TYT Tarih: Kapsamlı Konu Anlatımı ve Özet - Bölüm 2

Beylikten Devlete $1300-1453$

Osmanlı Devleti, Osman Bey'in 1299'da Selçuklulardan bağımsızlığını ilan etmesiyle kuruldu. Osman Bey, Kayı boyunun lideri olarak Söğüt'te başlayan yolculuğunda, 1302'de Bizans'a karşı Koyunhisar Zaferi'ni kazanarak büyüme sürecini başlattı.

Orhan Gazi döneminde devlet hızla büyüdü. 1326'da Bursa'yı fethederek ilk başkent yaptı. Orhan Gazi, gayrimüslimlere karşı istimalet politikası (hoşgörü politikası) uyguladı ve 1353'te Rumeli'ye geçerek Avrupa'ya adım attı.

I. Murat (Hüdavendigar), Osmanlı'nın Balkanlarda ilerlemesini sağladı. 1363'te Edirne'yi fethetti ve başkenti buraya taşıdı. Ayrıca Yeniçeri Ocağı'nı kurarak merkezi orduyu güçlendirdi. 1389'da I. Kosova Savaşı'nda şehit oldu.

Dikkat! I. Bayezit (Yıldırım) döneminde ilk kez İstanbul kuşatıldı ve Anadolu Hisarı yapıldı. 1396'da Haçlılara karşı Niğbolu Zaferi kazanıldı ama 1402'de Ankara Savaşı'nda Timur'a yenilerek esir düştü.

II. Murat ve oğlu II. Mehmet (Fatih) dönemlerinde devlet yeniden toparlandı. II. Murat 1444'te Varna ve 1448'de II. Kosova zaferlerini kazanarak Balkanlardaki Osmanlı egemenliğini kesinleştirdi.

Dünya Gücü Osmanlı Devleti $1453-1600$

Fatih Sultan Mehmet 1453'te İstanbul'u fethederek Bizans İmparatorluğu'nu yıktı ve Osmanlı'yı bir cihan devleti haline getirdi. Fatih döneminde Sırbistan, Mora, Eflak, Bosna-Hersek, Arnavutluk fethedildi. 1475'te Kırım'ın alınmasıyla Karadeniz hakimiyeti sağlandı.

Yavuz Sultan Selim, Doğu'ya yönelerek Osmanlı'nın sınırlarını genişletti. 1514'te Çaldıran Savaşı'yla Safeviler yenildi, 1516-17 yıllarında Mercidabık ve Ridaniye zaferleriyle Mısır ve Suriye alındı. Halifelik Osmanlı hanedanlığına geçti ve Baharat Yolu Osmanlı kontrolüne girdi.

Kanuni Sultan Süleyman döneminde devlet en geniş sınırlarına ulaştı. 1526 Mohaç Zaferi'yle Macaristan, 1538 Preveze Deniz Zaferi'yle Akdeniz hakimiyeti sağlandı. 1560 Cerbe, 1571 Kıbrıs, 1574 Tunus fethedildi.

Bunları bilmelisin! Osmanlı yönetim sistemi Divan-ı Hümayun'dan yönetilirdi. Padişahın vekili olan sadrazam, adalet işlerinden sorumlu kazasker, mali işlerden sorumlu defterdar, dış işlerinden sorumlu reisülküttap önemli divan üyeleriydi.

Osmanlı kültür ve medeniyeti de bu dönemde zirveye ulaştı. Piri Reis, Matrakçı Nasuh gibi bilim insanları coğrafya alanında; Mimar Sinan gibi sanatçılar mimari alanda önemli eserler verdiler. Süleymaniye ve Selimiye camileri bu dönemin en önemli mimari yapıları arasındadır.

Arayış Yılları (17. Yüzyıl)

17. yüzyıl Osmanlı Devleti'nin sorunlarla karşılaştığı ve çözüm yolları aradığı bir dönemdir. Devlet, doğuda İran ve batıda Avusturya ile uzun süren savaşlar yapmak zorunda kaldı. Bu durum hem hazineyi hem de orduyu yordu.

Coğrafi keşiflerin olumsuz etkileri devleti ekonomik sıkıntıya soktu. Amerikan gümüşü Osmanlı piyasasına girerek enflasyonu artırdı. Vergilerin artması, halkın devlete küsmesine ve Celali isyanlarının çıkmasına neden oldu.

Merkezi otorite bozulmaya başladı. Makamlar rüşvetle verilir oldu ve devlet adamları arasında rüşvet yaygınlaştı. Şehzadelerin sancağa çıkma usulü kaldırıldı. Bu da şehzadelerin tecrübesiz kalmalarına yol açtı.

İlginç bilgi: Genç Osman, ordudaki bozulmaları düzeltmek istediğinde Yeniçerilerin isyanına kurban gitti. Daha sonra Kâtip Çelebi gibi aydınlar bozulan düzenin nasıl düzeltileceğini araştırdılar.

Tımar sistemi bozuldu ve yerini iltizam sistemi aldı. Ateşli silah kullanmayı bilmeyen Tımarlı sipahilere ihtiyaç azalırken, ateşli silah kullanabilen tek sınıf olan Yeniçerilerin sayısı artırıldı. Bu değişimler Osmanlı'nın klasik düzeninin bozulduğunun göstergesiydi.

Avrupa ve Osmanlı Devleti (18. Yüzyıl)

18. yüzyıl, Osmanlı Devleti'nin Avrupa'dan geri kaldığını anladığı ve Avrupa tarzı ıslahatlara başladığı dönemdir. 1718 Pasarofça Antlaşması sonrasında barış ortamında Lale Devri başladı ve yenilikler yapıldı.

Nevşehirli Damat İbrahim Paşa önderliğinde yapılan ıslahatlar askeri, mali, teknik ve mimari alanlarda yoğunlaştı. İbrahim Müteferrika ilk Osmanlı matbaasını açtı. Avrupa'dan askeri uzmanlar getirildi ve Avrupa'nın önemli başkentlerine elçiler gönderildi.

I. Mahmut döneminde Hendesehane adlı teknik okul açıldı. Bu yenilikler sayesinde 1736-1739 savaşlarında Rusya ve Avusturya yenildi. Ancak 1768-1774 Osmanlı-Rus savaşları büyük bozgunla sonuçlandı.

Sence de önemli! 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ile Kırım elden çıktı ve Ortodokslar Rus himayesine verildi. Bu antlaşma Osmanlı için büyük bir dönüm noktasıdır.

III. Selim döneminde Nizam-ı Cedid adlı kapsamlı bir reform programı başlatıldı. III. Mustafa döneminde Deniz Mühendishanesi, I. Abdülhamid döneminde esham usulü getirildi. 1792 Yaş Antlaşması ile Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu kabul edildi ve bu Osmanlı'nın dağılma sürecinin başlangıcı oldu.

En Uzun Yüzyıl $1800-1900$

19. yüzyıl, Osmanlı Devleti için büyük değişimlerin yaşandığı "en uzun yüzyıl" oldu. II. Mahmut döneminde merkezi otoriteyi güçlendirmek için önemli adımlar atıldı. 1808'de ayanlarla Sened-i İttifak imzalandı, 1826'da Yeniçeri Ocağı kaldırıldı.

Avrupa'daki gelişmeler Osmanlı'yı derinden etkiledi. Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik akımı, Balkanlarda ayrılıkçı isyanların çıkmasına neden oldu. Sırbistan, Yunanistan, Karadağ, Romanya ve Bulgaristan bağımsız oldu. Sanayi İnkılabı ise Osmanlı ekonomisini olumsuz etkiledi.

1839'da Tanzimat Fermanı, 1856'da Islahat Fermanı ilan edilerek modernleşme çabaları hızlandırıldı. 1876'da Kanun-i Esasi ve I. Meşrutiyet ilan edildi. Bu dönemde Tıbbiye ve Harbiye gibi modern okullar açıldı, batıcı aydınlar yetişti.

Bunu unutma! 1838 Balta Limanı Ticaret Anlaşması ile Osmanlı toprakları açık pazar haline geldi. Devletin dış borçları arttı ve 1881'de Düyûn-ı Umumiye kurularak ekonomik bağımsızlık kaybedildi.

Rusya'nın Balkanlarda uyguladığı Panslavizm politikası ve Kavalalı Mehmet Ali Paşa İsyanı gibi sorunlarla boğuşan Osmanlı, denge politikası uygulayarak ayakta kalmaya çalıştı. Namık Kemal gibi aydınlar, vatan ve özgürlük fikirleriyle halkı bilinçlendirmeye çalıştılar.

20. Yüzyılda Osmanlı Devleti

20. yüzyıl başlarında Osmanlı'da önemli siyasi değişimler yaşandı. 1908'de II. Meşrutiyet ilan edildi ve çok partili hayat başladı. 1909'da 31 Mart Vakası sonrası II. Abdülhamid tahttan indirildi ve Kanun-ı Esasi'de değişiklikler yapılarak padişahın yetkileri kısıtlandı.

Osmanlı, 20. yüzyılda arka arkaya savaşlarla karşılaştı. 1911'de Trablusgarp Savaşı'nda Trablusgarp ve Oniki Ada'yı İtalya'ya kaptırdı. 1912-1913 Balkan Savaşları'nda büyük toprak kayıpları yaşadı. Ancak II. Balkan Savaşı sonrası Edirne ve Kırklareli geri alındı.

I. Dünya Savaşı $1914-1918$, Osmanlı için sonun başlangıcı oldu. Sömürgecilik, emperyalizm, bloklaşma ve silahlanma gibi nedenlerle başlayan savaşta Osmanlı, Almanya'nın yanında İttifak Devletleri safında yer aldı. İngiltere, Fransa ve Rusya liderliğindeki İtilaf Devletleri'ne karşı Kafkas, Kanal, Suriye, Irak ve Çanakkale cephelerinde savaştı.

Dikkat et! I. Dünya Savaşı sonunda imparatorluklar parçalandı, yeni devletler kuruldu. Savaş sonrası imzalanan ağır antlaşmalar, ileride II. Dünya Savaşı'nın çıkmasına zemin hazırladı.

Osmanlı'da bu dönemde farklı fikir akımları ortaya çıktı. Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük akımları, devleti kurtarmak için farklı çözüm yolları sunuyordu. Enver Paşa gibi komutanlar ve İttihat ve Terakki Cemiyeti, devletin son döneminde önemli roller oynadı. Savaş sonrası Osmanlı Devleti fiilen sona erdi.