Rönesans ve Reformun Sonuçları

Rönesans ve Reform hareketleriyle Avrupa, kilisenin baskısından kurtuldu. İnsan aklını küçümseyen dogmatik düşüncelerin yerini deney, gözlem ve sorgulamaya dayalı özgür düşünce aldı.

Fransız İhtilali'nin nedenleri arasında krallık rejiminin baskıları, eşitsizliğe dayalı toplum yapısı ve ekonomik sıkıntılar vardı. İngiltere ve Amerika'daki hak ve özgürlük gelişmeleri de ihtilali etkiledi.

Milliyetçilik akımı, imparatorlukların dağılmasına neden oldu. Osmanlı'da bu sürecin olumlu yanları (meşrutiyete geçiş, Türkçülük düşüncesi) olduğu kadar, olumsuz yanları da (ayaklanmalar) oldu.

Bilgi Kutusu: Sanayi İnkılabı sonucunda işçi sınıfı oluştu, kentlere göç arttı ve ulaşım-iletişim gelişti. Üretim hızı artıp maliyetler düştü, ancak sömürgecilik de başladı.

Sanayi İnkılabının Osmanlı'ya Etkisi

Avrupa'yla rekabet edemeyen Osmanlı'da yerli sanayi gelişemedi. Devlet, dışarıya hammadde satan, dışarıdan mamul madde alan bir yapıya dönüştü ve işsizlik arttı.

Osmanlı 1845'te ilk kez borç aldı. Borçlarını ödeyemeyince Düyun-u Umumiye kuruldu ve bazı gelir kaynakları bu kuruma bırakılmak zorunda kalındı.

Avrupa'daki milliyetçilik akımı, Osmanlı'da büyük sorunlar yarattı. Sırplar, Yunanlılar, Romanya gibi pek çok topluluk imparatorluktan ayrıldı. Devlet adamları ve aydınlar, Islahat Fermanı ve Tanzimat Fermanı ile bu dağılmayı önlemeye çalıştı.

İlginç Bilgi: Jön Türkler sayesinde meşrutiyet ilan edildi ve böylece imparatorluğun parçalanması önlenmeye çalışıldı.

Tanzimat ve Islahat Fermanları

Abdülmecit zamanında ilan edilen Tanzimat Fermanı, vatandaşların kanun önünde eşitliğini, can ve mal güvenliğini sağlamaya çalıştı. Mahkeme kararı olmadan kimse cezalandırılamayacak, herkesten gelirine göre vergi alınacaktı.

Fermana göre müsadere uygulaması kaldırılacak, herkes mülkiyet ve miras hakkına sahip olacak, vergi ve askerlik işleri düzenlenecekti.

Islahat Fermanı ise gayrimüslimlerin Müslümanlarla eşitliğini amaçladı. Gayrimüslimler devlet memuru olma ve askeri okula girme hakkına sahip olacak, mülkiyet hakları korunacaktı. Yabancılara Osmanlı'da mülk edinme hakkı da verildi.

Düşündürücü Not: "Haklar eşitse, ödevlerde eşit olmalı" ilkesiyle gayrimüslimlere askerlik görevi getirildi.

I. Meşrutiyet

Genç Osmanlılar (Jön Türkler) meşrutiyet için örgütlendi. Amaçları devletin dağılmasını önlemek, vatandaşların hak ve özgürlüklerini korumak ve Avrupalı devletlerin içişlerimize karışmasını engellemekti.

II. Abdülhamit 1876'da ilk anayasa Kanun-i Esasi'yi yürürlüğe koydu ve meşrutiyete geçildi. Böylece halk ilk kez sınırlı da olsa yönetimde söz sahibi oldu ve Mebusan Meclisi açıldı.

Ancak Osmanlı-Rus Savaşı'nın başlamasıyla meclis ile hükümet arasındaki ilişkiler gerildi. II. Abdülhamit meclisi tatil etti ve anayasa fiilen hükümsüz hale geldi. II. Abdülhamit 1908 yılına kadar ülkeyi tek başına yönetti.

Hatırlatma: İttihat ve Terakki Cemiyeti, II. Abdülhamit'in baskıcı düzenine karşı ordu içinde örgütlendi ve baskılar sonucunda padişah Kanun-i Esasi'yi tekrar yürürlüğe koymak zorunda kaldı.

II. Meşrutiyet ve Osmanlı'daki Fikir Akımları

II. Meşrutiyet'le özgürlükçü ortamda yeni siyasi partiler kuruldu. Seçimlerde İttihat ve Terakki Cemiyeti üyeleri kazandı. 31 Mart İsyanı, Atatürk'ün de içinde bulunduğu Hareket Ordusu tarafından bastırıldı ve isyan sonrası II. Abdülhamit tahttan indirildi.

Kanun-i Esasi'deki değişikliklerle padişahın yetkisi azaltılırken Mebusan Meclisi'nin yetkileri arttırıldı. Osmanlı Devleti'nin dağılmasını önlemek için çeşitli fikir akımları ortaya çıktı:

1. Osmanlıcılık (Namık Kemal, Ziya Paşa)
2. İslamcılık/Ümmetçilik (Mehmet Akif)
3. Türkçülük (Ziya Gökalp) - Türklerin birlikte yaşaması fikrini savunuyordu
4. Batıcılık (Tevfik Fikret) - Batı'yı örnek almayı öneriyordu

Not: İslamcılık, Arapların İngiltere'yle işbirliği yapması yüzünden etkisiz kalmıştır.

Mustafa Kemal'in Eğitim Hayatı

Mustafa Kemal'in eğitim hayatı çeşitli okullarda şekillendi. Önce annesinin isteğiyle Mahalle Mektebi'nde geleneksel eğitim, ardından babasının teşvikiyle Şemsi Efendi Mektebi'nde modern eğitim aldı.

Annesi Selanik Mülkiye Rüştiyesi'ne gitmesini istese de Mustafa asker olmak istiyordu. Sokakta gördüğü subaylara özenerek annesinden gizli sınavlara girdi ve Selanik Askeri Rüştiyesi'ni kazandı. Burada "Kemal" ismini aldı.

Manastır Askeri İdadisi'nde zekası öğretmenlerin takdirini kazandı. Öğretmeni Tevfik Fikret sayesinde şiire ilgi duydu. Daha sonra gittiği İstanbul Harp Okulu'nda arkadaşlarıyla memleket sorunlarını tartıştı ve bir gazete çıkardı. Teğmen rütbesiyle mezun oldu.

İlham Verici Bilgi: Mustafa Kemal, İstanbul Harp Akademisi'nden kurmay yüzbaşı rütbesiyle mezun olduktan sonra orduda görev almaya başladı ve ülkenin geleceğini değiştirecek yolculuğuna adım attı.

Mustafa Kemal'in Askerlik Hayatı ve Fikri Gelişimi

Mustafa Kemal'in ilk görev yeri Şam 5. Ordu'ydu. İlk askeri başarısını Trablusgarp Savaşı'nda, ilk siyasi başarısını ise 31 Mart Olayı'nda gösterdi. İlk yurtdışı görev yeri Fransa, ikinci yurtdışı görevi ise Sofya Askeri Ataşeliği oldu.

I. Dünya Savaşı'nda en çok duyulduğu cephe Çanakkale oldu. Şam'da arkadaşlarıyla Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'ni kurdu. Selanik'te fikirlerini hayata geçiremeyeceğini anlayınca İttihat ve Terakki Cemiyeti ile ilişki kurdu ama askerlerin siyasete karışmaması gerektiği söylenince cemiyetten ayrıldı.

Selanik, günümüzde Yunanistan'da bir liman şehri olup kültürel yapısı zengindi. Farklı milletlerin bir arada yaşadığı bu şehir, Mustafa Kemal'in yenilikçi olmasını, farklı yaşam tarzlarını öğrenmesini sağladı.

İlham Kaynağı: Manastır'da lise eğitimi sırasında çok uluslu bir ortamda bulunması ve milliyetçilik duygusunun güçlenmesi, Mustafa Kemal'in tarih ve edebiyata ilgi duymasına katkı sağladı.

Mustafa Kemal'in Bulunduğu Şehirler ve Etkilendiği Düşünürler

İstanbul, Osmanlı'nın başkentiydi. Mustafa Kemal burada okul yıllarında konferans niteliğinde konuşmalar yapmış, arkadaşlarıyla ülke sorunlarını tartışmıştır. Osmanlı'nın siyasi, ekonomik ve sosyal durumunu yakından gözlemlemiştir.

Sofya'da askeri ataşe olarak görev yapmıştır. Burada sosyal hayat çok canlıydı ve üst düzey yetkililerin katıldığı toplantılara katılmıştır. Avrupa devletlerinin temsilcileriyle görüşme imkanı bulmuş, Bulgaristan'daki Türklerle yakın ilişki kurmuştur.

Mustafa Kemal'in etkilendiği düşünürler arasında Namık Kemal ("Türk ulusunun yüzyıllardır beklediği ses"), Ziya Gökalp ("Fikirlerimin babası"), Tevfik Fikret ("İnkılap ruhumu ondan aldım") ve Mehmet Emin Yurdakul ("Milli benliğimin gururunu tattıran") vardır.

Ufuk Açıcı Not: Mustafa Kemal, J.J. Rousseau'nun "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" düşüncesinden, Montesquieu'nün cumhuriyet ideali ve Voltaire'in bilimsellik ve akılcılık fikirlerinden etkilenmiştir.