Bir Kahraman Doğuyor

8. sınıf T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük dersinin ilk ünitesi "Bir Kahraman Doğuyor" başlığıyla Mustafa Kemal'in hayatını ve yaşadığı dönemi inceliyor. Bu ünite, Mustafa Kemal'in doğduğu yer olan Selanik'ten başlayarak, çocukluğunu, eğitim hayatını ve gençlik dönemini ele alıyor.

Bu ünitede Mustafa Kemal'in kişilik özellikleri, düşünce dünyasını şekillendiren olaylar ve dönemin siyasi, sosyal ve ekonomik koşulları hakkında bilgi edineceksiniz. Aynı zamanda Osmanlı Devleti'nin son döneminde yaşanan önemli olayları ve bu olayların Mustafa Kemal üzerindeki etkilerini de öğreneceksiniz.

Merak Et! Mustafa Kemal'in hayatını etkileyerek onu bir lider yapan olaylar ve kişiler nelerdir? Bu soruyu ünitedeki konuları öğrenirken aklınızda tutun.

Sanayi İnkılabı ve Osmanlı

Sanayi İnkılabı, Osmanlı Devleti'nin ekonomik yapısını derinden etkiledi. Avrupalı devletler, kapitülasyonların da yardımıyla ürettikleri ucuz sanayi mallarını Osmanlı pazarlarına kolayca soktular. İnsanlar yerli ürünler yerine daha ucuz olan ithal ürünlere yönelince, Osmanlı ekonomisi büyük darbe aldı.

Bu süreçte Osmanlı toprakları uluslararası açık bir pazara dönüştü. Ülkeye giren ucuz Avrupa malları karşısında yerli üreticiler rekabet edemedi ve küçük el tezgâhları kapanmaya başladı. Bu durum işsizliği artırdı ve devletin vergi gelirlerinin düşmesine neden oldu.

Balkan Savaşları da Osmanlı Devleti için büyük bir yıkım oldu. I. Balkan Savaşı sonucunda Osmanlı Devleti, Balkanlardaki topraklarının büyük bölümünü kaybetti. Sırbistan, Karadağ ve Yunanistan sınırlarını genişletti ve Osmanlı'nın Balkanlardaki tek sınır komşusu Bulgaristan oldu.

Unutma! Sanayi İnkılabı sonucunda Osmanlı ekonomisi dışa bağımlı hale geldi ve ülke, Avrupalı devletlerin açık pazarı konumuna düştü.

Mustafa Kemal'in Kişilik Özellikleri

Mustafa Kemal, daha genç yaşlardan itibaren olayları analiz etme ve geleceği öngörme yeteneğiyle dikkat çekiyordu. 31 Mart Vakası sonrasında ordunun siyasete karışmasının tehlikelerini fark etmiş ve arkadaşlarını uyarmıştı. Onun bu ileri görüşlülüğü Balkan Savaşları sırasında haklı çıkmış, orduda disiplin bozulmuş ve büyük bir felaketle karşılaşılmıştı.

Mustafa Kemal'in bir diğer önemli özelliği örgütleyiciliği idi. Havza'ya ulaştıktan sonra halkla toplantı yapmış, Havza Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin kurulmasını sağlamıştı. Kolordu komutanlarına gönderdiği telgraflarla Anadolu'da yaşanan işgallere karşı mitingler düzenlenmesini istemiş ve halkı örgütlemeye başlamıştı.

Mustafa Kemal'in vatanseverliği de en belirgin özelliklerindendi. İşgallere karşı halkı harekete geçirmeye çalışması, ülkenin kurtuluşu için çaba göstermesi onun vatan sevgisinin göstergesiydi. Bu özelliği sayesinde Millî Mücadele'yi başlatmış ve başarıya ulaştırmıştır.

Dikkat! Mustafa Kemal'in ileri görüşlülüğü, örgütleyiciliği ve vatanseverliği, Millî Mücadele'nin başarıya ulaşmasında en önemli faktörlerden olmuştur.

Osmanlı Devleti'nin Son Dönemi

Balkan Savaşları, Osmanlı Devleti için büyük bir yıkım oldu. Savaşlar sonucunda Balkanlardaki Türk hâkimiyeti sona erdi ve sınırlar daraldı. Kaybedilen Balkan topraklarından Anadolu'ya büyük bir göç dalgası yaşandı, böylece Anadolu'daki Türk nüfusu arttı. Ancak Balkanlarda kalan Türklerin kültürel ve dinî hakları antlaşmalarla güvence altına alındı.

1789'da Fransa'da başlayan milliyetçilik fikri, çok uluslu imparatorlukları derinden etkiledi. Osmanlı içindeki Sırp, Rum ve Bulgar gibi uluslar, bazı Avrupalı devletlerin de kışkırtmasıyla ayaklanmaya başladılar. Bu fikir aynı zamanda Türk ulusunu da etkiledi ve Kurtuluş Savaşı'nın kazanılmasında önemli rol oynadı.

Osmanlı Devleti, dağılmayı önlemek için 1876'da Kanun-i Esasi'yi ilan ederek anayasal düzene geçti. Bu anayasa ile kişiler arası eşitlik, mal ve konut dokunulmazlığı, eğitim hakkı, vicdan hürriyeti, basın hürriyeti ve mahkemelerin bağımsızlığı gibi temel haklar güvence altına alındı.

Bunu Bilmelisin! Milliyetçilik fikri, bir yandan Osmanlı Devleti'nin dağılmasına neden olurken, diğer yandan Türk milliyetçiliğinin doğmasına ve Kurtuluş Savaşı'nın kazanılmasına katkı sağlamıştır.

Selanik'in Mustafa Kemal'in Düşünce Dünyasına Etkileri

Selanik, çok uluslu yapısıyla farklı kültürlerin bir arada yaşadığı zengin bir şehirdi. Sokak aralarında denize açılan manzaralar, Kur'an sesleriyle dolu sıbyan mektepleri, atölyelerden gelen çekiç sesleri ve yüksek evler, şehrin karakteristik özellikleriydi. Dilleri ve dinleri farklı insanlar bu küçük tatlardan büyük mutluluklar çıkarmasını bilirdi.

Mustafa Kemal'in doğduğu Selanik, önemli bir liman şehri olmanın yanında demir yolu ile Belgrad, Manastır ve İstanbul gibi şehirlere bağlanıyordu. Bu durum Selanik'in Batı ile etkileşimini kolaylaştırmış ve sosyal-kültürel gelişimine katkı sağlamıştı. Avrupa'da çıkarılan gazete, dergi ve kitaplardaki fikirler, Selanik üzerinden Osmanlı ülkesine yayılıyordu.

Mustafa Kemal, Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'nin Selanik şubesinin açılışında yaptığı konuşmada memleketin içinde bulunduğu tehlikelere dikkat çekmiş ve vatanı kurtarmak için arkadaşlarını göreve çağırmıştı. Bu konuşma onun daha o yıllarda millî egemenlik anlayışını benimsediğini ve bağımsızlık duygusu ile hareket ettiğini gösteriyordu.

Harika Bilgi: Selanik, Osmanlı Devleti'nin Batı'ya açılan bir penceresi konumundaydı ve bu özelliğiyle Mustafa Kemal'in düşünce dünyasının şekillenmesinde büyük rol oynadı.

Trablusgarp Savaşı ve İtalya'nın Politikaları

İtalya, Trablusgarp'ı işgal ederek Akdeniz'deki hâkimiyet alanını genişletmek istiyordu. 1911 yılında başlattığı işgal girişimiyle Osmanlı Devleti'nin toprak bütünlüğünü bozdu. Haritadan görüldüğü gibi İtalya, Trablusgarp'ı işgal ederek Kuzey Afrika'da sömürge elde etmeyi amaçlıyordu.

İtalyanlar işgal ettikleri bölgelerde İtalyanca eğitim yapan okullar açtılar ve bu okullarda Hristiyanlık propagandası yaptılar. Ayrıca Anadolu sahilleri ile işgalleri altındaki Rodos ve 12 Ada'ya gemi seferleri düzenlediler. Bu politikayla İtalyanlar, İtalyan kültür ve inancını yaymayı amaçlıyorlardı.

Selanik, Osmanlı Devleti için çok önemli bir şehirdi. Önemli bir liman olmasının yanı sıra demir yolu bağlantıları sayesinde kültürel yönden de gelişmişti. Farklı milletlerin bir arada yaşadığı Selanik, Avrupa'daki gelişmelerin Osmanlı ülkesine yayılmasında köprü görevi görüyordu.

Sınav İpucu: İtalya'nın Trablusgarp'ı işgal etmesinin temel nedeni, geç sanayi devrimi yaşayan İtalya'nın ham madde ve pazar arayışıydı. Ayrıca diğer Avrupalı devletler gibi sömürge elde etmek istiyordu.

Sanayi İnkılabı ve Avrupa'nın Gelişimi

Avrupalı devletler, keşfettikleri yeni topraklarda yürüttükleri sömürgecilik ve kolonicilik faaliyetleri sayesinde büyük bir zenginliğe kavuştular. Bu zenginlik, Avrupa'da refah ortamı yarattı. Ayrıca kömür ve demir gibi maden kaynaklarının zenginliği, sanayinin ihtiyacı olan enerji ve hammadde ihtiyacının düşük maliyetle karşılanmasını sağladı.

İngiltere, Almanya ve Fransa gibi ülkeler, sahip oldukları madenlerin avantajıyla hem demir sanayisinde hem de buhar gücüyle çalışan makinelerin enerji ihtiyacının karşılanmasında büyük avantaj elde ettiler. Bu durum Sanayi İnkılabı'nın gerçekleşmesinde enerji kaynaklarının varlığı, yeterli sermaye birikimi ve teknolojik gelişmenin etkili olduğunu gösterir.

Mustafa Kemal, 1910 yılında Fransa'da katıldığı Picardie Manevraları'ndan dönüşünde "Bu kadar hazırlık barış için yapılmaz. Çıkacak savaş bütün dünyayı ateşe atabilir ve biz bunun dışında kalamayız." diyerek büyük bir harbin yaşanabileceğini öngörmüştü. Bu durum onun ileri görüşlülüğünü bir kez daha ortaya koymuştur.

Bağlantı Kur: Sanayi İnkılabı, Avrupa'da güçlü devletlerin ortaya çıkmasına neden olurken, bu güç Osmanlı gibi geleneksel imparatorlukların zayıflamasına yol açmıştır.

Mustafa Kemal'in Çocukluk ve Gençlik Yılları

Kız kardeşi Makbule Atadan'ın anlattığına göre Mustafa Kemal çocukluğundan itibaren öğrenmeye meraklıydı. Bir kış gecesi tarih kitabı okurken, annesi ona "İnşallah sen de Osman Paşa gibi olursun" demişti. Bu hatıra Mustafa Kemal'in öğrenmeye meraklı bir kişiliğe sahip olduğunu, Zübeyde Hanım'ın oğlunun tarih okuma hevesinden etkilendiğini ve Mustafa Kemal'de çocukluk yaşlarından itibaren tarih bilincinin oluşmaya başladığını gösteriyor.

1789 Fransız İhtilali'nden sonra ortaya çıkan milliyetçilik düşüncesi, Osmanlı Devleti gibi çok uluslu imparatorlukları derinden etkiledi. Buna karşı Osmanlı Devleti, Tanzimat Fermanı (1839), Islahat Fermanı (1856) ve Kanun-ı Esasi (1876) gibi düzenlemelerle denge kurmaya çalıştı. Bu düzenlemelerdeki amaç, Müslim ve gayrimüslim halkın Osmanlılık üst kimliği ile ortak bir vatandaşlık etrafında birliğini sağlamaktı.

Millî şair Mehmet Emin Yurdakul'un şiirleri, Mustafa Kemal'de vatan sevgisi ve millî şuur duygularının gelişimine katkı sağlamıştır. Mustafa Kemal onun için "Şiirlerinde bana millî benliğimin gururunu tattıran ilk anlatımı bulmuştum." demiştir.

Önemli! Çocukluk ve gençlik dönemindeki etkiler, Mustafa Kemal'in kişiliğinin ve düşünce dünyasının şekillenmesinde belirleyici olmuştur.

Osmanlı Devleti'nin Ekonomik Sorunları

Osmanlı Devleti, 19. yüzyılda Avrupalı devletlerden yüksek faizle borçlanmaya başladı. İlk kez Kırım Savaşı sırasında alınan borçlar çoğunlukla israf edildi. Devlet, otuz yıl içinde borçlarının faizini bile ödeyemez hâle gelerek iflas etti. Bunun üzerine alacaklı devletler Düyûn-u Umûmiye adında uluslararası bir teşkilat kurdular ve Osmanlı gelir kaynaklarının büyük bir kısmına el koydular.

Trablusgarp Savaşı'nın (1911-1912) temel nedeni, siyasi birliğini geç tamamlayan İtalya'nın sömürge arayışı içinde olmasıydı. İtalya, Trablusgarp'ı seçerken bölgenin coğrafi yakınlığını, Osmanlı Devleti'nin Trablusgarp ile karadan bağlantısının olmamasını ve donanmasının zayıflığını göz önünde bulundurdu.

Fransız İhtilali, başlangıçta Fransa'nın iç meselesi olarak görülse de zamanla getirdiği yeni ilkeler Avrupa'nın monarşik yönetimlerini tehdit etmeye başladı. İhtilalin ortaya koyduğu fikirler önce Avrupa'ya, sonra bütün dünyaya yayılarak evrensel bir boyuta ulaştı.

Bilgi Notu: Düyûn-u Umûmiye'nin kurulması, Osmanlı Devleti'nin ekonomik bağımsızlığını kaybetmesi anlamına geliyordu. Bu durum, devletin siyasi bağımsızlığını da olumsuz etkilemiştir.

Mustafa Kemal'in Eğitim Hayatı ve Düşünce Dünyasının Gelişimi

Mustafa Kemal'in fikir hayatının şekillenmesinde farklı şehirlerin etkisi olmuştur. Selanik'te farklı fikir akımlarından etkilenerek kendini geliştirdi ve değişik kültürleri tanıdı. Manastır'da Aydınlanma Çağı düşünürlerinin eserlerini okuyarak akıl ve bilime dayalı düşünce sistemini kavradı. İstanbul'da Fransa'dan getirttiği kitap, gazete ve dergileri okuyarak dünyayı tanıma imkânı buldu. Sofya'da ise çeşitli Avrupa devletlerinin temsilcileriyle dünyadaki gelişmeleri değerlendirme fırsatı yakaladı. Bu şehirlerin Mustafa Kemal üzerindeki ortak etkisi, Batı kültüründen etkilenmesi olmuştur.

Fransız İhtilali ile yayılmaya başlayan hürriyet, eşitlik, adalet gibi fikirlerden etkilenen ve Jön Türkler olarak bilinen aydınlar, devletin bütünlüğünü sarsan gayrimüslim isyanlarını önlemek için çözümler önerdiler. Onlara göre isyanların önlenmesi için yönetim sisteminde değişim gerekiyordu. Bir anayasa hazırlanmalı, meclis açılmalı ve padişah ülkeyi bu meclisle birlikte yönetmeliydi.

Mustafa Kemal, tatillerde Frerler Okulu'na giderek Fransızcasını ilerletmeye çalıştı. Okuduğu kitaplar sayesinde Jean Jack Rousseau, Voltaire, Montesquieu, Auquste Comte gibi Fransız düşünürlerini yakından tanıdı ve hürriyet, bağımsızlık, adalet, eşitlik gibi kavramları özümsedi.

Pratik Bilgi: Mustafa Kemal'in fikir dünyasının şekillenmesinde kitapların ve yabancı dil bilgisinin büyük etkisi olmuştur. Bu sayede dünya klasiklerini ve önemli düşünürleri tanıma imkânı bulmuştur.