Tarih Öncesi Çağlar

İnsanlık tarihini daha iyi anlamak için, tarih öncesi devirler 1836'da Thomsen tarafından "Üç Çağ Sistemi" adı verilen bir sınıflandırmayla ayrılmıştır. Bu sistem, insanların kullandıkları araç-gereçlerin yapıldığı maddelere göre oluşturulmuştur.

Tarih Öncesi Devirler iki ana başlık altında incelenebilir: Taş Devri ve Maden Devri. Taş Devri kendi içinde Eski Taş (Paleolitik), Orta Taş (Mezolitik) ve Yeni Taş (Neolitik) olarak üçe ayrılırken, Maden Devri ise Bakır, Tunç ve Demir dönemlerine ayrılmaktadır.

Tarih çağları ise yazının bulunmasıyla başlar ve İlk Çağ, Orta Çağ, Yeni Çağ ve Yakın Çağ şeklinde devam eder. Bu çağların her birinde insanlık farklı gelişmeler göstermiş ve uygarlığın temelleri atılmıştır.

Biliyor muydun? Tarih öncesi çağlar, adından da anlaşılacağı gibi yazının bulunmasından önceki dönemleri kapsar. Bu dönemlere ait bilgilerimiz arkeolojik kazılar sonucu elde edilen bulgulara dayanır.

Taş Devri

Eski (Yontma) Taş Devri $MÖ 600.000-10.000$ insanlığın en uzun dönemini kapsar. Bu dönemde insanlar mağaralarda ve ağaç kovuklarında yaşamış, obsidiyen adı verilen kesici taşlarla avcılık yapmıştır. Soğuktan korunmak için yöntemler geliştiren ilk insanlar, mağara duvarlarına resimler çizmiştir. Bu döneme ait İspanya'daki Altamira, Fransa'daki Lascaux ve ülkemizdeki Yarımburgaz, Beldibi, Belbaşı ve Karain mağaraları önemli kalıntılardır. Dönemin sonlarına doğru ateşin kontrol altına alınması büyük bir dönüm noktasıdır.

Orta Taş (Mezolitik) Devri'nde $MÖ 10.000-8.000$ iklim normale dönmüş ve buzullar erimeye başlamıştır. İnsanlar bu dönemde mikrolit adı verilen küçük aletler yapmış ve hâlâ mağaralarda yaşamaya devam etmiştir. Bu döneme ait kalıntılar Tacikistan'daki Kuldora mağarasında ve Türkiye'deki Beldibi, Macurcay, Tekkeköy ve Goradiz'de bulunmaktadır.

Bu dönemlerde henüz yerleşik hayata geçilmemiş, tarım ve hayvancılık başlamamıştır. İnsanlar doğada buldukları yiyeceklerle besleniyor ve avcılık yaparak hayatta kalıyorlardı.

İlginç bilgi: Paleolitik dönem yaklaşık 590.000 yıl sürmüştür! Bu, günümüzden şimdiye kadar olan tüm tarihi çağların toplamından çok daha uzun bir süredir.

Cilalı Taş ve Maden Devri

Cilalı Taş (Neolitik) Devri'nde $MÖ 8000-5500$ insanlık tarihinin en önemli devrimlerinden biri yaşandı. İnsanlar su kenarlarına inerek ilk kez tarım yapmaya başladı ve yerleşik hayata geçti. İlk köyler oluşurken, bitki liflerinden elbiseler dikildi ve hayvanlar evcilleştirilmeye başlandı. İran, Suriye, Anadolu ve Mezopotamya bu dönemin önemli merkezleriydi. Türkiye'de Çayönü, Çatalhöyük, Şöcağazı ve Çiftlik Höyük bu döneme ait önemli yerleşim yerleridir.

Neolitik dönemle Maden Devri arasında bir geçiş evresi olan Bakır Taş (Kalkolitik) döneminde insanlar madenleri işlemeye başlamıştır. Maden Devri $MÖ 5500-1200$ ise üç bölüme ayrılır: Bakır, Tunç ve Demir.

Bakır Devri'nde insanların işlediği ilk maden bakırdır. Doğada sıkça bulunması ve kolay işlenebilmesi nedeniyle tercih edilen bakırdan kaplar, küçük heykelcikler yapılmıştır. Altın ve gümüş de bulunmasına rağmen işlenmesi zor olduğundan genellikle süs eşyası olarak kullanılmıştır. Alacahöyük, İriztepe, Beycesultan ve Truva bu döneme ait önemli yerleşim yerleridir.

Unutma: Neolitik Devrim, tarım ve hayvancılığın başlamasıyla insan topluluklarının göçebe yaşamdan yerleşik yaşama geçtiği büyük dönüşümdür. Bu, uygarlığın temellerinin atıldığı dönemdir!

Tunç ve Demir Devri / İlk Çağ Uygarlıkları

Tunç Devri'nde bakır ile kalayın karıştırılmasıyla daha sert bir maden olan tunç elde edilmiştir. Bu maddeden heykeller yapılmış ve ilk siyasi organizasyon türü olan site-şehir devletleri ortaya çıkmıştır. Kayseri'deki Kültepe, Asurluların yazıyı Anadolu'ya ilk getirdikleri yer olarak önemlidir.

Demir Devri'nde bakır ve tunçtan daha dayanıklı olan demir kullanılmaya başlanmıştır. Bu dönemde ilk imparatorluklar ortaya çıkmıştır. Anadolu'da bu dönem tarih öncesi devir olarak yaşanmamıştır çünkü Anadolu'da yazı Tunç devrinde öğrenilmiştir.

Yazının bulunmasıyla başlayan İlk Çağ Uygarlıkları dünya tarihinde önemli izler bırakmıştır. Mezopotamya Uygarlığı'nda Sümerler $MÖ 4000-2350$ site şehir devletleri şeklinde örgütlenmiştir. Ur, Uruk, Kis, Erek ve Lappos önemli site şehir devletleriydi. Her birinin başında "Ensi veya Patesi" adında, mutlak monarşiyle yönetilen bir kral bulunurdu. Sümerler Ziggurat adında tapınaklar inşa etmiş, okullara "Tablet Evi" demiş ve dünya tarihinde ilk defa çivi yazısını ve ay-yıl esaslı takvimi bulmuşlardır.

Önemli Not: Yazının bulunması insanlık tarihinin en önemli dönüm noktalarından biridir. Yazıyla birlikte bilgi kaydedilmeye ve gelecek nesillere aktarılmaya başlanmıştır. Bu yüzden tarihi çağlar yazının bulunmasıyla başlar!

İlk Çağ Uygarlıkları - Mezopotamya

Babiller (Amurlular) $MÖ 2100-535$ Mezopotamya'nın önemli uygarlıklarındandır. En bilinen kralları Hammurabi, "Dişe diş, göze göz" prensibine dayanan kanunları ile adaletin kralı olarak tanınır. II. Nabukadnezar ise Kudüs'ü işgal ederek Yahudileri sürgüne göndermiştir. Babil'in Asma Bahçeleri ve Babil kulesi en önemli mimari eserleridir.

Asurlular $MÖ 2000-609$ Anadolu ve farklı coğrafyalarda ticaret kolonileri kurmuşlardır. Kurdukları pazarlara "Karum" adı verilmiştir. MÖ 1950-1750 yılları arasındaki dönem Koloni Devri veya Asur Ticaret Kolonileri Çağı olarak bilinir. Asurlular ticaret sayesinde Anadolu'ya yazıyı getirmiştir. Kayseri-Kültepe Kaniş tabletleri bunun kanıtıdır. En parlak dönemlerini Asurbanipal zamanında yaşamışlardır.

Akadlar $MÖ 2350-2100$ dünya tarihinin bilinen ilk imparatorluğudur. Bilinen ilk düzenli orduyu kurmuşlardır. Elamlar $MÖ 3000-640$ ise başkenti Sus olan bir başka Mezopotamya uygarlığıdır.

Aklında Tut: Hammurabi Kanunları, yazılı hukuk tarihinin en eski ve önemli örneklerindendir. Bu kanunlar toplumsal düzeni sağlamak için oluşturulmuştu ve taş bir stel üzerine yazılmıştı.

Anadolu Uygarlıkları

Hattiler $MÖ 2500-1700$ Hititlerin oluşmasını sağlayan önemli bir Anadolu uygarlığıdır. Bu medeniyet Mustafa Kemal Atatürk'ün çabaları ile ortaya çıkarılmıştır.

Hititler $MÖ 1700-700$ Ankara ve Çorum bölgesinde yaşamışlardır. Mısırlılar ile ilk yazılı antlaşma olan Kadeş Antlaşması'nı yapmışlardır. "Anal" denilen yıllıklar tutmuşlar ve krallarına "Tabarna", kraliçelerine ise "Tavananna" demişlerdir. Kral ve kraliçenin yetkilerini kısıtlayan "Pankuş" adı verilen bir meclis vardı. Güneş kursu, kapı aslanları ve Yazılıkaya kabartmaları Hititlerden günümüze kalan önemli eserlerdir. Çorum'daki Hattuşaş, Hitit medeniyetinin merkezidir.

Frigler $MÖ 800-676$ başkentleri Gordion (Polatlı) olan, tarım ve hayvancılıkla uğraşan bir Anadolu uygarlığıdır. Bilerek öküz kesmek ve saban kırmak ölümle cezalandırılırdı. Bereket Tanrıçası Kibele'ye tapınırlardı. Topetes adı verilen halı ve Fibula adı verilen çengelli iğneyi bulmuşlardır. Fabl türü hayvan hikayeleri yazan Friglerin en önemli hükümdarı Midas'tır.

Başarabilirsin: Anadolu uygarlıklarını hatırlamak için krallara ve özel buluşlarına odaklan. Örneğin: Hitit - Kadeş Antlaşması, Frigler - Midas, Lidyalılar - Para.

Anadolu Uygarlıkları ve Diğer Medeniyetler

Urartular $MÖ 900-600$ başkentleri Tuşba (Van) olan bir Anadolu uygarlığıdır. Savaş tanrılarının adı Haldi'dir. Şamran Kanalı ve Van Kalesi bıraktıkları önemli eserlerdir.

Lidyalılar başkenti Sardes $Manisa/Salihli$ olan ve dünya tarihine en büyük katkıları parayı bulmaları olan bir Anadolu uygarlığıdır. Ayrıca ticari amaçlı Kral Yolu'nu da yapmışlardır.

İyonyalılar Efes, Milet, Foça ve İzmir gibi şehir devletlerinden oluşan bir medeniyettir. Bilimin İyonya'da gelişmesini sağlayan nedenler: Ön Asya bitiş noktasında olmaları, şehir devletleri şeklinde yayılmaları, özgür düşünce ortamının olması ve ticarette ilerleyip zenginleşmeleridir. Tales, Heredot, Hipokrat ve Pisagor önemli bilim insanlarıdır.

Mısır Medeniyeti'nde "Nom" adı verilen şehir devletleri bulunur. Nil'in taşma zamanını hesaplamak için Pi sayısı ve Güneş yılı esaslı takvimi bulmuşlardır. "Firavun" adında Tanrı-kralları vardır. Tıp, eczacılık ve anatomi gelişmiştir. Hiyeroglif adında bir yazı kullanmışlardır.

İlham verici not: İyonya uygarlığı, özgür düşünce ortamıyla bilim ve felsefeye büyük katkılar yapmıştır. Kendine özgü düşüncelerini ifade etmekten asla çekinme!

Dünya Uygarlıkları

Hint Medeniyeti'nde "Racalık" adı verilen şehir-devletleri bulunur. Halk sosyal sınıflara ayrılmış ve Kast Sistemi oluşturulmuştur. Matematikte ileri gitmişler ve Veda dinini (Brahmanizm → Hinduizm) önemsemişlerdir.

Çin Uygarlığı kâğıt, matbaa, pusula ve barutu bulan önemli bir medeniyettir. Günümüzde de kullanılan geleneksel tıbbın tedavi yöntemleri olan masaj ve akupunkturu kullanmışlardır.

İran Medeniyeti'nde önce Medler sonra ise Persler egemen olmuştur. Persler Anadolu'yu ele geçirip satraplıklara bölerek her birinin başına "Satrap" adı verilen valiler atamışlardır. Valilerin denetlenmesi için "şah gözü" ve "şah kulağı" adı verilen müfettişler görevlendirilmiştir. Zerdüştlük adı verilen bir dine inanmışlardır.

Doğu Akdeniz Medeniyetleri'nden Fenikeliler Lübnan civarlarında kurulmuş ve Kartaca en ünlü şehirleri olmuştur. İlk defa cam kullanmışlar ve alfabeyi bulmuşlardır. Ancak kolonilerini vatan olarak görmediklerinden zamanla kaybetmişlerdir.

Dikkat: Medeniyetlerin buluşları, günümüz dünyasının temellerini oluşturmuştur. Örneğin, Fenikelilerin bulduğu alfabe, bugün kullandığımız yazı sistemlerinin öncüsüdür!

İbraniler ve Tarihin Genel Değerlendirmesi

İbraniler tek tanrılı dine ilk inanan topluluktur. Hz. Musa'ya inandıklarından dolayı "Musevi" olarak da bilinirler. Nabukadnezar zamanında sürgün edilmişlerdir. Günümüzde İsrail Devleti içinde yaşamaktadırlar.

Tarih öncesi çağlardan itibaren insanoğlu sürekli gelişerek büyük medeniyetler kurmuştur. Avcı-toplayıcı yaşamdan yerleşik hayata, basit taş aletlerden metallere, sözlü kültürden yazılı kültüre geçiş yapan insanlık, bu uzun süreçte birçok buluşa imza atmıştır.

Uygarlıklar birbirlerinden etkilenerek gelişmiş, her bir medeniyet kendinden sonrakilere kültürel miras bırakmıştır. Yazı, tekerlek, takvim, para, alfabe gibi buluşlar sayesinde insanlık hızla ilerlemiş ve bugünkü modern dünyaya ulaşmıştır.

Başarabilirsin: Tarihteki farklı uygarlıkların benzerlikleri ve farklılıkları üzerine düşünmek, günümüz dünyasını anlamak için önemli bir anahtardır. Tıpkı o dönemlerde olduğu gibi, senin de dünyaya katacağın değerler olduğunu unutma!