Tarım Devrimi ve Tarih Öncesi Çağlar

Bugün sahip olduğumuz modern yaşamın temelleri, binlerce yıl önceki basit ama devrim niteliğindeki bir keşifle atıldı. İlk insanlar sadece alet kullanmayı öğrenmekle kalmadı, topladıkları tahıl tohumlarını ekerek hayatlarını tamamen değiştirdi.

Eski Taş Çağı (Paleolitik) döneminde insanlar mağaralarda yaşıyor, avcılık yapıyor ve kaba taş aletler kullanıyordu. Yarımburgaz ve Karain mağaraları bu dönemin Anadolu'daki önemli izleridir. Orta Taş Çağı'nda (Mezolitik) ise mikrolit denilen daha gelişmiş küçük taş aletler kullanmaya başladılar ve köpeği evcilleştirdiler.

Yeni Taş Çağı (Neolitik) döneminde gerçekleşen tarım devrimi her şeyi değiştirdi. Mezopotamya'da tahılları evcilleştiren insanlar yerleşik hayata geçti. Bu sayede artı ürün, özel mülkiyet ve toplumsal iş bölümü ortaya çıktı. Çatalhöyük bu dönemin Anadolu'daki en önemli yerleşim yeridir.

Önemli Not: Yazının icadından önce geçen bu dönemlere "tarih öncesi çağlar" denir.

Maden Çağları ve Yazının İcadı

Maden Çağları insanlığın teknolojik açıdan büyük atılım yaptığı dönemdir. Bakır, tunç ve demir olmak üzere üç aşamada gelişen bu dönemde araçlar giderek daha dayanıklı hale geldi. Demirin keşfi özellikle büyük bir avantaj sağladı çünkü tunctan çok daha sert ve dayanıklıydı.

Tarım devrimiyle birlikte köyler büyüyerek kentlere dönüştü. Bu kentlerde yöneticiler, din adamları, askerler, çiftçiler ve tüccarlar gibi farklı sosyal tabakalar oluştu. Artı ürünün vergilendirilmesi ve depolanması ihtiyacı yazının icadını zorunlu kıldı.

Yazının icadı (MÖ 3200) insanlık tarihinin dönüm noktasıdır. Artık bilgi ve deneyimler gelecek nesillere aktarılabilir, medeniyetler gelişebilir ve süreklilik kazanabilirdi. Bu tarihten sonra tarih çağları başlamış oldu.

Farklı coğrafyalarda farklı tahıllar evcilleştirildi: Mezopotamya'da buğday, Asya'da pirinç, Orta Amerika'da mısır (teosinte). Bu farklılığın sebebi iklim, toprak yapısı ve su kaynaklarının çeşitliliğiydi.

İlginç Bilgi: MÖ VII. yüzyılda Lidyalılar parayı icat edene kadar ticaret takas sistemiyle yapılıyordu.

Neolitik Çağ'da Toplumsal Değişimler

Tarım devrimi sadece beslenme şeklini değiştirmedi, toplumsal yapıyı da kökten değiştirdi. Erkekler avcılıktan hayvancılığa, kadınlar toplayıcılıktan bitki yetiştiriciliğine geçerek iş bölümü ortaya çıktı.

Ticaretin (takas) doğuşu da bu dönemde gerçekleşti. Köyler ve kasabalar ürettikleri farklı ürünleri komşularıyla değiştirmeye başladı. İlk başta akrabalık ilişkileriyle yardımlaşmak için başlayan bu durum, zamanla pazarların kurulmasına ve organize ticaretin gelişmesine yol açtı.

Kalıcı yerleşik yaşamla birlikte insanlar taşınmaz mal edinmeye başladı. Bu durum özel mülkiyet kavramının doğmasına sebep oldu. Nüfus artışı da hızlandı çünkü daha çok insan daha çok iş gücü anlamına geliyordu.

Yoğun nüfuslu şehirlerin kurulmasıyla sosyal tabakalar oluştu: yöneticiler, din adamları, askerler, çiftçiler ve tüccarlar. Bu gruplar arasındaki düzeni sağlamak için devlet olgusu ortaya çıktı.

Düşünelim: Bugün kullandığımız para bile Neolitik Çağ'daki takas sisteminden evrilmiştir!

Tahıl Çeşitliliği ve Coğrafya

Farklı coğrafyalarda farklı tahılların evcilleştirilmesi tesadüf değildi. Her bölge kendi iklim ve toprak özelliklerine uygun bitkileri geliştirmek zorundaydı.

Mezopotamya'da buğday (MÖ 10000) ilk evcilleştirilen tahıldır. İnsanlar tepe yamaçlarından topladıkları yabani buğday tohumlarını ekerek hem kendi hem de hayvanlarının besinini sağladılar.

Asya'da pirinç (MÖ 8000) Sarı ve Gök nehirlerin suladığı arazilerde yetiştirilmeye başlandı. Bu bölgenin nemli iklimi pirince çok uygundu.

Orta Amerika'da mısır (MÖ 7000) teosinte adlı yabani bitkinin evcilleştirilmesiyle ortaya çıktı. Bu bölgenin insanları da yaşadıkları araziye uygun bitkiyi seçmek zorunda kaldılar.

Bu çeşitliliğin temel sebepleri toprak yapısı, iklim özellikleri, su kaynaklarının yeterliliği ve bitki türlerindeki farklılıklardır. Her toplum yaşadığı bölgenin şartlarına en uygun tarım ürününü geliştirmiştir.

Çarpıcı Gerçek: Bugün yediğimiz buğday, pirinç ve mısır binlerce yıllık evcilleştirme sürecinin sonucudur!

Mezopotamya Medeniyetleri

Mezopotamya dünyanın en eski medeniyet havzalarından biridir. Burada kurulan devletler modern siyasi yapıların temelini attı.

Sümerler (MÖ 3200) yazının mucidi olarak tarihe geçtiler. Surlarla çevrili şehir devletleri kurdular ve krallarına Ensi ya da Patesi dediler. Ur, Uruk, Kiş, Lagaş ve Eridu en önemli şehir devletleridir. Savaş arabalı askerler ve piyadelerden oluşan ordularıyla güçlüydüler.

Akadlar $MÖ 2350-2150$ Mezopotamya'nın tamamına hakim oldular. Başkentleri Agade olan bu çok uluslu devlet, tarihte bilinen ilk imparatorluk olarak kabul edilir. İlk düzenli orduyu da kurdular, ancak farklı etnik gruplardan oluşan yapıları sürekli isyanlara yol açtı.

Bu erken medeniyetler siyasi örgütlenme, ordu sistemi ve yönetim alanlarında önemli yenilikler getirdiler. Kurdukları yapılar binlerce yıl sonra bile devletlerin temelini oluşturdu.

Önemli: Sümerlerin icad ettiği yazı sistemi sayesinde bugün bu medeniyetler hakkında bilgi sahibi olabiliyoruz.

Babil, Asur ve Anadolu Medeniyetleri

Babiller Babil kenti etrafında güçlü bir devlet kurdular. En ünlü kralları Hammurabi, yasalarıyla toplumsal sorunları çözmeye çalıştı. Babil Kulesi ve Asma Bahçeleri dönemin en önemli eserleridir.

Asurlar Ninova kentinde kuruldu ve Anadolu'ya yazıyı getiren medeniyettir. Karum adlı ticaret kentleri kurarak Anadolu ile ticari ilişkiler geliştirdiler. Sert kanunları ve katı ordu disipliniyle bilinirler.

Anadolu Asya ve Avrupa arasındaki köprü konumuyla önemli medeniyetlere ev sahipliği yaptı. Hititler $MÖ 1650-1190$ en güçlüsüydü. Kralları Fırtına Tanrısı'nın temsilcisi sayılırdı ve Pankuş adlı bir meclisleri vardı. Mısır'la Kadeş Antlaşması tarihte bilinen ilk barış antlaşmasıdır.

Frigler Sakarya havzasına yerleşti ve başkentleri Gordion'du. Kral Midas efsanelere konu olmuştur. Lidyalılar parayı icat ederek ticarette devrim yaptılar. İyonlar bilim ve felsefede ilerlediler. Urartular kaleler ve sulama sistemleriyle ünlüdür.

İlginç: Hititler'in Mısır'la yaptığı Kadeş Antlaşması'nın kopyası bugün BM binasında sergilenmektedir.

Avrupa ve Akdeniz Medeniyetleri

Romalılar (MÖ 753) küçük bir şehir devletinden başlayarak devasa bir imparatorluk kurdular. Krallık, Cumhuriyet ve İmparatorluk dönemleri yaşadılar. Konsül adlı yöneticiler senatoya danışarak yönetiyorlardı.

Roma ordusu lejyon adlı birliklerden oluşuyordu. Her Roma vatandaşı asker olabilirdi. Kaplumbağa düzeni adlı savunma taktiği çok etkiliydي. Hem karada hem denizde güçlü ordularla Akdeniz'e hakim oldular.

Yunanlar polis adlı şehir devletleri kurdular. Atina ve Sparta en önemlileriydi. Şehir devletleri arasındaki rekabet sürekli savaşlara yol açtı.

Makedonyalılar II. Philip tarafından kuruldu. Büyük İskender'in Büyük Doğu Seferi ile Persler yıkılırken, Mezopotamya'dan Hindistan'a kadar geniş bir coğrafya Makedon hakimiyetine girdi.

Mısır $MÖ 3050-30$ yaklaşık 3000 yıl varlık gösterdi. Firavunlar mutlak güce sahipti. Heredot'un "Mısır, Nil'in armağanıdır" sözü Nil'in önemini vurgular. Giza Piramitleri bu medeniyetin en ünlü eserleridir.

Şaşırtıcı: Mısır medeniyeti yaklaşık 3000 yıl sürdü - bu Türkiye Cumhuriyeti'nin 15 katı bir süre!

Roma Ordu Sistemi ve Mısır

Roma ordusu antik dünyanın en organize askeri gücüydü. Piyadelerden oluşan ordu, her Roma vatandaşının asker olma hakkına dayanıyordu. Paralı askerler de istihdam ediliyordu.

Lejyon sistemi Roma'nın gücünün sırrıydı. Miğfer, zırh, kılıç ve kalkan kullanan askerler kaplumbağa düzeni ile korunma sağlıyorlardı. Karada güçlenen Roma, Akdeniz hakimiyeti için büyük donanma da kurdu.

Mısır medeniyeti Nil Nehri sayesinde gelişti. Firavunlar "büyük ev" anlamında bir unvan olup, mutlak güce sahiptiler. Mısır ordusu paralı askerler ve köle savaşçılar kullanıyordu.

Konargöçer savaşçılar da orduda istihdam ediliyordu. Atlı savaş arabaları, ok, mızrak, kama ve kalkan temel silahlardı. Kızıldeniz'deki güvenlik için de gemiler inşa edilmişti.

Mısır'ın 3000 yıllık tarihinde Giza Piramitleri IV. hanedanlık döneminde inşa edilmiş ve bugün hâlâ ayakta durmaktadır.

Etkileyici: Roma lejyonlarının disiplinli yapısı modern orduların temelini oluşturmuştur.

Türkistan ve Türk Medeniyetleri

Türkistan "Türk yurdu" anlamında olup, Türklerin yaşadığı geniş coğrafyayı ifade eder. Bu bölgede kurulan devletler at kullanımında ustalaştıkları için uzak coğrafyalara ulaşabildiler.

İskitler IX. yüzyılda Türkistan'daki kıtlık nedeniyle Hunlarla mücadele ettiler. Yenilince Karadeniz'in kuzeyine göç ettiler ve Balkanlar ile Anadolu'da etkili seferler düzenleyerek bu bölgelerin demografisini değiştirdiler.

Asya Hunları Türklerin kurduğu ilk devlet (MÖ 220) olarak kabul edilir. İlk hükümdarları Teoman'dır. Şanyü, kağan ve han gibi unvanlar kullandılar. Yönetim yetkisinin Tanrı tarafından verildiğine inanılan "kut" anlayışı önemliydi.

"İl" terimiyle adlandırılan devletin bağımsızlık, vatan, halk ve töre olmak üzere dört temel unsuru vardı. Toy veya kurultay meclisine danışarak kararlar alırlardı. Mete Han'ın onlu sistemi ve Turan taktiği askeri başarılarının sırrıydı.

Gurur Verici: Türklerin devlet geleneği binlerce yıl önce bile demokratik unsurlar içeriyordu.

Eski Çağ'da Hukuk Anlayışı

Adalet kavramı insanlık tarihi kadar eski bir konudur. Themis heykeli bugün bile adalet sembolü olarak kullanılır. Elindeki terazi adaleti, kılıç gücü, göz bağı tarafsızlığı temsil eder.

Mezopotamya medeniyetleri hukukun temellerini attı. Sümer Urukagina Kanunları tarihin bilinen ilk hukuk kanunlarıdır. Kralın ülkeyi tanrılar adına yönettiğine inanılıyordu.

Hammurabi Kanunları "kısasa kısas" prensibiyle ünlüdür. Kaynağını dinden alan bu kanunlar, özel mülkiyet, aile hukuku, can güvenliği ve devlete karşı sorumlulukları düzenliyordu. Bazı durumlarda ceza maddi ödemeye çevrilebiliyordu.

Mısır hukukunda firavunların görevi halkın ihtiyaçlarını karşılamak, kanun yapmak ve adaleti sağlamaktı. Ciddi suçlar ağır hapis ve idamla, hafif suçlar sakatla ve kırbaçla cezalandırılıyordu. Mülkiyet, miras ve aile hukuku kuralları da vardı.

Bu erken hukuk sistemleri bugünkü modern hukukun temellerini oluşturmuştur.

Hayret Verici: 4000 yıl önceki Hammurabi Kanunları'nda bile kadın hakları ve çocuk korunması ile ilgili maddeler bulunmaktadır.