Avrupa'da Yaşanan Gelişmeler ve 20. Yüzyılda Osmanlı Devleti

Avrupa'da 15. ve 16. yüzyıllarda "yeniden doğuş" anlamına gelen Rönesans yaşandı. Bu dönemde Avrupa'da skolastik düşünce ve kilise otoritesi sarsıldı, akılcılık ve bilimsellik ön plana çıktı.

Ardından 16. yüzyılda Reform hareketleri sonucu Avrupa'da mezhep birliği bozuldu. Kilisenin düşünce ve bilim üzerindeki baskısı azalmaya başladı. 17. yüzyılda ise Avrupa'da Aydınlanma Çağı yaşandı ve bilgiye ulaşmada akıl, deney ve gözlem yöntemi öne çıktı.

Bu gelişmeler sonucunda Fransız İhtilali (1789) gerçekleşti. İhtilalin nedenleri arasında mutlak krallık yöntemi, ağır vergiler, halkın sosyal sınıflara ayrılması ve aydınların insan hakları ve demokrasiyi savunan düşünceleri vardı.

Dikkat! Fransız İhtilali sonucunda milliyetçilik kavramı ortaya çıktı ve bu durum çok uluslu imparatorlukların dağılmasına neden oldu.

Sanayi Devrimi ile üretimde insan ve hayvan gücünün yerini makineler aldı. Bu süreç ilk olarak İngiltere'de dokumacılık alanında başladı. Sonucunda büyük fabrikalar kuruldu, köylerden kentlere göçler hızlandı ve sömürgecilik ortaya çıktı.

20. yüzyılda Osmanlı Devleti, Avrupa'daki gelişmeleri takip edemediği için bilimsel, teknik ve ekonomik alanlarda geride kaldı. Fransız İhtilali'nin milliyetçilik ilkesi Osmanlı'daki ulusların bağımsızlık isyanları çıkarmasına sebep oldu.

Osmanlı Devleti'nde çağdaşlaşma hareketleri olarak Tanzimat Fermanı (1839), Islahat Fermanı (1856) ve I. Meşrutiyet (1876) ilan edildi. Bu gelişmelerle anayasal düzene geçilmiş oldu. II. Abdülhamit 1878'de meclisi kapatmış, 1908'de ise II. Meşrutiyet dönemi başlamıştır.

Mustafa Kemal'in Çocukluk ve Eğitim Hayatı

Mustafa Kemal'in çocukluğunun geçtiği Selanik, Osmanlı'nın Batı'ya açılan kapısıydı. Çok farklı milletlerin yaşadığı bu şehirde zengin bir kültürel yapı ve canlı bir ticaret hayatı vardı.

Mustafa Kemal'in babası Ali Rıza Bey, annesi Zübeyde Hanım'dır. Kız kardeşi ise Makbule Hanım'dır. Mustafa Kemal'in öğrenim gördüğü okullar sırasıyla şöyledir: Mahalle Mektebi, Şemsi Efendi Mektebi, Mülkiye Rüştiyesi, Askeri Rüştiye, Askeri İdadi, Harp Okulu ve Harp Akademisi'dir.

Unutma! Mustafa Kemal'e "Kemal" adı Askeri Rüştiye'de matematik öğretmeni tarafından verilmiştir.

Mustafa Kemal, Harp Akademisi'nden kurmay yüzbaşı rütbesiyle mezun olmuştur. Eğitim hayatı boyunca özellikle edebiyat ve tarihe ilgi duymuş, Fransızcasını geliştirmiştir.

Mustafa Kemal'in Askerlik Hayatı

Mustafa Kemal'in ilk görev yeri 5. Ordu'dur. Burada Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'ni kurmuştur. Farklı cephelerde görev yapan Mustafa Kemal, 31 Mart Olayı'nın bastırılmasında görev almıştır.

Trablusgarp Savaşı'nda bölgeye gizlice giden Mustafa Kemal, halkı örgütlemiş ve ilk askeri başarısını burada elde etmiştir. Balkan Savaşları'nda Edirne'nin alınmasında görev almıştır.

I. Dünya Savaşı'nda ise Çanakkale Cephesi'nde savaşın kazanılmasında etkili olmuştur. Kafkas Cephesi'nde Muş ve Bitlis'i Ruslardan geri almıştır. Suriye-Filistin Cephesi'nde ordunun yok olmasını önlemiştir.

Mustafa Kemal'in Hayatındaki Dört Şehir

Selanik: Mustafa Kemal'in doğduğu şehirdir. Batıya açılan kapı olması sebebiyle farklı kültür ve yaşam tarzlarını gördüğü, İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne katıldığı şehirdir.

Manastır: Askeri İdadi'yi okuduğu bu şehirde tarih bilinci ve milliyetçi kişiliği gelişmiş, Fransızcasını ilerletmiştir.

İstanbul: Siyasi görüşleri burada olgunlaşmaya başlamış, okul yıllarında gazete ve dergi hazırlamıştır. İşgallere tepkisiz kalan Osmanlı Devleti'ni görünce halkı örgütlemek için Anadolu'ya geçmiştir.

Sofya: Batılı toplumun yaşayışını gözlemlemesi açısından önemlidir. Yabancı temsilcilerle görüşmüş, Türk azınlığın yaşantısıyla ilgilenmiştir.

I. Dünya Savaşı ve Mondros Ateşkes Antlaşması

I. Dünya Savaşı'nın genel nedenleri arasında sömürgecilik, milliyetçilik akımı, silahlanma yarışı ve devletler arası bloklaşma bulunuyordu. Özel nedenleri ise Almanya'nın İngiliz sömürgelerini ele geçirme isteği, Rusya'nın sıcak denizlere inmek istemesi ve Avusturya-Macaristan veliahtının bir Sırplı tarafından öldürülmesiydi.

Savaşta iki grup vardı: İtilaf Devletleri (İngiltere, Fransa, Rusya, ABD, İtalya) ve İttifak Devletleri $Almanya, Avusturya-Macaristan, Osmanlı Devleti, Bulgaristan$.

Osmanlı Devleti savaşa Yavuz ve Midilli gemilerinin Rus limanlarını bombalamasıyla fiilen girdi. Osmanlı Devleti'nin savaşa girme nedenleri arasında kaybettiği yerleri geri almak, siyasi yalnızlıktan kurtulmak ve Alman hayranlığı vardı.

Bilgi Kutusu: Savaşı İtilaf Devletleri kazandı. Savaş sonunda imparatorluklar yıkıldı, milli devletler kuruldu ve Avrupa'nın haritası değişti.

Mondros Ateşkes Antlaşması, Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasında imzalanmıştır. Önemli maddeleri:

• Boğazların açılması ve istihkâmların İtilaf Devletlerince tutulması
• Orduların terhis edilmesi
• İtilaf Devletlerinin güvenliklerini tehdit eden yerleri işgal edebilmesi
• Ulaşım ve iletişim sisteminin İtilaf Devletlerine bırakılması

Bu antlaşma sonrası farklı tutumlar ortaya çıktı:

• İstanbul Hükümeti: Ateşkesin gerekliliklerinin yerine getirilmesini istedi.
• İtilaf Devletleri: Barış antlaşmasını beklemeden işgallere başladı.
• Türk Halkı: Kurdukları cemiyetlerle bölgelerini işgallere karşı korumaya çalıştılar.
• Mustafa Kemal: İstanbul Hükümeti'nin tutumuna karşı Anadolu'da yeni bir mücadele başlatılması gerektiğini düşündü.
• Azınlıklar: Kurdukları cemiyetlerle işgallere destek verdiler.

Kuvayımilliye Ruhu ve Cemiyetler

Kuvayımilliye'nin kurulmasında İstanbul Hükümeti'nin işgallere sessiz kalması, ordunun dağıtılması ve Anadolu'da işgallerin başlaması etkili olmuştur. Kuvayımilliye, halkın kendi bölgesini korumak amacıyla kurduğu milli kuruluşlardır.

Yararlı cemiyetler arasında Kilikyalılar Cemiyeti, Trakya Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti ve Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti bulunuyordu. Bu cemiyetler ulusal bilincin doğmasına katkı sağlamış ve Sivas Kongresi'nde bir çatı altında birleştirilmiştir.

Unutma! Zararlı cemiyetler, İtilaf Devletleri tarafından desteklenen ve bağımsız devlet kurmayı amaçlayan cemiyetlerdir.

Milli Mücadele Başlıyor

Mustafa Kemal Paşa, 19 Mayıs 1919'da Samsun'a 9. Ordu Müfettişliği görevi ile çıktı. Asıl amacı halkı örgütleyerek Milli Mücadele'yi başlatmaktı.

Havza Genelgesi'nde $28-29 Mayıs 1919$ işgallerin protesto edilmesini, mitingler düzenlenmesini ve milli bilincin uyandırılmasını amaçladı.

Amasya Genelgesi'nde (22 Haziran 1919) "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir. İstanbul Hükümeti sorumluluğunu yerine getirmemektedir. Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" denilerek Milli Mücadele'nin gerekçesi, amacı ve yöntemi belirlendi.

Erzurum Kongresi'nde $23 Temmuz - 7 Ağustos 1919$ milli sınırlar içinde vatanın bölünmezliği, manda ve himayenin reddedilmesi kararları alındı. Temsil Heyeti oluşturuldu ve başkanlığına Mustafa Kemal Paşa getirildi.

Sivas Kongresi'nde $4-11 Eylül 1919$ bütün cemiyetler bir çatı altında toplandı. Manda ve himaye kesin olarak reddedildi. İrade-i Milliye gazetesi çıkarılmaya başlandı.

Amasya Görüşmeleri'nde $20-22 Ekim 1919$ İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'ni resmen tanımış oldu.

Mebusan Meclisi'nin açılması sonrası Misakımilli Kararları (28 Ocak 1920) ilan edildi. Bu kararlara göre Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandığı sırada işgal olmayan yerler bölünmez bir bütündü ve azınlık hakları komşu ülkelerdeki Müslümanlara verilen haklar kadar olmalıydı.

Misakımilli'nin ilanından sonra İstanbul işgal edildi ve meclis dağıtıldı. 23 Nisan 1920'de TBMM açıldı ve başkanlığına Mustafa Kemal seçildi. TBMM'ye karşı çıkan ayaklanmalar oldu, bu ayaklanmalar TBMM'nin otoritesini artırdı.

Sevr Barış Antlaşması (10 Ağustos 1920), İstanbul Hükümeti ile İtilaf Devletleri arasında imzalandı. Ancak TBMM bu antlaşmayı onaylamadığı için geçersiz oldu.

Kurtuluş Savaşı Cepheleri

Doğu Cephesi'nde Ermenilerle mücadele edildi. Kazanılan savaş sonunda Gümrü Antlaşması imzalandı. Bu antlaşma, TBMM'nin ilk askeri ve siyasi başarısı olmuş, Misakımilli'yi tanıyan ilk devlet Ermenistan olmuştur.

Güney Cephesi'nde Fransızlar ve Ermenilerle mücadele edildi. Hatay'ın Dörtyol ilçesinde ilk direniş başladı. Maraş'ta Sütçü İmam, Urfa'da Ali Saip Ursavaş, Antep'te Şahin Bey önderliğinde düşmanla mücadele edildi. Sonuçta Fransa ile Ankara Antlaşması imzalanarak düşman bölgeyi terk etti.

Dikkat! Güney Cephesi'ndeki başarılar sonrasında Antep'e "Gazi", Maraş'a "Kahraman", Urfa'ya "Şanlı" unvanları verilmiştir.

Batı Cephesi'nde Yunanlılarla mücadele edildi. Başlangıçta Kuvayımilliye birlikleriyle mücadele edilirken daha sonra düzenli orduya geçildi.

I. İnönü Savaşı düzenli ordunun ilk başarısı oldu. Bu başarıdan sonra Londra Konferansı toplandı, Türk-Afgan Dostluk Antlaşması ve Moskova Antlaşması imzalandı.

II. İnönü Savaşı sonrası halkın TBMM'ye olan güveni arttı ve İtalya Anadolu'yu boşaltmaya başladı.

Kütahya-Eskişehir Savaşları sonrası Türk ordusu Sakarya Nehri'nin doğusuna çekildi. Bu sırada Ankara'da Maarif Kongresi toplandı.

Sakarya Meydan Savaşı'nda "topyekûn savaş" taktiği uygulandı. Savaşı Türk ordusu kazandı ve 1683'ten beri süren Türk geri çekilmesi sona erdi. Mustafa Kemal Paşa'ya "Gazi" unvanı ve "Mareşallik" rütbesi verildi. Bu zafer sonrası Kars Antlaşması ve Ankara Antlaşması imzalandı.

Büyük Taarruz ile Yunan ordusu Anadolu'dan atıldı ve silahlı mücadele sona erdi. Ardından Mudanya Ateşkes Antlaşması imzalandı. Bu antlaşma ile Doğu Trakya savaşsız geri alındı.

Son olarak Lozan Barış Antlaşması (24 Temmuz 1923) imzalandı. Bu antlaşma ile Hatay, Musul ve Batum hariç sınırlar Misakımilli'ye göre çizildi. Azınlıklar, savaş tazminatı, dış borçlar konuları çözüldü. Böylece askeri zaferler siyasi zaferlerle sonuçlandı ve Osmanlı'dan kalma pek çok sorun çözüldü.

Atatürkçülük ve Atatürk İlkeleri

Atatürkçülük, temelleri Atatürk tarafından atılan, devlet, fikir, ekonomik hayat ve toplumun temel kurumlarına ilişkin gerçekçi düşüncelere ve ilkelere denir. Kaynağı Türk milli kültürüdür ve evrensel, barışçı, akılcı, bilimsel özelliklere sahiptir.

Atatürk'ün düşünce sisteminin oluşmasında doğup büyüdüğü ortam, yaşadığı olaylar, milli sorunlar, okuduğu kitaplar ve düşünürler etkili olmuştur. Fransız İhtilali, Osmanlı'nın geride kalması ve toprak kayıpları da bu sistemi etkilemiştir.

Bilgi Kutusu: Atatürk'ü etkileyen düşünürler arasında Jean-Jacques Rousseau, Voltaire, Montesquieu, Namık Kemal, Ziya Gökalp ve Tevfik Fikret bulunmaktadır.

Atatürk İlkeleri

Cumhuriyetçilik: Egemenliğin millete ait olduğu yönetim biçimidir. Türk halkına devlet yönetimine eşit katılma, kanun önünde eşitlik ve düşünce özgürlüğü sağlamıştır.

Milliyetçilik: Irkçılığı kabul etmeden milletini sevmek ve yüceltmek için çalışmak anlamına gelir. "Dil, din, mezhep farkı gözetmeksizin kendini Türk hisseden herkes Türk'tür" anlayışına dayanır.

Halkçılık: Tüm vatandaşların kanun önünde eşit olduğu, devlet imkânlarından eşit yararlandığı ve sosyal devlet anlayışının benimsendiği ilkedir. "Devlet, millet içindir" anlayışı vardır.

Devletçilik: Halkın yararı olan alanlarda özel sektörün gerçekleştiremediği işleri devletin yapmasıdır. Ekonomide vatandaş-devlet işbirliği vardır.

Laiklik: Devlet düzeninin ve hukuk kurallarının dine değil, akla ve bilime dayandırılmasıdır. Dinin sömürü aracı olarak kullanılmasını engeller.

İnkılapçılık: Çağın gerisinde kalmış kurumların yıkılarak kısa sürede yeni kurumların oluşturulmasıdır. Değişen şartlara göre kendini yeniler.

Milli Güç Unsurları

Milli Güç, bir ulusun ulusal hedeflere ulaşması için kullanabileceği maddi ve manevi kaynakların toplamıdır. Buna askeri güç, siyasi güç, ekonomik güç ve sosyokültürel güç dahildir.

Çağdaş Türkiye Yolunda Adımlar

Siyasi Alanda Yapılan İnkılaplar

Milli egemenliği güçlendirmek için Saltanat kaldırıldı (1 Kasım 1922). Ankara'nın coğrafi ve tarihi özelliklerinden dolayı başkent oldu (13 Ekim 1923). Cumhuriyet ilan edildi (29 Ekim 1923) ve kabine sistemine geçildi. Laik düzene geçiş için Halifelik kaldırıldı (3 Mart 1924).

Türk kadınına belediye seçimlerine katılma (1930), muhtar seçilme (1933) ve milletvekili seçilme hakkı (1934) verildi.

Eğitim-Kültür Alanındaki İnkılaplar

Tevhidi Tedrisat Kanunu çıkarılarak (3 Mart 1924) medreseler kapatıldı ve bütün okullar Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlandı. Harf İnkılabı (1 Kasım 1928) yapılarak okuma yazma kolaylaştırıldı.

Millet Mektepleri açılarak 16-45 yaş aralığındaki halka okuma-yazma öğretildi. Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu kurularak milli kültürün geliştirilmesi amaçlandı.

Unutma! Üniversite reformu ile Darülfünun kapatılıp İstanbul Üniversitesi açılmıştır.

Sosyal ve Toplumsal Alanda Yapılan İnkılaplar

Saat, ölçüler ve hafta tatilinde değişiklikler yapılarak Avrupa ülkeleriyle uyum sağlandı. Soyadı Kanunu ile resmi işlerde karışıklık çıkması önlendi. Tekke, zaviye ve türbeler kapatıldı. Şapka Kanunu çıkarılarak kılık ve kıyafet düzenlemesi yapıldı.

Ekonomi Alanında Yapılan İnkılaplar

İzmir İktisat Kongresi toplanarak ekonomik bağımsızlık için kararlar alındı. Aşar vergisi kaldırılarak köylünün ekonomik durumu iyileştirildi. Tarım Kredi Kooperatifleri, Sümerbank, İş Bankası ve MTA gibi kurumlar açıldı.

Hukuk Alanında Yapılan İnkılaplar

1921 Anayasası $Teşkilat-ı Esasiye$ ile egemenlik millete verildi. 1924 Anayasası en uzun süre yürürlükte kalan anayasa oldu. İsviçre'den Medeni Kanun, İtalya'dan Ceza Kanunu, Almanya'dan Ticaret Kanunu alındı.

Rejim Karşıtı İsyanlar

Şeyh Sait İsyanı, İzmir Suikastı ve Menemen Olayı cumhuriyeti ve devrimleri hedef alan önemli olaylardı. Bu isyanlar sonucunda Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarıldı ve İstiklal Mahkemeleri kuruldu.

Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası

Türk dış politikasının temel esasları; bağımsızlığı korumak, milli sınırlar içinde kalmak, barışçı olmak, eşit şartlarda ilişki kurmak, hukuka bağlı kalmak, gerçekçi olmak ve milli güce dayalı olmaktır.

Musul Sorunu, Lozan'da çözülememiş ve sonradan yapılan Ankara Antlaşması ile Musul, İngiltere'nin mandası altındaki Irak'a bırakılmıştır. Bu, Misakımilli'den verilen bir tavizdir.

Nüfus Mübadelesi konusu, Lozan sonrası Yunanistan ile yapılan 10 Haziran 1930 tarihli antlaşma ile çözümlenmiştir. Bu antlaşmaya göre, İstanbul'daki Rumlar ile Batı Trakya'daki Türkler yerleşik kabul edilmiştir.

Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile Boğazların uluslararası komisyon tarafından yönetilmesi son bulmuş ve Türk egemenliğine geçmiştir. Bu, Misakımilli'ye uygun bir çözüm olmuştur.

Bilgi Kutusu: "Yurtta barış, dünyada barış" sözü Atatürk'ün dış politika anlayışını en iyi şekilde yansıtır.

Balkan Antantı, Balkanlarda barışı sağlamak ve sınır güvenliğini korumak için Türkiye, Yugoslavya, Yunanistan ve Romanya arasında imzalanmıştır. Türkiye böylece batı sınırını güvence altına almıştır.

Sadabat Paktı, İtalya'nın yayılmacı politikalarına karşı Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında imzalanmıştır. Bu antlaşma ile Türkiye doğu sınırını güvence altına almıştır.

Yabancı Okullar konusunda Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile tüm okulların MEB'e bağlanması kararına bazı ülkeler karşı çıksa da Türkiye, egemenlik haklarını korumak için bu talepleri reddetmiştir.

Hatay Meselesi, Lozan'da çözülemeyen konulardan biriydi. Fransa'nın bölgeden çekilmesiyle Hatay'ın geleceği Milletler Cemiyeti'ne taşındı. 1938'de "Hatay Bağımsız Cumhuriyeti" kuruldu ve 1939'da Türkiye'ye katıldı. Hatay, Misakımilli'ye göre anavatana katılan son toprak parçasıdır.

Atatürk'ün sağlığı 1937'den itibaren bozulmaya başladı. 10 Kasım 1938'de hayatını kaybetti. Naaşı önce Etnografya Müzesi'ne, 1953'te ise Anıtkabir'e yerleştirildi. Ülkemizde her yıl 10-16 Kasım tarihleri arası Atatürk Haftası olarak anılmaktadır.

Atatürk'ün Ölümü ve Sonrası

II. Dünya Savaşı'nın nedenleri arasında devletler arası dengenin bozulması, ağır barış antlaşmaları, yayılmacı politikalar ve Milletler Cemiyeti'nin etkisizliği vardı. Savaşta Almanya, İtalya, Japonya Mihver Devletleri'ni; ABD, İngiltere, Fransa ve SSCB ise Müttefik Devletleri oluşturdu.

Türkiye savaşta tarafsız kalmaya çalıştı ve denge siyaseti izledi. Savaşın sonlarında Birleşmiş Milletler'e üye olabilmek için Mihver Devletler'e savaş ilan etti. Bu savaş sonucunda dünyada ABD ve SSCB iki süper güç olarak ortaya çıktı ve Birleşmiş Milletler Teşkilatı kuruldu.

Dikkat! II. Dünya Savaşı'ndan sonra ABD ile SSCB arasındaki rekabet dönemi "Soğuk Savaş" olarak adlandırılır.

Savaş sonrası Türkiye'de demokratikleşme çabaları hızlandı. 1945'te Milli Kalkınma Partisi, 1946'da ise Demokrat Parti kurularak çok partili hayata geçildi.

Kore Savaşı'nda Türk ordusu, Birleşmiş Milletler gücü içinde yer aldı. Gösterdiğimiz başarı NATO'ya alınmamızda etkili oldu.

Kıbrıs konusunda 1974 yılında Türkiye, garantörlük yetkisine dayanarak Kıbrıs Barış Harekâtı düzenledi. Ada ikiye bölündü ve 1983 yılında Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti kuruldu.

Türk-Ermeni İlişkileri'nde ilk sorun 1878 Berlin Konferansı'nda ortaya çıktı. Gümrü, Moskova ve Kars Antlaşmaları ile Türk-Ermeni sınırı belirlendi. 1970'lerden sonra Ermeni terör örgütleri diplomatlarımıza yönelik saldırılar düzenledi.

Avrupa Birliği ile Türkiye'nin ilişkileri 1963'te başladı. 2005 yılında tam üyelik müzakereleri başladı.

Körfez Savaşları'ndan Türkiye olumsuz etkilendi. Ambargo, mülteci akını, terör ve bölgedeki otorite boşluğu gibi sorunlar yaşandı.

Türkiye, doğal kaynaklar açısından zengin ülkelerle enerji ihtiyacı olan ülkeler arasında köprü konumundadır. Bor, boraks ve toryum gibi değerli madenlere sahiptir.

Türk Silahlı Kuvvetleri, ülkemizi iç ve dış tehditlere karşı korumanın yanı sıra, Birleşmiş Milletler ve NATO bünyesinde dünya barışına katkıda bulunmaktadır. Türk ordusu, kara, hava ve deniz kuvvetlerinden oluşur.

Türkiye'ye yönelik tehditler arasında bölücülük, irtica ve misyonerlik faaliyetleri bulunmaktadır. Bu faaliyetlere karşı bilinçli olmak gerekmektedir.