11. Sınıfta Uluslararası İlişkilerde Denge Stratejisi

Şark Meselesi ve Paylaşım Projeleri

Osmanlı'nın kaderi 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması'yla değişir. Artık Avrupa devletleri Osmanlı'yı "hasta adam" olarak görmeye başlar. Şark Meselesi denen bu durum, Osmanlı'nın topraklarının nasıl paylaşılacağına dair büyük bir planı ifade eder.

Rusya, Avusturya, İngiltere, Fransa ve Almanya sırayla Osmanlı'ya göz diker. Ancak ilginç olan şu: Bu devletler Osmanlı'nın hemen yok olmasını da istemiyor! Çünkü herkes kendi payını almak istiyor ve diğerlerinin çok güçlenmesinden korkuyor.

Grek Projesi ile Rusya, İstanbul merkezli yeni bir Bizans kurmayı hayal eder. Dakya Projesi ise Balkanları paylaşma planıdır. Osmanlı bu oyunda tek başına değil, ama çok zor durumda.

💡 Önemli: 1683 Viyana kuşatmasında başarısız olduktan sonra Osmanlı savunmaya geçer, Avrupa ise saldırıya!

Denge Politikası ve Büyük Güçler

Osmanlı 19. yüzyılda çok akıllıca bir strateji geliştirir: denge politikası. Bu politikada düşmanlarını birbirine düşürür ve kendini korur. Tıpkı okulda kavgalı arkadaşların arasında durarak her ikisiyle de iyi geçinmek gibi!

Düvel-i Muazzama denen beş büyük güç vardır: İngiltere, Rusya, Prusya, Fransa ve Avusturya. Osmanlı bunları şöyle kullanır: Fransa'ya karşı Rusya'yı, Rusya'ya karşı İngiltere'yi devreye sokar.

Toprak kayıpları acı vericidir. 1830'da Cezayir, 1881'de Tunus, 1882'de Mısır elden çıkar. 1815 Viyana Kongresi'nde Avrupa'nın haritası yeniden çizilir, ancak bu kararlar kalıcı olmaz.

💡 Dikkat: Viyana Kongresi'nde kurulan Metternich Sistemi, milliyetçiliği engellemeye çalışır ama başaramaz!

Yunanistan'ın Bağımsızlığı ve Mısır Sorunu

1821'de Mora İsyanı patlak verir. Milliyetçilik rüzgarı ve Rus kışkırtması Yunanlıları ayaklandırır. Osmanlı başta isyanı bastırsa da, 1827 Navarin Baskını'nda donanması yanar. 1829 Edirne Antlaşması ile Yunanistan bağımsız olur.

Mehmet Ali Paşa (Kavalalı) hikayesi çok dramatiktir. Fransızlarla Mısır'a gelir, 1805'te vali olur. Mora isyanında Osmanlı'ya yardım eder, karşılığında Suriye valiliğini ister. Osmanlı reddedince isyan eder!

Kavalalı o kadar güçlüdür ki Kütahya'ya kadar gelir, Osmanlı ordusunu iki kez yener. Osmanlı çaresizce Rusya'dan yardım ister. 1833 Kütahya Antlaşması ile Kavalalı'ya Suriye Valiliği verilir.

💡 İlginç gerçek: Mısır sorunu iç sorunken dış soruna dönüşür - tam bir diplomatik karmaşa!

Kritik Antlaşmalar Dönemi

1833 Hünkâr İskelesi Antlaşması Osmanlı'nın kaderi için çok önemlidir. Rusya'dan yardım karşılığında boğazları Rusya için kapatmayı kabul eder. Bu, Osmanlı'nın boğazlar konusunda tek başına karar verdiği son antlaşmadır.

İngiltere bu durumdan rahatsız olur. 1838 Balta Limanı Ticaret Antlaşması ile Osmanlı ekonomisini ele geçirir. Artık Müslüman tüccar %12 gümrük verirken İngiliz sadece %4 verir! Osmanlı açık pazar haline gelir.

1839 Nizip Savaşı'nda Osmanlı yine Kavalalı'ya yenilir. Artık durum çok kritiktir. 1840 Londra Antlaşması ile Mısır sorunu çözülür: Kavalalı'ya sadece Mısır valiliği verilir, ama bu valilik onun soyundan gelenlere kalır.

💡 Ekonomik gerçek: Balta Limanı Antlaşması ile esnaf ve lonca teşkilatı çöker!

Boğazlar Sorunu ve Mülteci Krizi

1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi ile boğazların uluslararası platformda görüşüldüğü ilk antlaşma imzalanır. Boğazlar Osmanlı egemenliğinde kalır ama barış zamanında savaş gemisi geçemez kuralı getirilir.

1848'de Macar Mültecileri Sorunu Osmanlı'nın lehine çözülür. Avusturya ve Rusya'dan kaçan mülteciler Osmanlı'ya sığınır. Her iki devlet mültecileri geri ister, ancak Osmanlı vermez ve Avrupa'nın desteğini alır.

Bu olay Osmanlı'nın diplomaside henüz güçlü olduğunu gösterir. Avrupa devletleri Osmanlı'nın kararını destekler. Osmanlı bu krizi akıllıca kullanarak prestijini artırır.

💡 Diplomasi dersi: Osmanlı mülteci sorununu Avrupa platformuna taşıyarak zaferi kazanır!

Kırım Harbi ve Paris Antlaşması

1853-1856 Kırım Harbi Osmanlı'nın nadiren galip geldiği savaşlardandır. Bu sefer Avrupa Osmanlı'nın yanında, Rusya tek başına kalır. Savaş nedenleri arasında Rusya'nın panslavizm politikası ve kutsal yerler sorunu vardır.

Savaş sırasında Osmanlı donanması 1853 Sinop Baskını'nda dördüncü kez yanar. Ama sonuç olumludur! Florence Nightingale (Lambalı Kadın) bu savaşın ünlü hemşiresidir.

1856 Paris Barış Antlaşması karışık sonuçlar doğurur. Osmanlı Avrupa Devleti sayılır (olumlu), ama toprakları Avrupa'nın garantisine alınır (olumsuz). Karadeniz tarafsız ilan edilir - bu da Osmanlı'nın zayıfladığının işaretidir.

💡 Çelişkili sonuç: Osmanlı savaşı kazanır ama yenik devlet gibi muamele görür!

93 Harbi ve Berlin Antlaşması

1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) çok ağır bir yenilgiyle sonuçlanır. Rusya'nın sıcak denizlere inme hedefi ve 1875 Balkan Bunalımı bu savaşın nedenlerindendir.

Berlin Antlaşması (1878) Osmanlı için felaket getirir. Bosna-Hersek Avusturya'ya, Kars-Ardahan-Batum Rusya'ya verilir. İngiltere Kıbrıs'ı askeri üs olarak alır. Ermenilere yönelik ıslahat yapılması kararlaştırılır.

Bu antlaşmayla iki büyük sorun başlar: Kıbrıs Sorunu ve Ermeni Sorunu. Osmanlı'nın toprak bütünlüğü artık Avrupa'nın insafına kalmıştır.

Osmanlı-Rus rekabeti tarihin en uzun süren düşmanlıklarından biridir. Rusya'nın hedefleri nettir: Karadeniz, boğazlar, İstanbul ve Balkanlarda panslavizm.

💡 Kritik nokta: Berlin Antlaşması Osmanlı'nın Avrupa'daki egemenliğini fiilen sonlandırır!

Rusya'nın Sistematik İlerleyişi

Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) ile Rusya'nın Osmanlı üzerindeki baskısı başlar. Karadeniz Türk Gölü olma özelliğini kaybeder. Kırım önce bağımsız olur (1774), sonra Rusya'ya geçer (1792).

Rusya boğazları sistematik olarak ele geçirir. 1798'de Fransa'ya karşı, 1833'te Kavalalı'ya karşı yardım bahanesiyle gemilerini geçirir. Hünkâr İskelesi ile boğazların kontrolünde söz sahibi olur.

Avrupa diplomasisini etkileyen üç büyük olay vardır: Kırım Harbi, İtalya'nın birliği (1870) ve Almanya'nın birliği (1871, Otto von Bismarck). 1908 Reval Görüşmesi'nde İngiltere-Rusya, Osmanlı topraklarını aralarında paylaşır.

💡 Tarihsel süreç: Rusya 134 yılda $1774-1908$ Osmanlı'yı sistematik olarak parçalar!

Sona Doğru: Son Savaşlar

1908'de Meşrutiyet'in ilanı ile Osmanlı yeniden canlanmaya çalışır. Ancak artık çok geçtir. 1911 Trablusgarp Savaşı'nda İtalya'ya, 1912 I. Balkan Savaşı'nda Yunanistan, Bulgaristan, Sırbistan ve Karadağ ittifakına yenilir.

I. Dünya Savaşı $1914-1918$ Osmanlı'nın son büyük mücadelesidir. İttifak Devletleri (Almanya, Avusturya-Macaristan, Osmanlı) İtilaf Devletleri'ne (İngiltere, Fransa, Rusya) karşı savaşır.

Bu savaş Osmanlı Devleti'nin sonunu getirecektir. Yüzyıllık denge politikası artık işe yaramaz. Osmanlı son kozlarını oynar.

💡 Son hamle: Osmanlı I. Dünya Savaşı'na girerek ya bağımsızlığını koruyacak ya da tamamen yok olacaktır!