikleri, Mustafa Kemal'in kişilik gelişimini önemli ölçüde etkilemiştir. Farklı ulusların bir arada yaşaması, onda farklılıklara saygı gösterme anlayışını geliştirirken, bu ulusların çıkardığı isyanlar milliyetçilik düşüncesinin gelişmesine katkıda bulunmuştur. Ayrıca, şehrin zengin fikir hayatı sayesinde Avrupa'daki gelişmeleri yakından takip etme fırsatı bulmuştur.

Mustafa Kemal'in Öğrenim Hayatı

Osmanlı'da eğitim birliğinin olmaması, dini ağırlıklı medreseler, batı tarzı okullar, azınlık okulları ve yabancı okulların bir arada bulunması, eğitimde çeşitlilik yaratsa da kültür çatışmasına neden oluyordu. Mustafa Kemal'in eğitim hayatı bu ortamda şekillenmiştir.

Hafız Mehmet Efendi Mahalle Mektebi

Annesinin isteğiyle ilk olarak geleneksel eğitim veren bu okula başladı ancak mezun olmadı.

Şemsi Efendi Okulu

Babasının isteğiyle modern yöntemlerle eğitim yapan bu okula geçti. Bu okul, Muallim Şemsi Efendi tarafından 1872'de kurulan ilk özel Müslüman Türk okuluydu. İlköğrenimini burada tamamladı.

Selanik Mülkiye Rüştiyesi

Devlet memuru yetiştiren sivil ortaokula girdi fakat mezun olmadı. Komşusunun oğlunun giydiği askeri üniformadan etkilenen Mustafa, gizlice askeri okulun sınavlarına girdi ve kazandı.

Selanik Askeri Rüştiyesi

Askeri ortaokulda zekâsı ve yetenekleriyle öğretmenlerinin sevgisini kazandı. Matematik öğretmeni Yüzbaşı Mustafa ona "Kemal" adını verdi. Sınıf çavuşluğu ve müzakerecilik görevlerini üstlendi.

Dikkat: Mustafa Kemal'in anne ve babasının eğitim konusunda birlikte karar vermesi, demokratik bir aile ortamında büyüdüğünü gösterir. Ayrıca askeri okul sınavlarına gizlice girmesi, onun kararlı ve idealist kişiliğini yansıtır.