12. Sınıf Tarih: Osmanlı'nın Çöküş Dönemi

TRABLUZGARP SAVAŞI (1911)

İtalya sömürgecilik politikası doğrultusunda Trablusgarp'a saldırdığında Osmanlı Devleti, Mısır İngilizlerin sömürgesi olduğu için karadan yardım gönderemedi. Donanma gücü yetersiz kaldığından Mustafa Kemal ve Enver Paşa bölge halkının mücadelesini örgütlemek için gitti.

Balkan savaşlarının patlak vermesiyle Osmanlı Devleti Uşi Antlaşması'nı kabul etmek zorunda kaldı.

UŞİ ANTLAŞMASI (1912)

Trablusgarp ve Bingazi dışında Rodos ve 12 ada İtalya'ya bırakıldı. Trablusgarp halkının Halifeye bağlı kalması kararlaştırıldı. Bu karar, bölge halkıyla kültürel bağı korumayı amaçlıyordu.

Bilgiyi Pekiştir: Osmanlı'nın Kuzey Afrika'da kaybettiği ilk toprak Cezayir, son toprak ise Trablusgarp olmuştur. Mustafa Kemal'in sömürgeciliğe karşı verdiği ilk mücadele de Trablusgarp Savaşı'dır.

BALKAN SAVAŞLARI $1912-1915$

Osmanlı Devleti'nin Trablusgarp Savaşı'nda olması, Balkan devletlerini harekete geçirdi. Karadağ'ın saldırısıyla başlayan I. Balkan Savaşı sonucunda Osmanlı, Balkan topraklarının büyük bir kısmını kaybetti. II. Balkan Savaşı'nda ise Kırklareli ve Tekirdağ'ı geri aldı. Savaşlar Bükreş Antlaşması'yla son buldu.

Mustafa Kemal'in Hayatı

Eğitim Hayatı

Mustafa Kemal, sırasıyla Mahalle Mektebi, Şemsi Efendi İlkokulu, Selanik Mülkiye Rüştiyesi, Selanik Askeri Rüştiyesi, Manastır Askeri İdadisi, Harp Okulu ve Harp Akademisi'nde eğitim gördü. Özellikle Manastır Askeri İdadisi'nde kişilik gelişimini tamamladı.

Mustafa Kemal, yerli ve yabancı birçok şair ve yazardan etkilenerek milliyetçilik, laiklik ve cumhuriyet gibi kavramları benimsedi. Ziya Gökalp, Montesquieu, Voltaire ve Namık Kemal gibi düşünürlerden etkilendi.

Askerlik Hayatı

İlk görev yeri Şam olan Mustafa Kemal, 1905'te Vatan ve Hürriyet Cemiyeti'ni kurdu. 1909'da Hareket Ordusu'nun kurmay başkanlığını yaptı. 1911'de Trablusgarp Savaşı'na Binbaşı rütbesiyle katıldı. 1913'te Sofya'da ataşemiliterlik görevini yürüttü.

Dikkat: 1919-1922 yılları arasında Türk Kurtuluş Savaşı'nı yönetti ve Sakarya Savaşı'ndan sonra rütbesi mareşalliğe yükseldi.

XX. YÜZYIL BAŞLARINDA OSMANLI DEVLETİ

1900'lü yılların başında Osmanlı Devleti içte ve dışta birçok sorunla mücadele etti. 1909'da 31 Mart Olayı (rejime karşı ilk isyan) yaşandı ve II. Abdülhamid tahttan indirildi. 1913'teki Bab-ı Ali Baskını ile İttihat ve Terakki yönetime egemen oldu.

Bu süreçte İkinci Meşrutiyet ilan edildi (1908), Balkan ve Trablusgarp Savaşı gibi büyük savaşlar yaşandı.

I. DÜNYA SAVAŞI $1914-1918$

Savaş başladığında İtilaf Devletleri (İngiltere, Fransa, Rusya) ve İttifak Devletleri (Almanya, Avusturya-Macaristan) karşı karşıya geldi. Savaş ilerledikçe gruplara yeni ülkeler katıldı.

I. Dünya Savaşı'nın Sebepleri

Savaşın en temel iki sebebi sömürgecilik ve milliyetçilik akımıydı. Bunun yanında Almanya'nın Fransa'da Alsas-Loren sorunu, İtalya'nın yayılma isteği ve Osmanlı'nın kaybettiği toprakları geri alma isteği de vardı.

Unutma: Enver Paşa'nın tutumu ve Almanya'ya olan güveni, Osmanlı'nın İttifak grubuna dahil olmasında etkili oldu.

OSMANLI CEPHELERİ

Taarruz Cepheleri

• Kafkas Cephesi
• Kanal Cephesi

Savunma Cepheleri

• Irak cephesi
• Suriye-Filistin cephesi
• Hicaz-Yemen cephesi
• Çanakkale Cephesi

Yardım Cepheleri

• Galiçya
• Romanya
• Makedonya

Kafkas Cephesi (11 Kasım 1914-3 Mart 1918)

Rusya ve ona destek veren Ermenilere karşı Enver Paşa'nın komutanlığında mücadele edildi. Sarıkamış Harekâtı'nda Osmanlı ordusu yenilgiye uğradı ve Ruslar Erzurum'a kadar ilerledi.

Rusya'daki Bolşevik ihtilali sonucu Ruslar savaştan çekildiler ve Brest-Litovsk antlaşmasını imzaladılar. Böylece Kafkas Cephesi'ndeki savaş sona erdi.

Önemli: Ermeni sorunu bu cephede ortaya çıktı ve Ermeniler Tehcir Kanunu ile sevk ve iskâna tâbi tutuldu. Bu durum daha sonra "Ermeni Soykırımı" iddialarının kaynağı oldu.

Kanal Cephesi $1915-1916$

Osmanlı'nın açtığı bu taarruz cephesinde amaç Mısır'ı geri alıp İngilizlerin sömürge bağlantısını kesmekti. Cemal Paşa kısa süre başarı elde ettiyse de İngilizler Süveyş'i kontrol altında tuttu ve Sina Yarımadası'na kadar ilerledi.

Çanakkale Cephesi (18 Şubat 1915 - 10 Ocak 1916)

Bu cephede Mustafa Kemal, Kazım Karabekir ve Fevzi Çakmak gibi komutanlar Anafartalar, Conkbayırı ve Arıburnu gibi bölgelerde önemli başarılar elde ettiler. Nusret Mayın Gemisi'nin döktüğü mayınlar da düşman gemilerinin batmasında etkili oldu.

Çanakkale'deki zafer Rusya'nın erzak ve mühimmat sıkıntısı yaşamasına yol açtı ve Bolşevik İhtilali'nin gerçekleşmesinde rol oynadı. Mustafa Kemal burada "Ben size taarruz değil, ölmeyi emrediyorum" sözünü söyledi.

Not: Çanakkale'deki başarı, Bulgaristan'ın İttifak grubunda savaşa dahil olmasını sağladı ve bu devletler arasında kara bağlantısı kuruldu.

Hicaz - Yemen Cephesi $1916-1917$

Bu cephede Fahrettin Paşa (Çöl Kaplanı) uzun süre Medine'yi savundu. Ancak gerekli desteğin gelmemesi ve Mekke Emiri Şerif Hüseyin'in İngilizlerle işbirliği yapması nedeniyle birçok toprak kaybedildi.

Irak (Bağdat) Cephesi (22 Kasım 1916 - 11 Mart 1917)

Halil Kut (Paşa) Kut'ül Amare'de İngiliz birliğini esir almayı başardı. Ancak gerekli desteğin gelmemesi ve İngiliz ilerleyişi sonucu Bağdat dahil birçok yer İngilizlere geçti.

Suriye - Filistin Cephesi $1916 - 1917$

Gazze ve Kudüs'te kısmi başarılar elde edilse de bu cephede Osmanlı yenildi. Mustafa Kemal bu cephede 7. Ordu Komutanlığı ve Yıldırım Orduları Komutanlığı görevlerinde bulundu.

GİZLİ ANTLAŞMALAR

İstanbul Antlaşması (10 Nisan 1915)

İngiltere ve Fransa, İstanbul ve boğazları Rusya'ya vereceğini taahhüt ettiler.

Londra Antlaşması (26 Nisan 1915)

12 Ada ve Antalya, İtalya'ya verildi. Bu antlaşmayla İtalya tarafını değiştirip İtilaf grubuna geçti.

Sykes-Picot Antlaşması (26 Nisan 1916)

Orta Doğu petrol bölgeleri İngiltere ve Fransa arasında paylaşıldı ve Filistin'de uluslararası bir yönetim kurulması kararlaştırıldı.

Petrograd Protokolü (23 Ekim 1916)

Rusya'nın Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz kıyılarında toprak isteği kabul edildi.

Mac Mahon Antlaşması (1916)

İngiltere ile Mekke Emiri Şerif Hüseyin arasında yapıldı. Arapların Osmanlı'ya karşı isyan etmeleri karşılığında bağımsız bir Arap Devleti kurmaları kararlaştırıldı.

St. Jean De Maurienne Antlaşması (14 Nisan 1917)

Antalya, Menteşe Sancağı, Konya'nın bir kısmı, İzmir ve kuzeyinin İtalya'ya verilmesi kararlaştırıldı.

Pekiştir: Wilson İlkeleri, ABD Başkanı Wilson tarafından yayınlandı. Bu ilkelere göre savaştan sonra toprak kazanımı olmayacak, tazminat alınmayacak, gizli antlaşmalar yapılmayacak ve barışı sağlamak için Milletler Cemiyeti kurulacaktı.

İttifak Devletleri İle İmzalanan Ateşkes Antlaşmaları

• Bulgaristan: Selanik Ateşkes Antlaşması
• Osmanlı Devleti: Mondros Ateşkes Antlaşması
• Avusturya-Macaristan: Villa Gusti Ateşkes Antlaşması
• Almanya: Rethondes Ateşkes Antlaşması

I. Dünya Savaşı'nın Sonuçları

Savaşı İtilaf devletleri kazandı ve imparatorluklar (Osmanlı, Avusturya-Macaristan) dağıldı. İngiltere savaştan en karlı çıkan devlet oldu. Sömürgeciliğin yerini "Manda ve Himaye" sistemi aldı.

Birçok yeni devlet kurulurken Rusya'da komünizm, Almanya'da Nazizm, İtalya'da Faşizm gibi totaliter rejimler ortaya çıktı.

MONDROS ATEŞKES ANLAŞMASI (30 Ekim 1918)

Osmanlı Devleti ile İtilaf devletleri adına İngiltere arasında imzalandı. Bu antlaşmayla Osmanlı toprakları işgale açık hale geldi, ordusu terhis edildi, haberleşme ve ulaşım araçlarına el konuldu.

Unutma: 7. ve 24. maddeler işgallerin yapılması için zemin hazırladı. Antlaşmayı Rauf Orbay başkanlığındaki heyet imzaladı. Mustafa Kemal buna şiddetle tepki gösterdi.

Osmanlı Devleti'nde ilk işgal edilen yer İngilizler tarafından Musul oldu. İşgallere karşı ilk direniş ise Hatay Dörtyol'da Fransızlara karşı gerçekleştirildi.

PARİS BARIŞ KONFERANSI

I. Dünya Savaşı'ndan sonra İtilaf devletleri sorunları çözmek ve anlaşmaları uygulamak amacıyla Paris'te toplandılar. ABD, İngiltere, Fransa, Japonya ve İtalya (Onlar Konseyi) öncülüğünde birçok karar alındı. Bu kararlardan biri de İzmir ve çevresinin Yunanistan'a bırakılmasıydı.

I. Dünya Savaşı Sonunda İmzalanan Barış Antlaşmaları

• Almanya: Versailles (Versay) Antlaşması
• Avusturya: Saint Germain (Sen Jermen) Antlaşması
• Macaristan: Trianon (Triyanon) Antlaşması
• Bulgaristan: Neully (Neyi) Antlaşması
• Osmanlı Devleti: Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920)

İZMİR'İN İŞGALİ (15 Mayıs 1919)

Paris Barış Konferansında Yunanlılara bırakılan İzmir ve çevresi işgal edildi. Bu işgale ilk silahlı direnişi başlatan Hasan Tahsin, Batı'daki milli bilincin uyanmasına katkıda bulundu.

Hatırla: Bölgedeki sorunların incelenmesi için ABD tarafından görevlendirilen Amiral Bristol, hazırladığı raporda bölgedeki sorunların Rumlardan kaynaklandığını ve nüfus çoğunluğunun Türklere ait olduğunu belirtti.

KUVAYI MİLLİYE

Batı Anadolu'daki işgallerin başlaması ve Osmanlı devletinin çaresiz kalması Kuvayi Milliye hareketini hızlandırdı. Batı Anadolu'da Çerkes Ethem, Demirci Mehmet Efe ve Yörük Ali Efe; Güneydoğu Anadolu'da ise Sütçü İmam, Şahin Bey ve Ali Saip gibi Kuvayi Milliyeciler işgallere karşı savaştılar.

Kuvayi Milliye birliklerinin Yunan ilerleyişini yavaşlatmaları ve ayaklanmaları bastırmaları olumlu yönleriydi. Ancak bölgesel amaçlı kurulmaları ve düzensiz askeri birlikler olmaları olumsuz yönlerini oluşturuyordu.

CEMİYETLER

AZINLIKLARIN KURDUĞU CEMİYETLER

• Rumların kurduğu: Etniki Eterya, Mavri Mira, Pontus Rum
• Ermenilerin kurduğu: Hınçak, Taşnak
• Yahudilerin kurduğu: Alyans İsrail, Makabi

MİLLİ VARLIĞA DÜŞMAN CEMİYETLER

• Kürt Teali Cemiyeti
• Teali-i İslam Cemiyeti
• İngiliz Muhipleri Cemiyeti
• Wilson Prensipleri Cemiyeti
• Hürriyet ve İtilaf Fırkası

Dikkat: Milli varlığa düşman cemiyetler, Osmanlı Devleti'nin parçalanmasını hızlandırmak için çalıştılar.

MUSTAFA KEMAL'İN ANADOLU'YA GEÇİŞİ

İstanbul'da İtilaf devletlerinin işgalini gören Mustafa Kemal, padişah Vahdettin tarafından geniş yetkilerle Samsun'a gönderildi (19. Ordu Müfettişi olarak).

Mustafa Kemal, Samsun ve çevresinde incelemeler yaptıktan sonra "Havza Raporu" adlı bir belge yayınladı. Bu rapora göre bölgedeki karışıklığın sebebi Rumlar, nüfusun çoğunluğu ise Türklerdi.

HAVZA GENELGESİ

Ulusal bilinci uyandırmak için yayınlanan genelgede, İzmir'in işgalinin protesto edilmesi, Hristiyanlara kötü muamelede bulunulmaması ve askeri birliklerin silahlarını teslim etmemesi vurgulandı.

AMASYA GENELGESİ

• Gerekçe: İşgal
• Amaç: Bağımsızlık
• Yöntem: Azim - Kuvvet

Önemli: Amasya Genelgesi, Mustafa Kemal'in İstanbul hükümetine karşı ilk resmi çıkışıdır ve Kurtuluş Savaşı'nın "ihtilal bildirgesi" olarak kabul edilir.

Bu genelgeyle ulusal bağımsızlık ve ulusal egemenlik vurgulanmış, TBMM'nin temeli atılmıştır. Erzurum Kongresi'nde ise ilk kez "milli sınır"dan bahsedilmiş, manda ve himaye reddedilmiş ve kapitülasyonların kaldırıldığı vurgulanmıştır.