TYT Tarih Ders Notları ve Özeti

İlk Türk Devletleri: Asya ve Avrupa Hun Devleti

Türk kelimesi "güç, kuvvet, töreli" gibi anlamlar taşır. İlk Türk anayurdu Orta Asya'dır ve kuzeyde Sibirya, batıda Hazar Denizi, doğuda Kingan Dağları ve güneyde Hindikuş Dağları ile çevrilidir.

Asya Hun Devleti, bilinen ilk Türk devletidir. İlk hükümdarı Teoman'dır ve merkezi Ötüken'dir. Özellikle Mete Han döneminde $MÖ 209-174$ Orta Asya Türk siyasal birliği kurulmuş ve Çin ile İpek Yolu için mücadele edilmiştir. Askeri teşkilatta onlu sistem kullanılmış ve Çinliler, Hun saldırılarını önlemek için Çin Seddi'ni inşa etmişlerdir.

Avrupa Hun Devleti ise Kavimler Göçü sonrasında Avrupa'da egemenlik kurmuştur. Attila döneminde $434-453$ hem Doğu Roma'ya hem de Batı Roma'ya seferler düzenlenmiş ve Attila "Tanrı'nın kırbacı" olarak anılmıştır.

Not: Oğuz Kağan Destanı, Hun Devleti döneminde ortaya çıkan en önemli Türk destanlarından biridir ve Türklerin kahramanlıklarını anlatır.

Akhun ve Köktürk Devleti

Akhun Devleti, Orta Asya'da kalan Hunların kurdukları devlettir. İran ve Bizans kaynaklarında "Eftalitler" olarak anılmış ve İran'daki Mazdek isyanını bastırmışlardır. Sasaniler ve Köktürklerle mücadele etmişlerdir.

I. Köktürk Devleti, Bumin Kağan tarafından Avarlara isyan sonucu kurulmuştur. Merkezi Ötüken'dir ve ikili teşkilat yapısı vardır. Batıda İstemi Yabgu yönetimi üstlenmiştir. Sasanilere karşı Bizans'la ittifak kuran Köktürkler, zamanla Doğu-Batı olarak ikiye bölünmüş ve bir dönem Çin esaretine girmişlerdir.

Köktürkler, "Türk" adıyla kurulan ilk devlettir. Siyasi yapılarında boy beylerinin katıldığı Kurultay (Kengeş) ve Töre önemli yer tutmuştur. Kağan'ın eşine Hatun denmiş ve ordu-millet anlayışı benimsenmiştir.

Bilmekte fayda var: Köktürklerde din anlayışı Gök Tanrı inancına dayanıyordu. "Kut anlayışı" ile hükümdarlık gücünün Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı. Ölüm sonrası için "yuğ" (cenaze töreni), "uçmağ" (cennet) ve "tamu" (cehennem) kavramları vardı.

II. Köktürk Devleti ve Uygurlar

II. Köktürk Devleti, Kürşad İhtilali'nden sonra Kutluk önderliğinde Çin'e karşı isyan sonucu kurulmuştur. Bilge Kağan ve Kültigin döneminde Türk siyasal birliği yeniden sağlanmıştır. Bu dönemde Tonyukuk, Kültigin ve Bilge Kağan adına Orhun Yazıtları dikilmiştir. Ayrıca Ergenekon ve Bozkurt destanları bu döneme aittir.

Köktürkler 38 harfli kendi alfabelerini kullanmışlardır. Bu alfabe, Türk kültür tarihinde önemli bir yere sahiptir ve taş yazıtlar üzerinde günümüze kadar ulaşmıştır.

Uygur Devleti'nin merkezi önce Ötüken, sonra Karabalgasun olmuştur. Moyen-Çur döneminde Türk siyasal birliği kurulmuş, Bögü Kağan döneminde ise Maniheizm dini kabul edilmiştir.

Uygurlar, yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti olarak tarım, mimari ve yazılı hukuk alanlarında önemli gelişmeler sağlamışlardır. Resim, fresk ve minyatür sanatında ilerlemişler, ilk matbaa ve ilk kütüphaneyi kurmuşlardır. 18 harfli Uygur alfabesini kullanmış ve Şine-Usu ve Karabalgasun Yazıtları'nı bırakmışlardır.

Dikkat: Uygurların yerleşik hayata geçmesi ve Maniheizm'i kabul etmesi, Türk kültür tarihinde büyük bir dönüm noktasıdır. Bu değişim, savaşçı Türk toplumunu daha çok sanat ve bilimle uğraşan bir toplum haline getirmiştir.

Diğer Türk Boyları ve Devletleri

Kırgızlar, Yenisey Irmağı havzasında yaşamış ve Uygur Devleti'ne son vererek Ötüken'de egemenlik kurmuşlardır. Demircilik ve hayvancılık alanlarında usta olan Kırgızlar, Türk tarihinde önemli bir yere sahiptir.

Türgişler, Baga Tarkan döneminde ilk Türk parasını basan boydur. Emevilerle yaptıkları mücadelelerle tanınırlar. Bu mücadeleler, İslamiyet'in Türkler arasında yayılma sürecinde önemli rol oynamıştır.

Karluklar, 751 Talas Savaşı'nda yer alan ve İslamiyet'i kabul eden ilk Türk boyudur. Daha sonra Karahanlı Devleti'ni kurmuşlardır. Bu devlet, İslamiyet'i resmi din olarak kabul eden ilk Türk devletidir.

Oğuzlar, Oğuz Yabgu Devleti'ni kurmuş ve Kıpçaklarla mücadele etmişlerdir. Dede Korkut Hikayeleri, Oğuz Türklerinin kültür mirasıdır. Selçuklu ve Osmanlı gibi büyük Türk-İslam devletlerinin kurucuları Oğuz boylarından gelmişlerdir.

Hazarlar ise "Hazar Barış Çağı" olarak anılan dönemde Bizans'la ittifak kurmuş ve Müslüman Araplarla mücadele etmişlerdir. Hazarlar, ticaret yolları üzerindeki stratejik konumlarıyla bölgede önemli rol oynamışlardır.

Merak et: Türk boylarının her biri farklı coğrafyalarda farklı kültürlerle etkileşime girmiş olmasına rağmen, neden temel Türk kültür özellikleri korunabilmiştir? Ortak değerler ve gelenekler nelerdir?