UYANAN AVRUPA ve SARSILAN OSMANLI

Avrupa'da yaşanan büyük değişimler, Osmanlı Devleti'ni derinden etkiledi. Bu değişimler arasında Rönesans, Reform ve Aydınlanma Çağı gibi düşünce hareketleri bulunuyordu. Özellikle dogmatik düşüncenin yerini alan akıl ve bilim, Avrupa'da büyük ilerlemelere sebep oldu.

Coğrafi Keşifler sayesinde Avrupalı devletler yeni kıtalara ulaşıp zenginleştiler. Ardından gelen Sanayi İnkılabı ile buhar gücüyle çalışan makineler üretimde kullanılmaya başlandı. İlk olarak İngiltere'de başlayan bu gelişme, fabrikaların açılmasına, işçi sınıfının oluşmasına ve köyden kente göçlere yol açtı.

Sanayi İnkılabının en önemli sonuçlarından biri de sömürgecilik faaliyetlerinin artması oldu. Güçlü devletler hammadde ve pazar ihtiyacını karşılamak için güçsüz devletlere baskı uyguladılar. Bu durum sonunda I. Dünya Savaşı'nın başlamasına neden oldu.

📌 Osmanlı Devleti sanayi inkılabına ayak uyduramadı ve Avrupalı devletler tarafından hammadde kaynağı ve pazar olarak kullanıldı.

Osmanlı Devleti 17. yüzyıldan itibaren gücünü kaybetmeye başladı. Yapılan ıslahat çalışmaları başarısız oldu ve savaşlar toprak kaybıyla sonuçlandı. Ekonomik sorunlar giderek büyüdü. 19. yüzyılda borçlarını ödeyemeyen Osmanlı, Düyûn-u Umûmiye teşkilatının kurulmasıyla ekonomik bağımsızlığını kaybetti.

1789'daki Fransız İhtilali ile yayılan milliyetçilik akımı, çok uluslu Osmanlı Devleti'ni olumsuz etkiledi. Rusya ve İngiltere'nin kışkırtmasıyla azınlıklar isyan etti ve bağımsızlıklarını ilan ettiler. Bu isyanlar özellikle Balkanlar'da yıkıcı sonuçlara yol açtı.

OSMANLI'YI KURTARMA AKIMLARI

Osmanlı aydınları devleti kurtarmak için farklı fikirler öne sürdüler. Osmanlıcılık fikri, din, dil ve ırk ayrımı gözetmeden herkesin eşit tutulması halinde devletin kurtulacağını savunuyordu. Bu fikir Jön-Türkler ve İttihatçılar tarafından desteklendi.

İslamcılık (Ümmetçilik) fikri, bütün Müslümanların halife egemenliği altında toplanmasını amaçlıyordu. Mehmet Akif ve II. Abdülhamit tarafından desteklenen bu düşünce de başarılı olamadı.

Batıcılık fikrine göre kurtuluşun tek yolu batıya ayak uydurmaktı. Tevfik Fikret gibi aydınlar tarafından savunulan bu düşünce, daha sonra Atatürk'ün inkılaplarında etkili oldu.

Türkçülük (Turancılık) fikri ise bütün Türkleri tek bayrak altında toplamak istiyordu. Mehmet Emin Yurdakul ve Ziya Gökalp gibi aydınlar tarafından desteklenen bu düşünce, Kurtuluş Savaşı'nın kazanılmasında etkili oldu.

📌 Bu düşünce akımlarının hiçbiri tek başına Osmanlı Devleti'ni kurtaramamıştır.

Azınlık isyanlarını önlemek için Tanzimat Fermanı (1839) ve Islahat Fermanı (1856) yayınlandı, ancak bu çabalar da sonuç vermedi. Jön Türkler ve İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin çabaları sonucu I. Meşrutiyet ilan edildi ve Kanun-i Esasi hazırlandı (1876). 1908'de ise II. Meşrutiyet ilan edildi.

1909'daki 31 Mart Vakası sonrası İttihat ve Terakki Cemiyeti yönetimde etkin oldu. Bu dönemde Osmanlı peş peşe savaşlar yaşadı: Trablusgarp Savaşı (1911), Balkan Savaşları (1912) ve en son I. Dünya Savaşı (1914).

MAVİ GÖZLÜ ÇOCUK: MUSTAFA

Mustafa Kemal'in eğitim hayatı, onun düşünce dünyasının gelişiminde büyük rol oynadı. İlk olarak dini eğitim veren Mahalle Mektebi'ne kaydoldu, ancak buradan mezun olmadı. Ardından modern eğitim veren Şemsi Efendi İlkokulu'na geçti ve buradan mezun oldu.

Askeri eğitime devam eden Mustafa Kemal, Selanik Askeri Rüştiyesi'nde matematik öğretmeni tarafından "Kemal" adını aldı. Daha sonra Manastır Askeri İdadisi'nde eğitim gördü ve burada Türk-Yunan Savaşı'na katılmak için okuldan kaçacak kadar vatansever duygulara sahipti.

İstanbul Harp Okulu'ndan "teğmen" rütbesiyle mezun oldu ve eğitimini Harp Akademisi'nde sürdürdü. 1905 yılında "kurmay yüzbaşı" olarak mezun olan Mustafa Kemal, artık Osmanlı ordusunda görev almaya hazırdı.

📌 Osmanlı'da dini ağırlıklı medreseler, batılı okullar ve azınlık okulları gibi farklı eğitim kurumları vardı. Bu çeşitlilik, eğitimde birlik olmamasına ve kültür çatışmalarına sebep oluyordu.

Mustafa Kemal'in fikir hayatına etki eden en önemli yerlerden biri Selanik'ti. Osmanlı'nın batıya açılan kapısı olan Selanik, ticaretin geliştiği ve Avrupa'daki gazete ve dergilerin kolayca bulunabildiği bir şehirdi. Burada farklı milletlerin bir arada yaşaması kültürel zenginlik sağlarken, milliyetçilik akımının da yayıldığı bir yer oldu.

Manastır'da tarih öğretmeni Kolağası Tevfik Bey sayesinde tarih bilinci gelişti. İstanbul'da ise Avrupalı düşünürlerin hürriyet, özgürlük, eşitlik gibi fikirlerinden etkilendi. Sofya'da askeri ataşe olarak görev yaparken Avrupa'daki gelişmeleri yakından takip etti.

MUSTAFA KEMAL'İN ASKERİ HAYATI

Mustafa Kemal'in ilk askeri görevi 1905 yılında Şam'da 5. Ordu'da oldu. Burada "Vatan ve Hürriyet Cemiyeti"ni kurarak Osmanlı'yı kurtarmak için ilk adımlarını attı. 1909'daki 31 Mart Olayı'nda Hareket Ordusu'nun kurmay başkanı olarak görev yaparak ilk kez tarih sahnesine çıktı.

1911'de patlak veren Trablusgarp Savaşı'nda yerel halkı örgütleyerek teşkilatçılık özelliğini gösterdi. Bu savaştaki başarısı, onun ilk askeri başarısı oldu ve "binbaşı" rütbesini aldı. Balkan Savaşları sırasında Çanakkale boğazını koruduğu için bölgeyi iyi tanıdı, bu durum daha sonra Çanakkale Savaşı'ndaki başarısını sağladı.

Çanakkale Savaşları'nda 19. Tümen komutanı olarak görev yapan Mustafa Kemal, Arıburnu, Conkbayırı ve Anafartalar'da savaştı. "Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum" sözüyle askerlerini motive etti ve "albay" rütbesini aldı.

📌 Mustafa Kemal I. Dünya Savaşı'nda Çanakkale, Kafkas ve Suriye cephelerinde savaşarak büyük askeri tecrübe kazandı.

Kafkas Cephesi'nde 16. Kolordu Komutanı olarak görev yapan Mustafa Kemal, Muş, Bitlis, Erzurum ve Erzincan'ı Ruslardan geri aldı. Son olarak Suriye Cephesi'nde 7. Kolordu komutanı ve Yıldırım Orduları Grup Komutanı olarak görev yaptı.

Mustafa Kemal'in askeri hayatı boyunca edindiği tecrübeler, liderlik özellikleri ve stratejik düşünme yeteneği, Millî Mücadele'nin başarıya ulaşmasında çok önemli rol oynayacaktı. O artık vatanını kurtarmak için harekete geçmeye hazırdı.

I. DÜNYA SAVAŞINA YOL AÇAN GELİŞMELER

I. Dünya Savaşı'nın genel sebepleri arasında milliyetçilik akımı ve sömürgecilik yarışı bulunuyordu. Milliyetçilik akımı Osmanlı gibi çok uluslu devletleri parçalarken, sanayi devrimiyle güçlenen devletlerin hammadde ve pazar arayışı da çıkar çatışmalarına yol açtı.

Savaşın özel sebepleri arasında İngiltere-Almanya rekabeti, Fransa'nın Alsas-Loren'i geri almak istemesi ve Rusya'nın Panslavizm politikası vardı. Avusturya-Macaristan veliahtının bir Sırp tarafından öldürülmesiyle başlayan savaşta devletler iki bloğa ayrıldı: Üçlü İttifak $Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya$ ve Üçlü İtilaf (İngiltere, Fransa, Rusya).

Osmanlı Devleti savaşa Almanya yanında girdi. Bunun sebepleri arasında siyasi yalnızlıktan kurtulma isteği, kaybedilen yerleri geri alma düşüncesi ve Rusya'nın boğazlar üzerindeki isteklerini engelleme arzusu vardı. Yavuz ve Midilli gemilerinin Rus limanlarını bombalamasıyla Osmanlı resmen savaşa girdi.

📌 Almanya, Osmanlı'nın dini gücünden yararlanarak sömürgelerdeki Müslümanları ayaklandırmak ve savaşı geniş alana yaymak istiyordu.

Osmanlı Devleti'nin savaştığı cepheler arasında Kafkas Cephesi, Kanal Cephesi, Çanakkale Cephesi, Hicaz-Yemen Cephesi, Irak Cephesi ve Suriye Cephesi bulunuyordu. Bu cephelerin her biri stratejik öneme sahipti. Özellikle Çanakkale Cephesi, Mustafa Kemal'in askeri dehası sayesinde kazanılan tek cephe oldu.

Savaş sırasında bazı Ermeni çetelerin isyanı nedeniyle Osmanlı Hükümeti, 27 Mayıs 1915'te Sevk ve İskân Kanunu ile olaylara karışan Ermenileri Suriye'ye nakletme kararı aldı. Bu durum daha sonra uluslararası bir sorun haline gelecekti.

OSMANLI DEVLETİ'NİN SON SAVAŞI: I. DÜNYA SAVAŞI

Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı'nda çok sayıda cephede savaşmak zorunda kaldı. Kafkas Cephesi'nde Kafkaslardaki Türkleri Ruslara karşı ayaklandırmak ve Bakü petrollerini ele geçirmek için mücadele edildi. Mustafa Kemal de bu cephede savaştı.

Kanal Cephesi, Süveyş Kanalı'nı ele geçirerek İngiltere'nin uzak doğu sömürgelerine giden bağlantıyı kesmek amacıyla Almanya'nın isteği üzerine açıldı. Çanakkale Cephesi ise İtilaf Devletleri'nin İstanbul'u ve boğazları alarak Osmanlı'yı savaş dışı bırakmak istedikleri bir savunma cephesiydi.

Hicaz-Yemen Cephesi'nde Mekke ve Medine bölgesini korumak için İngilizlerle mücadele edildi. Fahrettin Paşa'nın Medine savunması, bu cephedeki önemli olaylardan biriydi. Irak Cephesi'nde Musul-Kerkük petrollerini ele geçirmek ve Rusya'ya yardım götürmek amaçlanırken, Kutul Amare'de Türk ordusu önemli bir başarı kazandı.

📌 Çanakkale Savaşı, Osmanlı'nın kazandığı tek cephe olup, Mustafa Kemal'in askeri dehasını gösterdiği bir zaferdir.

Savaşın sonlarına doğru ABD Başkanı Wilson tarafından yayınlanan Wilson İlkeleri (8 Ocak 1918), yenen devletlerin yenilen devletlerden toprak almayacağını, gizli anlaşmalar yapılmayacağını ve milletlere kendi geleceklerini belirleme hakkı verileceğini belirtiyordu.

18 Ocak 1919'da toplanan Paris Barış Konferansı'nda Avrupa haritası yeniden çizildi ve Osmanlı topraklarının paylaşımı planlandı. Bu konferansta İzmir ve çevresi İtalya'dan alınarak Yunanistan'a verildi ve Milletler Cemiyeti kuruldu.

İŞGAL YILLARINDA ANADOLU

I. Dünya Savaşı sonunda Osmanlı Devleti 30 Ekim 1918'de Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzaladı. Osmanlı adına Bahriye Nazırı Rauf Bey, İtilaf Devletleri adına Amiral Calthorpe tarafından imzalanan bu antlaşma, her türlü yoruma açık maddeler içeriyordu.

Antlaşma sonrası İtilaf Devletleri Osmanlı topraklarını işgal etmeye başladı. İngilizler Musul, İskenderun, Antep, Maraş ve Urfa'yı, Fransızlar Adana ve Mersin çevresini, İtalyanlar ise Antalya, Konya ve Muğla çevresini işgal etti. 13 Kasım 1918'de düşman gemileri İstanbul'a geldiğinde Mustafa Kemal "Geldikleri gibi giderler" diyerek mücadele kararlılığını gösterdi.

İstanbul Hükümeti işgalleri kolaylaştırırken, halk işgallere tepki gösterdi. Yunanlıların İzmir'i işgali üzerine tüm yurtta protesto mitingleri düzenlendi. Mondros Ateşkes Antlaşması sonucunda Osmanlı Devleti fiilen sona erdi, İstanbul ve Anadolu işgal edildi, Millî Mücadele ve Kuvay-i Milliye ruhu ortaya çıktı.

📌 Osmanlı topraklarının paylaşımı konusundaki anlaşmazlık nedeniyle Sevr Antlaşması geç imzalanmıştır.

Bu dönemde Anadolu'da zararlı ve yararlı cemiyetler kuruldu. Mavri Mira, Pontus Rum, Hınçak ve Taşnak Cemiyetleri gibi azınlıkların kurduğu zararlı cemiyetler, Anadolu topraklarında kendi devletlerini kurmayı amaçlıyordu. Ayrıca Kürt Teali Cemiyeti, İngiliz Muhipler Cemiyeti ve İslam Teali Cemiyeti gibi Türklerin kurduğu zararlı cemiyetler de milli mücadeleye engel olmaya çalışıyordu.

CEMİYETLER VE KUVA-YI MİLLÎYE

İşgallere karşı Türkler de yararlı cemiyetler kurdu. Vilayet-i Şarkiye Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti doğuda Ermeni devleti kurulmasını önlemeyi amaçladı. Anadolu Kadınları Müdafaa-i Vatan Cemiyeti kadınların milli mücadeleye katılımını sağlayarak ordunun ihtiyaçlarını karşıladı.

İzmir Müdafaa-i Hukuk ve Reddi İlhak Cemiyetleri İzmir ve çevresinin Yunanlılara verilmesini engellemeye çalıştı. Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Trakya'nın Yunanlılar tarafından işgalini önlemeyi amaçladı. Trabzon Muhafaza-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti Karadeniz'de Rum devleti kurulmasını engellemeye çalıştı.

Yararlı cemiyetler bölgesel olarak kurulduğu için Mustafa Kemal, Sivas Kongresi'nde tüm bu cemiyetleri "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirdi. Böylece milli mücadele tek merkezden yönetilmeye başlandı.

📌 İşgallere karşı ilk direniş Hatay Dörtyol'da başlarken, batıda ilk kurşun İzmir'in işgali sırasında Gazeteci Hasan Tahsin tarafından atıldı.

Kuvay-ı Milliye, Türk milletinin bağımsız yaşama ve vatanseverlik duygusundan doğan direniş azmidir. Eli silah tutan kadın-erkek tüm vatanseverlerin katıldığı bu birliklerin ihtiyaçları halk tarafından karşılanıyordu. Kuvay-ı Milliye, düzenli ordu kurulana kadar işgalcilere karşı mücadele etti ve sonra düzenli orduya dönüştürüldü.

Bu dönemde ortaya çıkan manda ve himayecilik fikri, güçsüz ülkelerin güçlü devletler tarafından yönetilmesi sistemiydi. Wilson İlkeleri sonrasında Paris Barış Konferansı'nda tartışılan bu sistem, bazı Türk aydınları tarafından da desteklendi.

İSTİKLAL YOLCULUĞU

Millî Mücadele'nin başlangıcı, Mustafa Kemal'in 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkışıyla oldu. İstanbul Hükümeti, Rumlarla Türkler arasındaki olayları incelemek için onu 9. Ordu Müfettişi olarak göndermişti. Ancak Mustafa Kemal'in asıl amacı milli mücadeleyi başlatmaktı.

28 Mayıs 1919'da yayınlanan Havza Genelgesi ile işgallere karşı protestolar yapılması, İtilaf Devletleri'ne ve İstanbul Hükümeti'ne uyarıcı telgraflar çekilmesi ve milli cemiyetlerin etkinliğinin artırılması istendi. Bu genelge, milli mücadele ile ilgili ilk belge olması ve ilk kez işgallere karşı çıkılması açısından önemliydi.

Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919), Kurtuluş Savaşı'nın amacını, yöntemini ve gerekçesini belirten önemli bir belgeydi. Genelgede "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir" denilerek mücadelenin gerekçesi açıklandı. İlk kez millet egemenliğinden ve milli bir kurulun varlığından bahsedildi.

📌 Mustafa Kemal, Erzurum Kongresi öncesi askeri ve resmi görevinden istifa ederek milli mücadeleye sivil lider olarak devam etti.

Erzurum Kongresi $23 Temmuz-7 Ağustos 1919$, Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti tarafından düzenlendi. Kongrede vatanın bölünmezliği vurgulandı, işgallere karşı direniş hareketlerinin birleştirilmesi amaçlandı ve milli bağımsızlık hedeflendi. İlk kez milli sınırlardan bahsedildi ve manda ve himaye reddedildi. 9 kişiden oluşan Temsil Heyeti seçildi ve başkanı Mustafa Kemal oldu.

SİVAS KONGRESİ VE TEMSİL HEYETİ

Sivas Kongresi $4-11 Eylül 1919$, milli mücadelenin en önemli dönüm noktalarından biriydi. Bu kongrede Erzurum Kongresi kararları bazı değişikliklerle kabul edildi ve manda ve himaye kesin olarak reddedildi.

Sivas Kongresi'nin en önemli kararlarından biri, milli cemiyetlerin "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilmesiydi. Bu sayede milli mücadele tek elden yönetilmeye başladı. Ayrıca Temsil Heyeti'nin üye sayısı 9'dan 15'e çıkarıldı.

Kongre kararlarını duyurmak için İrade-i Milliye adıyla bir gazete çıkarıldı. Ali Fuat Paşa'nın Batı Cephesi Komutanlığı'na atanması, Temsil Heyeti'nin hükümet gibi yürütme yetkisini kullandığını gösteriyordu.

📌 Sivas Kongresi hem toplanış amacı hem de aldığı kararlar bakımından ulusaldır ve milli mücadelenin tek merkezden yönetilmesini sağlamıştır.

Böylece Mustafa Kemal, adım adım milli mücadeleyi örgütlemeye ve Türk milletinin bağımsızlık iradesini ortaya koymaya başladı. Samsun'dan başlayıp Havza, Amasya, Erzurum ve Sivas'ta devam eden bu yolculuk, Türk milletinin kurtuluş mücadelesinin temellerini attı.

Artık önümüzdeki süreçte Büyük Millet Meclisi'nin açılması, düzenli ordunun kurulması ve Kurtuluş Savaşı'nın kazanılması için gerekli adımlar atılacaktı. Mustafa Kemal'in liderliğinde başlayan bu mücadele, tam bağımsız Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasıyla sonuçlanacaktı.