Türk İslam Devletleri ve Kuruluşları

Horazemşahlar, Büyük Selçuklu'nun varisi olarak ortaya çıktı ve en parlak dönemini Alaaddin Tekiş zamanında yaşadı. Anadolu ile Moğollar arasında tampon görevi gören bu devlet, Ottrar Faciası sonrasında Moğol istilasına maruz kaldı.

Akkoyunlular 15. yüzyılda Doğu Anadolu'da kurulan önemli bir Türkmen devletiydi. Uzun Hasan döneminde güçlenen bu devlet, Otlukbeli Savaşı'nda Fatih Sultan Mehmed'e yenilerek Anadolu'daki siyasi birlik Osmanlı lehine sonuçlandı. Dede Korkut Hikayeleri bu dönemde yazılı hale getirildi.

Moğollar Cengiz Han (Temuçin) önderliğinde kuruldu ve Karakurum'u merkez aldı. Altınorda, Çağatay ve İlhanlı gibi alt devletlere ayrılan bu imparatorluk, Abbasi hilafetini sona erdirdi. Mankurt sistemiyle köleleştirme ve robotlaştırma uyguladılar.

💡 Önemli Bilgi: Timur "Han" soyundan olmadığı için "Emir" unvanını kullandı. 1402 Ankara Savaşı'nda Osmanlı'yı yenerek Fetret Devri'ne sebep oldu.

Türk İslam Devletlerinde Yönetim Sistemi

Devlet yönetimi "küt" (egemenlik) prensibine dayalıydı ve veraset sistemi uygulanırdı. Hükümdarlar Sultan, Han, Bey, Padişah gibi unvanlar kullanırken, hiçbir zaman "Kral" unvanını tercih etmezlerdi.

Saray görevlileri sistemli bir hiyerarşiye sahipti. Hacib saray görevlilerinin başı, silahçılar güvenlikten, camedarlar bayraktan, nakkarezenler müzikten sorumluydu. Bu yapı devletin düzenli işleyişini sağlıyordu.

Divan sistemi farklı alanlarda uzmanlaşmıştı: Divan-ı Arz (yazışma), Divan-ı İstifa (maliye), Divan-ı Tuğra $askeri-hukuk$, Divan-ı Berid (posta teşkilatı). Bu sistemde kuvvetler birliği prensibi uygulanır, yasama-yürütme-yargı sultan tarafından yürütülürdü.

Askeri teşkilat her devlette kendine özgü yapılar geliştirdi. Karahanlılarda "asavira", Gaznevilerde "gulam", Selçuklularda "ikta" sistemi, Osmanlılarda ise "devşirme" ve "timar" sistemi uygulandı.

💡 Dikkat: Türk İslam devletlerinde merkezi güçlü ordu (hassa) ve eyalet kuvvetleri $ikta-timar$ birlikte çalışırdı.

Hukuk Sistemi ve Toplumsal Yapı

Şer'i hukuk Kuran-ı Kerim'e dayalıydı ve kadılar tarafından uygulanırdı. Osmanlı'da bu sistem kazaskerler tarafından yönetilirdi. Örfi hukuk ise töre ve sultanın fermanlarına dayanan sistemdi.

Toprak sistemi büyük oranda devletin elindeydi. Topraklar mülk (devlet), mülki (şahıs), vakıf $eğitim-sağlık$ ve ikta (asker) olmak üzere dört kategoriye ayrılırdı. Öşüriye topraklar Müslümanlardan öşür vergisi, haraciye topraklar gayrimüslimlerden haraç vergisi alınırdı.

Toplumsal yapı yöneten-yönetilen şeklinde ikili bir sistem gösterirdi. Batı'daki aristokrat sınıfı gibi kalıtsal soylu sınıf yoktu. Divan-ı Mezalim sultan başkanlığındaki en yüksek yargı organıydı.

Eğitim sistemi medreseler üzerinden yürütülürdü. İlk medrese Karahanlılarda Semerkant'ta, Selçuklularda ise Tuğrul Bey tarafından Nizamiye medresesi kuruldu. Anadolu'daki ilk medrese Yağbasan Medresesi'dir.

💡 Sosyal Kurumlar: İmarethane (aşevi), bedesten (kapalı çarşı), tabhane (konukevi), bimaristan (hastane) gibi kurumlar toplumsal refahı artırırdı.

Bilim ve Edebiyat

Kaşgarlı Mahmud'un "Divan-ı Lügat-it-Türk" eseri, Türkçe sözlük olup Araplara Türkçe öğretmek ve Türk dilinin zenginliğini göstermek amacıyla yazıldı. Bu eser Türklerin İslamiyetten sonraki ilk büyük eseridir.

Farabi "Muallimi Sani" (İkinci Öğretmen) olarak bilinir ve "El Medinetü'l Fazıla" eserinde birleşmiş milletler fikrini ortaya attı. Yusuf Has Hacib'in "Kutadgu Bilig" eseri, mutluluk veren bilgi anlamına gelir ve siyasetname türündedir.

Nizamülmülk'ün "Siyasetname" eseri, devlet yönetimine dair nasihatler içerir. Ömer Hayyam "Rubailer" ile tanınır ve Celali Takvim'i düzenlemiştir. Gazali "Hüccetü'l İslam" unvanına sahiptir.

Hoca Ahmet Yesevi "Divan-ı Hikmet" eseriyle Türk tasavvuf edebiyatının temelini attı. Edip Ahmet Yükneki'nin "Atabetü'l Hakayık" eseri ahlak ve nasihatname türündedir.

💡 Bilim İnsanları: El Harezmi $cebir-sıfır-matematik$, Cezeri $sibernetik-robotik$, Biruni (yerçekimi) gibi bilim insanları dünya bilim tarihine büyük katkı sağlamışlardır.

Sanat ve Mimari

Türk İslam mimarisi taş, kerpiç ve tuğla malzemeleri kullanarak bitkisel, hayvansal ve geometrik motifler tercih etti. İnsan figürü çizimine karşı çıkıldığı için bu motifler ağırlık kazandı.

Sanat dalları oldukça zengindir: Minyatür (resim sanatı), hat (güzel yazı), ebru $Türk bulutu - su üzerine resim$, çinicilik, kakmacılık ve oymacılık başlıca sanat dallarıdır. Heykel sanatı dini sebeplerle yapılmadı.

Mimari eserler üç kategoriye ayrılır: Dini (cami, türbe, medrese), sivil (saray, kervansaray, köprü) ve askeri (sur, kale, hisar) yapılar. Karahanlılar Şah-ı Zinde Cami ve türbeleri, Gazneviler zafer kuleleri inşa etti.

Büyük Selçuklu mimarisi önemli yenilikler getirdi: İç-dış çifte kubbe, köşeli çatı sistemi ve kumbet (çadır mezar) geleneği bu dönemin katkılarıdır. Çeşmi Bülbül (cam sanatı), telkari (gümüş işleme), malakari (duvar süsleme) ve tezhip (kitap süsleme) el sanatları gelişti.

💡 Minyatür Özelliği: Perspektif kullanılmayan bu sanat dalında musavvirler kitapların içinde çalışır, güzel işler ortaya çıkarırlardı.

Arapça Kökler ve Terimler

Türk İslam devletlerinde Arapça kökenli birçok terim kullanılırdı. Bu terimler devlet yönetiminden günlük yaşama kadar her alanda karşımıza çıkar.

Önemli kökler: Ketebe (ktb) - yazmak, Evkaf (vkf) - vakıf, Ahkam (hkm) - hakim, Darül Eytam (ytm) - yetimhane. Bu kelimeler Türkçeye geçerek bugün hala kullanılmaktadır.

Meslek isimleri de Arapça köklerden türemiştir: Müezzin (ezan okuyan), müderris (ders veren), mühendis $hendese - geometri bilen$, mücellid (kitap ciltleyen). Bu terimler Türk İslam kültürünün dilsel zenginliğini gösterir.

💡 Dil Bilgisi: Bu Arapça kökenli kelimeler, Türk İslam medeniyetinin çok kültürlü yapısını ve dil zenginliğini yansıtır.