8. Sınıf İnkılap Tarihi: 2. Ünite Özeti ve Notları

I. Dünya Savaşı'nın Nedenleri ve Başlaması

I. Dünya Savaşı neden çıktı? Aslında bu savaşın birden fazla nedeni vardı. Genel nedenler arasında sömürgecilik, ham madde yarışı ve silahlanma yarışı gibi faktörler bulunuyordu. Özel nedenler ise ülkeler arasındaki özel sorunlardı - mesela Almanya ile Fransa arasındaki Alsas-Loren sorunu.

Savaşı başlatan olay ise 1914'te yaşandı. Sırplı bir öğrenci, Avusturya-Macaristan veliahdını öldürdü. Bu cinayetten sonra domino etkisi gibi ülkeler birbiri ardına savaşa girdi.

Savaş başlamadan önce Avrupa iki gruba ayrılmıştı: Üçlü İtilaf (İngiltere, Fransa, Rusya) ve Üçlü İttifak (Almanya, İtalya, Avusturya-Macaristan). İtalya ise savaş başladıktan sonra taraf değiştirerek İtilaf Devletlerinin yanına geçti.

Dikkat! İtalya'nın taraf değiştirmesinin nedeni Trablusgarp Savaşı'nda İngiltere'den yardım alması ve Anadolu topraklarından pay vaat edilmesiydi.

Osmanlı Devleti'nin Savaşa Girişi

Osmanlı Devleti ilk başta İtilaf Devletlerinin yanında savaşmak istedi. Ama İtilaf Devletleri Osmanlı'yı paylaşma planları yaptıkları için kabul etmediler. Bu durumda Osmanlı İttifak Devletlerinin yanında savaşa girmeye karar verdi.

Almanya'nın Osmanlı'yı yanında istememesinin önemli nedenleri vardı. Boğazlar ve Süveyş Kanalı gibi jeopolitik konumundan yararlanmak istiyordu. Ayrıca Osmanlı'nın halifelik gücünü kullanarak Müslüman ülkeleri kendi yanına çekmek istiyordu.

Osmanlı resmen savaşa nasıl girdi? İngilizlerden kaçan iki Alman gemisi (Goben ve Breslav) Osmanlı sularına sığındı. Bu gemiler Yavuz ve Midilli isimlerine çevrildi ve Karadeniz'e geçerek Rus limanlarını bombaladı. İşte böylece Osmanlı resmen savaşa girmiş oldu.

Önemli! Osmanlı'nın savaşa girmesi aslında zorunlu bir tercihti - yoksa yalnız kalacak ve parçalanacaktı.

Osmanlı'nın Savaştığı Cepheler

Osmanlı I. Dünya Savaşı'nda tam sekiz farklı cephede savaştı! Bunları hatırlamak için küçük bir ipucu: Taarruz cepheleri "K" harfi ile başlıyor (Kanal ve Kafkas).

Kafkas Cephesi Çarlık Rusya ile yapıldı. Enver Paşa'nın emriyle başlayan saldırı Sarıkamış Olayına dönüştü ve binlerce askerimiz donarak şehit oldu. Ama sonunda Rusya'da Bolşevik İhtilali çıktı ve Rusya savaştan çekildi.

Kanal Cephesinde Cemal Paşa komutasında Süveyş Kanalı'nı almaya çalıştık. Almanya'nın isteği üzerine açılan bu cephede çöl şartları yüzünden başarılı olamadık.

Çanakkale Cephesi en önemlisiydi. İtilaf Devletleri İstanbul'u alıp savaşı hızla bitirmek istiyordu. Ama Mustafa Kemal'in liderliğinde direniş gösterdik ve düşmanı geri püskürttük. Bu zafer sayesinde I. Dünya Savaşı iki yıl daha uzadı.

Unutma! Çanakkale zaferi Mustafa Kemal'in ünlenmesini sağladı ve gelecekteki Kurtuluş Savaşı liderliğinin temelini attı.

Diğer Cepheler ve Ermeni Sorunu

Hicaz-Yemen Cephesinde İngilizler Arapları kışkırtarak ayaklandırdı. Şerif Hüseyin ve oğulları Osmanlı'ya karşı isyan etti. Bu olaydan sonra ümmetçilik akımı sona erdi.

Irak ve Suriye-Filistin cephelerinde de İngilizlerle savaştık. İngilizler petrol alanlarını ele geçirmek istiyordu. Bu cephelerde başlangıçta başarılı olsak da sürekli gelen yardımlar karşısında geri çekildik.

Ermeni Sorunu I. Dünya Savaşı sırasında ortaya çıktı. Asırlar boyunca barış içinde yaşadığımız Ermeniler "millet-i sâdıka" (sadık millet) olarak biliniyordu. Ama Kafkas Cephesi sırasında bazı Ermeni çeteleri Ruslarla iş birliği yaparak halka saldırdı.

Bu durum karşısında hükümet Sevk ve İskân Kanunu'nu çıkardı (27 Mayıs 1915). Olaylara karışan Ermeniler Suriye'ye nakledildi. Bu göçler sırasında yaşanan olumsuzluklar günümüzde tartışma konusu olmaya devam ediyor.

Bil ki! ABD'nin savaşa girmesi ve Wilson İlkeleri'nin yayımlanması I. Dünya Savaşı'nı bitiren en önemli olaylardı.

Wilson İlkeleri ve Savaşın Sonu

ABD Başkanı Wilson savaşa girdiğinde Wilson İlkelerini yayımladı. Bu ilkeler savaşı bitirdi çünkü çok önemli maddeler içeriyordu.

En önemli madde şuydu: "Yenenler, yenilenlerden toprak ve tazminat almayacaktır." Bu madde I. Dünya Savaşı'nı bitiren asıl nedendir. Çünkü İtilaf Devletleri artık savaşmaya gerek duymadı.

"Her millet nüfusunun çok olduğu bölgede kendi devletini kurabilecektir" maddesini duyunca Yunanlar ve Ermeniler Anadolu'dan toprak istemeye başladı. Ama bu madde aynı zamanda Türkler için de geçerliydi.

"Türkler de nüfusunun çok olduğu bölgede kendi devletini kurabilecektir" maddesi bizim için umut ışığı oldu. "Boğazlar Türklerindir ancak dünya ticaretine açılacaktır" maddesi de önemliydi.

Wilson ayrıca Milletler Cemiyeti kurulmasını istiyordu. Bu örgüt daha sonra Paris Barış Konferansı'ndan sonra gerçekten kuruldu.

Hatırla! Wilson İlkeleri her ne kadar umut verse de İtilaf Devletleri bunları hiç uygulamadı ve Anadolu'yu işgal etmeye devam etti.

Mondros Ateşkes Antlaşması ve İşgaller

30 Ekim 1918'de Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandı. Bu antlaşmayı Osmanlı adına Bahriye Nazırı Rauf Bey, İtilaf Devletleri adına Amiral Calthorpe imzaladı.

Bu antlaşmanın en tehlikeli maddesi 7. maddeydi. "İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durum olursa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecektir" diyordu. İşte bu madde tüm işgallerin bahane kapısını açtı.

Boğazlar İtilaf Devletlerine açıldı, Osmanlı ordusu terhis edildi ve tüm silahlar alındı. Haberleşme ve ulaşım İtilaf Devletlerinin kontrolüne geçti. Bu şekilde ülke tamamen savunmasız bırakıldı.

24. madde de çok tehlikeliydi. Doğu'daki altı ilde (Sivas, Elazığ, Diyarbakır, Bitlis, Erzurum, Van) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri orayı işgal edebilecekti. Bu maddenin amacı bir Ermeni devleti kurmaktı.

İtilaf Devletleri antlaşma imzalandıktan hemen sonra işgallere başladı: İngilizler Musul'u, Antep'i, Urfa'yı; Fransızlar Adana'yı; İtalyanlar Antalya'yı; Yunanlar İzmir'i işgal etti.

Önemli! Mustafa Kemal düşman gemilerini görünce "Geldikleri gibi giderler" diyerek mücadele etme kararlılığını gösterdi.

İzmir'in İşgali ve Cemiyetler

15 Mayıs 1919'da İzmir'in işgali gerçekleşti. Yunanlar Wilson İlkeleri'ne dayanarak burada nüfuslarının daha fazla olduğunu iddia ediyordu. İzmir'de ilk kurşunu atan kişi Hasan Tahsin'dir.

Yunanlar Türklerin Rumları öldürdüğü yalanını yayınca ABD bir heyet gönderdi. Amiral Bristol başkanlığındaki bu heyet gerçeği araştırdı. Amiral Bristol Raporu'na göre Türk nüfusu daha fazlaydı ve Yunanlar Türkleri katlediyordu.

Bu işgallere karşı Türk halkı Kuvâ-yı Milliye (millî kuvvetler) ruhunu ortaya çıkardı. Halk çeşitli cemiyetler kurarak örgütlendi.

Yararlı cemiyetler arasında Trakya Paşaeli, İzmir, Redd-i İlhak, Doğu Anadolu Müdafa-i Hukuk cemiyetleri vardı. Bunlar bölgesel özellik taşıyordu. Milli Kongre Cemiyeti ise ulusal nitelikteydi ve "Kuvâ-yı Milliye" kelimesini ilk kez kullandı.

Zararlı cemiyetler de vardı. Sulh ve Selamet-i Osmaniye, Wilson Prensipleri, İngiliz Muhipleri gibi cemiyetler millî varlığa düşmandı. Azınlıklar da kendi cemiyetlerini kurdu: Rumlar Bizans'ı kurmak için, Ermeniler Doğu Anadolu'da devlet kurmak için çalıştı.

Dikkat! Tüm yararlı cemiyetler daha sonra Sivas Kongresi'nde Anadolu ve Rumeli Müdafa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleşecek.

Samsun'a Çıkış ve İlk Genelgeler

Samsun'da İngilizlerin desteğiyle Rum çeteleri kargaşa çıkarıyordu. İtilaf Devletleri bu durumdan Müslümanları sorumlu tutarak Mondros'un 7. maddesine dayanarak bölgeyi işgal etmekle tehdit ediyordu.

Bu tehditler karşısında Osmanlı Hükümeti Mustafa Kemal Paşa'yı 9. Ordu Müfettişi olarak bölgeye gönderdi. Onun resmi görevi asayişi sağlamak ve silah toplamaktı. Ama gerçek amacı halkı bilinçlendirmek ve örgütlemekti.

Samsun Raporu'nda Mustafa Kemal gerçeği yazdı: "Bölgedeki olaylardan Rumlar sorumludur. İzmir'in işgali haksızdır. Türk milleti bağımsızlık için hareket etmelidir."

Havza Genelgesi (28-29 Mayıs 1919) Kurtuluş Savaşı'nın ilk genelgesiydi. Bu genelgeyle işgallere karşı protesto mitingleri yapılacak, İtilaf Devletleri'ne kınama telgrafları çekilecekti. En önemlisi halk ilk kez işgallerden haberdar oldu ve millî bilinç uyandı.

Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919) çok daha önemliydi. Bu genelgede Kurtuluş Savaşı'nın nedeni, amacı ve yöntemi ilk kez belirtildi. "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" cümlesiyle millî egemenlik vurgulandı.

Bil ki! Amasya Genelgesi'nden sonra Mustafa Kemal askerlik görevinden istifa ederek tamamen millî mücadeleye odaklandı.

Erzurum ve Sivas Kongreleri

Erzurum Kongresi (23 Temmuz 1919) toplanma amacı bakımından bölgesel, ama alınan kararlar bakımından ulusaldı. Kongrenin amacı Doğu'da bir Ermeni Devleti kurulmasını engellemekti.

Kongrenin en önemli kararları şunlardı: "Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, bölünemez" - bu Misakımillî'nin temelini attı. "Manda ve himaye kabul edilemez" kararıyla tam bağımsızlık vurgulandı. İlk kez Temsil Heyeti oluşturuldu.

Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919) Kurtuluş Savaşı'nın en önemli kongresiydi. Erzurum Kongresi'nin kararları aynen kabul edildi. Manda ve himaye kesin olarak reddedildi.

En önemli karar Temsil Heyeti'nin bütün ülkeyi temsil eder hale getirilmesiydi. Böylece ulusal bir kimlik kazandı. Ali Fuat Paşa'nın Batı Cephesi Komutanı atanmasıyla ilk kez yürütme yetkisi kullanıldı.

İrade-i Milliye gazetesi çıkarılarak halkın doğru bilgi alması sağlandı. Tüm millî cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirildi. Artık Kurtuluş Savaşı tek merkezden yönetiliyordu.

Hatırla! Sivas Kongresi ile topyekûn millî mücadele anlayışı benimsendi ve birlik sağlandı.