İnkılap Tarihi: 8. Sınıf 1. Ünite

Bu ünite, Avrupa'nın nasıl güçlendiğini, Osmanlı Devleti'nin son dönemlerini ve Mustafa Kemal'in hayatını inceliyor. Ünitede öğreneceğin temel kavramları tanıman, konuları daha iyi anlamanı sağlayacak.

Önemli kavramları şimdiden tanımak, üniteyi anlamanı kolaylaştıracak. Bu kavramlar arasında sömürgecilik, çok uluslu yapı, meşrutiyet, diplomasi gibi terimler bulunuyor.

Bilgi Notu: Ünite kavramlarını anlamak, tarih derslerinde başarılı olmak için çok önemlidir. Bu kavramları günlük yaşamla ilişkilendirmeye çalış!

Güçlü Avrupa'nın Doğuşu

Orta Çağ'da Katolik Kilisesi'nin baskısı altında kalan Avrupa'da özgür düşünce ve bilim gelişmemişti. Kilise, bilimsel faaliyetleri kendi kontrolünde tutuyordu ve söylemlerinin sorgulanmadan doğru kabul edildiği bir düşünce sistemi hakimdi.

15. yüzyıldan itibaren yaşanan Coğrafi Keşifler Avrupa'nın zenginleşmesini sağladı. Bu ekonomik zenginlik, Rönesans ile bilim ve sanat alanında ilerlemelere zemin hazırladı. 16. yüzyılda Reform hareketleri sonucu kilisenin baskısı azaldı.

1789'da gerçekleşen Fransız İhtilali dünyada eşitlik, adalet ve milliyetçilik düşüncelerinin yayılmasına ortam hazırladı. Bu durum, Osmanlı gibi çok uluslu devletleri olumsuz etkiledi. Sanayi İnkılabı ile artan üretim ve hammadde arayışı sonucu sömürgecilik ortaya çıktı.

Dikkat: 17. ve 18. yüzyıllarda Avrupa'da ortaya çıkan, akıl ve bilime önem veren döneme "Aydınlanma Çağı" denir!

Güçlü Avrupa ve Osmanlı Devleti

Sömürgecilik, güçlü devletlerin zayıf devletleri ekonomik ve siyasi açıdan ele geçirmesidir. 20. yüzyılın başlarında İngiltere, Fransa, Portekiz gibi ülkeler büyük sömürgelere sahipti.

Osmanlı Devleti çok uluslu bir yapıya sahipti. Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik akımı bu yapıyı olumsuz etkiledi. Farklı milletler Osmanlı'dan ayrılarak kendi devletlerini kurma isteğiyle ayaklanmaya başladı.

Avrupalı devletlerin desteğiyle bağımsızlıklarını kazanan uluslar, Osmanlı Devleti'nden ayrılınca imparatorluk sınırları daraldı. Özellikle Balkanlar'daki milliyetçilik hareketleri, Osmanlı topraklarının hızla küçülmesine neden oldu.

Soru: Haritayı inceleyerek en güçlü sömürgeci devletlerin hangileri olduğunu düşünüyorsun? Arkadaşlarınla tartış!

20. Yüzyıla Girerken Osmanlı Devleti

Osmanlı devlet adamları dağılmayı önlemek için çeşitli fikir akımları geliştirdiler:

1. Osmanlıcılık: Tüm milletleri eşitlik ve adalet ilkeleriyle bir arada tutup "Osmanlı" kimliği oluşturmak.
2. İslamcılık: Tüm Müslümanları halifenin etrafında toplamak.
3. Türkçülük: Bütün Türkleri milli bir duygu ile birleştirmek.
4. Batıcılık: Kurtuluşun tüm kurumlar ve yaşam biçimiyle batılı bir toplum olmaktan geçtiğini savunmak.

Dağılmayı önlemek için yapılan çalışmalar:

• Tanzimat Fermanı (1839): Kanunların üstünlüğü kabul edildi.
• Islahat Fermanı (1856): Azınlık hakları genişletildi.
• 1. ve 2. Meşrutiyet: Kanun-i Esasi (anayasa) hazırlandı, halk ilk kez seçme ve seçilme yetkisi kazandı.

Hatırla: Meşrutiyet, hükümdarın yetkilerinin anayasa ve halk oyuyla seçilen meclis tarafından kısıtlandığı yönetim biçimidir!

Mustafa Kemal'in Çocukluğu

Mustafa Kemal, 1881 yılında Selanik'te doğdu. Babası Ali Rıza Bey gümrük muhafaza memuru olarak çalışmış, sonra ticaretle uğraşmıştır. Annesi Zübeyde Hanım geleneklerine bağlı bir ev hanımıydı. Mustafa'nın beş kardeşi olmasına rağmen sadece Makbule hayatta kalmıştır.

Selanik, Osmanlı İmparatorluğu'nun önemli bir şehriydi. Sosyal açıdan çoğunluğu Türkler olmak üzere Rum, Ermeni ve Sırplar birlikte yaşıyordu. Ekonomik olarak gelişmiş ve işlek bir limana sahipti. Kültürel olarak farklı dillerde basılmış dergi ve gazeteler farklı görüşlerin tanınmasını sağlıyordu.

Bu çok kültürlü ortam, Mustafa Kemal'in düşünce dünyasının gelişmesinde önemli rol oynadı. Farklı fikirlere açık olan Selanik, aynı zamanda milliyetçilik hareketlerinin de hızla yayıldığı bir yerdi.

Soru: Milliyetçilik isyanlarının kısa süre içinde Selanik şehrinde etkili olmasının nedenini açıklayabilir misin?

Mustafa Kemal'in Öğrenim Hayatı

Mustafa Kemal'in eğitim hayatı farklı okullarda geçti. İlk olarak annesinin isteğiyle geleneksel eğitim veren Mahalle Mektebi'ne, sonra babasının isteğiyle modern yöntemlerle eğitim yapan Şemsi Efendi Okulu'na gitti.

Bir süre Selanik Mülkiye Rüştiyesi'nde (sivil ortaokul) okudu. Burada çevresinde gördüğü subaylardan etkilenip asker olmaya karar verdi ve Selanik Askeri Rüştiyesi'ne geçti. "Kemal" adını, bu okuldaki matematik öğretmeninden aldı.

Manastır Askeri İdadisi'nde edebiyat ve hitabete ilgi duydu. İstanbul Harp Okulu'nda okurken arkadaşlarıyla birlikte dergi çıkardı ve 1902'de teğmen rütbesiyle mezun oldu. İstanbul Harp Akademisi'ni kurmay yüzbaşı olarak bitirdi (1905).

Bilgi Notu: Osmanlı'da dini derslerin ağırlıkta olduğu mektepler, Batı tarzı okullar, askeri okullar, azınlık okulları ve yabancı okullar vardı. Bu durum, eğitim birliğinin olmadığını gösteriyordu.

Mustafa Kemal'in Fikir Hayatını Etkileyen Unsurlar

Mustafa Kemal'in kişiliği ve fikirleri, yaşadığı çevre, siyasi ve askeri gelişmeler ve okuduğu kitaplardan etkilenmiştir.

Yerli düşünürler arasında:

• Namık Kemal: Vatan ve millet sevgisi
• Mehmet Emin Yurdakul: Milliyetçilik, milli birlik
• Tevfik Fikret: İnsan hakları, çağdaşlık
• Ziya Gökalp: Türkçülük, Türk milliyetçiliği

Yabancı düşünürler arasında:

• Jean Jacques Rousseau: Milli egemenlik
• Montesquieu: Cumhuriyet yönetimi
• Voltaire: Akılcılık ve bilimsellik

Yaşanan olaylardan da etkilenen Mustafa Kemal, 1897 Türk-Yunan Savaşı'na gönüllü olarak katılmak istemiş ancak yaşı küçük olduğu için kabul edilmemiştir. Fransız İhtilali'nin yaydığı fikirler de düşünce dünyasını şekillendirmiştir.

Not: Mustafa Kemal'in içinde bulunduğu çevre, yeniliklere açık, hoşgörülü ve çok yönlü bir kişiliğinin oluşmasında etkili olmuştur.

Mustafa Kemal'in Askerlik Hayatı

Şam'a Atanması (1905): Harp Akademisinden Kurmay Yüzbaşı olarak mezun olan Mustafa Kemal, ilk görev yeri olan Şam'daki 5. Ordu'ya atandı. Burada Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'ni kurdu. Selanik ve birçok şehirde cemiyetin şubesini açtı. Bu durum onun liderlik ve teşkilatçılık özelliğini gösteriyor.

31 Mart Olayı (1909): İstanbul'da meşrutiyet karşıtı bir ayaklanma çıktı. Mustafa Kemal, Hareket Ordusu Kurmay Başkanı olarak isyanı bastırdı. Bu olay onun inkılapçı (yenilik yanlısı) özelliğini vurguladı.

Picardie Manevraları (1910): Fransa'da düzenlenen askeri tatbikatlara gözlemci olarak katıldı ve gelecekte hava kuvvetlerinin önemine vurgu yaptı. Bu da onun ileri görüşlü olduğunu gösterir.

Trablusgarp Savaşı (1911): İtalya'nın Trablusgarp'ı işgali üzerine bölgeye gönüllü gitti. Yerli halkı örgütleyerek Derne ve Tobruk'ta başarılar kazandı. Bu başarılarından dolayı binbaşılığa yükseldi. Bu savaş, Mustafa Kemal'in ilk askeri başarısıdır ve vatanseverliğini gösterir.

Bilgi: Trablusgarp Savaşı devam ederken Balkanlarda da savaş çıkınca Osmanlı Devleti, İtalya ile olan savaşı sonlandırmak zorunda kaldı. İmzalanan Uşi Antlaşması ile Trablusgarp İtalya'ya bırakıldı.