İslamiyet Öncesi Türk Tarihi - Özet Notlar

İlk Türk Devletleri ve Kültür Ögeleri

Bozkır medeniyeti olarak gelişen ilk Türk topluluğu İskitler (Sakalar) olarak bilinir. Türk adıyla kurulan ilk devlet ise Asya Hun Devleti'dir. Mete Han'ın MÖ 209'da tahta geçmesiyle güçlenen bu devlet, Çin'e karşı etkili bir "toprak alma ve vergi alma" politikası izlemiştir.

Türkler bozkır kültürünün getirdiği yaşam biçimiyle tanınırlar. Balballar (mezar taşları), balbalar (heykeller) ve özellikle at kültürü (üzengi, eyer, pantolon, kemer tokası) Türk kültürünün belirgin unsurlarıdır. Türkler madencilik ve kuyumculukta da usta olmuşlar, "Bozkırın Kuyumcuları" olarak anılmışlardır.

Türk destanlarında tarihi olaylar ve kahramanlar yaşatılmıştır. Alp Er Tunga (Şehname'de Afresyab) ve Tomris Hatun gibi önemli şahsiyetler bu destanlarda yer alır. Alman destanı Nibelungen'de Attila, Etzel olarak geçmektedir.

Merak Uyandırıcı Bilgi: Orta Asya'dan gelen Türkler, Avrupa'yı sarsan Kavimler Göçü'nü başlatarak dünya tarihinin seyrini değiştirmişlerdir!

Kök Türk Devleti ve Avrupa Hun Devleti

Avrupa Hun Devleti Balamir liderliğinde Macaristan merkezli kurulmuş, Attila döneminde en parlak zamanını yaşamıştır. Attila'nın "Tanrının Kırbacı" unvanı ve "Batının her yerini zaptedeceğim" sözleri, Avrupa'da yarattığı etkiyi gösterir. Nibelungen destanında Etzel olarak anılması da Avrupa tarihindeki izini vurgular.

I. Kök Türk Devleti Bumin Kağan tarafından kurulmuştur. "Demirci" lakaplı Bumin, 40 kişilik ekibiyle Çin sarayını basmış ve devlet kurmuştur. Kardeşi İstemi Yabgu batı bölgelerini yönetmiştir. Mukan Kağan döneminde Kök Türkler en parlak dönemini yaşamıştır.

II. Kök Türk Devleti (Kutluk Devleti) Kutluk İl-Tekin tarafından kurulmuştur. Bilge Kağan ve Kültigin kardeşler ile vezir Tonyukuk, devletin önemli şahsiyetleridir. En büyük kültürel mirasları Orhun Abideleri'dir - ilk Türk alfabesiyle yazılan bu eserler Türk siyasi düşüncesini ve sosyal devlet anlayışını yansıtır.

Dikkat! Kök Türkler, kendilerine özgü alfabeyi kullanan ilk Türk devleti olarak, kendi dillerinde yazılı tarih bırakmışlardır. Bengü taşlar (ebedi taşlar) olarak adlandırılan bu anıtlar günümüze kadar ulaşmıştır!

Uygurlar ve Diğer Türk Toplulukları

Uygurlar, Kök Türklere son veren ve yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur. Karabalgasun'da merkez kuran Uygurlar, kâğıt, matbaa ve kütüphane kullanımıyla Türk kültür tarihinde özel bir yere sahiptir. Böylece yazılı kültür gelişmiş, töre yazılı hale gelmiştir.

Bögü Kağan döneminde Maniheizm dini benimsenmiş, bu dinle birlikte sanat alanında da gelişmeler olmuştur. Fresko (duvar resmi) ve minyatür sanatları gelişmiştir. Tarım havzasında yerleşik yaşama geçen Uygurlar, ticaret hacmini genişletmiş ancak askeri açıdan zayıflamışlardır.

Diğer önemli Türk toplulukları arasında Avarlar (İstanbul'u ilk kuşatan Türk topluluk), Kırgızlar (Manas Destanı UNESCO tarafından korunmaktadır) ve Moğollara itaat eden ilk Türkler yer alır. Sibirler ise Hristiyanlığı benimseyen ilk Türk topluluğu olarak tarihe geçmiştir.

Hayret Verici! Türkler kültürel olarak sadece savaşçı değil, aynı zamanda sanatçıydılar! Uygurlar tarafından geliştirilen tiyatro sanatı "orta oyunu" geleneğinin temelini oluşturmuştur.

Türk Boyları ve İslamiyet Öncesi Son Dönem

Hazarlar, Musevilik'i benimseyen ilk Türk devletidir. "Pax Hazaria" olarak bilinen dinsel hoşgörü politikası izlemişlerdir. Yönetimde 7 kişilik "Kamenton Meclisi" bulunurdu. İbni Fadlan seyahatnamesinde Hazarlardan bahseder.

Bulgarlar Kubrat Han önderliğinde önemli bir güç olmuş, sonrasında Tuna Bulgarları ve İtil Bulgarları olarak ikiye ayrılmışlardır. Asparuh ile güçlenen Tuna Bulgarları, zamanla Slavlaşarak Türk kimliklerini kaybetmişlerdir.

Karluklar, Kumanlar ve Kıpçaklar önemli Türk boyları arasındadır. Kumanlar için yazılan Codex Cumanicus adlı sözlük, önemli bir dil mirasıdır. Peçenekler, Kumanlar ve Oğuzlar arasındaki mücadeleler Dede Korkut Hikayeleri'ne konu olmuştur.

Oğuzlar en kalabalık Türk boyudur ve Kınık boyu, Selçukluların ve Osmanlıların atalarıdır. Türkmenler de Oğuzların Müslüman olan kollarını temsil eder. Gagavuzlar ise Hristiyan kalan Oğuzlardır.

Önemli Not: Kavimler Göçü'nden İslamiyet'in kabulüne kadar geçen süreçte, Türklerin farklı dinleri (Şamanizm, Budizm, Maniheizm, Musevilik, Hristiyanlık) deneyimlemeleri, kültürel zenginliklerinin ve uyum yeteneklerinin göstergesidir!