Tarihin Tanımı ve Önemi

Tarih, geçmişte yaşanan insan topluluklarının her türlü faaliyetini yer ve zaman belirterek, sebep-sonuç ilişkisi içinde inceleyen bir bilimdir. Peki neden tarih öğrenmeliyiz? Aslında geçmiş, geleceğe ışık tutar!

Bir olayın tarih biliminin konusu olabilmesi için bazı özellikleri taşıması gerekir. Öncelikle olay geçmişte yaşanmalı ve üzerinden belli bir süre geçmiş olmalıdır. Ayrıca olayın nerede ve ne zaman gerçekleştiği bilinmeli ve insan topluluklarını etkilemiş olmalıdır.

Tarihi öğrenmenin birçok faydası vardır. Geçmişteki olaylardan ders alarak günümüzde karşılaştığımız olaylara karşı nasıl davranacağımızı öğreniriz. Vatan ve millet kavramlarını anlayarak milli birlik ve beraberlik duygumuz gelişir. Hatta yöneticilerimiz bile geçmiş dönemlerdeki yönetim birikimlerinden faydalanır.

Unutma: Tarihi olayları değerlendirirken kendi duygu ve düşüncelerimizi işin içine katmadan, olayın geçtiği zamanın şartları içinde değerlendirmek gerekir!

Tarih biliminin diğer bilimlerden en önemli farkı, deney ve gözlem yöntemini kullanamamasıdır. Bunun yerine tarama (kaynak arama), tasnif (sınıflandırma), tahlil (çözümleme), tenkit (eleştiri) ve terkip (sentez) basamaklarını izler. Böylece geçmişin izlerini sistemli bir şekilde inceleyebiliriz.

Tarih ve Zaman

Zamanı ölçmek için insanlar tarih boyunca farklı takvimler kullanmışlardır. Takvim, zamanı yıllara, aylara ve günlere bölme yöntemidir. İlk güneş takvimini Mısırlılar, ilk ay takvimini ise Sümerler kullanmıştır.

Türkler tarih boyunca çeşitli takvimler kullandılar. Bunlar:

• On iki Hayvanlı Türk Takvimi: Her yıl bir hayvan adıyla anılır ve 12 yılda bir devir yapar. İslamiyet öncesi Türk devletlerinin kullandığı bu takvim, güneş yılı esaslıydı.

• Hicri Takvim: Ay yılı esaslıdır ve Hicret Olayı'nı (622) başlangıç olarak kabul eder. Hz. Ömer döneminde oluşturulmuştur. Günümüzde dini gün ve bayramlar hala bu takvimle hesaplanır.

• Celali Takvim: Güneş yılı esaslıdır ve Melikşah'ın başa geçtiği 1079 yılını başlangıç kabul eder.

• Rumi Takvim: Osmanlı Devleti'nde 1678'de hazırlanmış, yine Hicret'i başlangıç olarak kabul eden güneş temelli bir takvimdir.

• Miladi Takvim: Hz. İsa'nın doğumunu başlangıç kabul eden ve bugün kullandığımız güneş yılı esaslı takvimdir. Türkiye'de 1926'dan beri kullanılmaktadır.

Tarihte yüzyılları belirlemek için "milat" kavramı kullanılır. Bir tarihi yüzyıla çevirmek için son iki rakam atılır ve baştaki rakamlara bir eklenir. Örneğin 1453 (İstanbul'un fethi), 15. yüzyıla denk gelir (14+1=15).

İpucu: Milattan önceki tarihler günümüze yaklaştıkça küçülür, milattan sonraki tarihler ise günümüze yaklaştıkça büyür!

İnsanlığın İlk İzleri

İnsanlık tarihini anlamamızda yazının icadı büyük bir dönüm noktasıdır. Yazıdan önceki dönemleri aydınlatmak için arkeolojik araştırmalara ihtiyaç duyarız.

Yaklaşık 12 bin yıl önce Anadolu'nun güneydoğusunda ve Mezopotamya'da "Bereketli Hilal" olarak adlandırılan bölge, insan yaşamına uygun hale geldi ve burada nüfus artmaya başladı. İnsanlar önceleri sadece tüketici olarak avcılık ve besin toplayıcılığıyla uğraşırken, zamanla yabani tahılları ıslah ederek planlı tarıma geçtiler ve üretici hale geldiler.

Anadolu'daki yerleşim bölgelerinde yapılan kazı çalışmaları, MÖ 9000'lerden itibaren üreticiliğin başladığını gösteriyor. Hatta Çayönü Höyüğü (Diyarbakır) ve Cafer Höyük (Malatya) yerleşkelerinde dünyanın en eski buğday türlerinden biri olan "Emmer evcil buğdayı" bulunmuştur!

İlk insanlar önce mağara ve kaya sığınaklarında yaşarken, tarımla birlikte kulübe şeklindeki barınaklarda yaşamaya başladılar. Kullandıkları araç-gereçler de zamanla gelişti - kabataşlardan başlayıp, kemik, pişmiş toprak ve en sonunda madenlere kadar ilerlediler.

Yerleşik medeniyete ait ilk yerleşim merkezleri yazıdan önceki dönemde görülür. Anadolu'daki Göbeklitepe, Çatalhöyük ve Çayönü gibi yerleşim yerleri bu dönemi aydınlatan önemli yaşam bölgeleridir.

Biliyor muydun? Göbeklitepe, günümüze kadar keşfedilen en erken tarihli dini mimaridir ve UNESCO Dünya Mirası listesindedir!

Tarih Çağları

İnsanlık tarihini daha iyi anlayabilmek için bilim insanları geçmişi farklı çağlara ayırmışlardır. Yazının icadı (MÖ 3200) tarihi dönemlerin belirlenmesinde önemli bir dönüm noktasıdır. Yazının icadından önceki döneme "Tarih Öncesi Çağlar", sonrasına ise "Tarih Çağları" denir.

Tarih öncesi çağlar, insanların kullandıkları araç-gereçlere ve madenlere göre sınıflandırılır:

Taş Çağı:

• Eski Taş (Paleolitik): İnsanlığın en uzun devri
• Orta Taş (Mezolitik): Ateşin bulunduğu dönem
• Yeni Taş (Neolitik): İlk köy yerleşimleri, tarım ve üretimin başladığı dönem

Maden Çağı:

• Bakır Çağı (Kalkolitik): İlk kullanılan maden bakırdır
• Tunç Çağı: Bakır ve kalayın karıştırılmasıyla elde edilen tunçun kullanıldığı dönem
• Demir Çağı: Yazının bulunmasıyla sona eren dönem

Tarih çağları ise belirli olaylar arasındaki dönemlere göre ayrılır:

• İlk Çağ: Yazının icadından (MÖ 3200) Kavimler Göçü'ne (MS 375) kadar
• Orta Çağ: Kavimler Göçü'nden İstanbul'un Fethi'ne (1453) kadar
• Yeni Çağ: İstanbul'un Fethi'nden Fransız İhtilali'ne (1789) kadar
• Yakın Çağ: Fransız İhtilali'nden günümüze kadar

İlginç bilgi: Anadolu'da ilk yazılı belgeler Kayseri-Kültepe'de bulunmuştur!

Yazının Gelişimi ve İlk Medeniyetler

Yazı, insanlık tarihinin en önemli icatlarından biridir ve tarihi devirlerin başlangıcı kabul edilir. İlk yazı örnekleri Mezopotamya'da Sümerler tarafından geliştirilmiştir.

Sümerler, tapınak (Ziggurat) ekonomisinin zorunluluğuyla sembol yazısını (piktograf) icat etmişlerdir. İlk yazılı kil tablet örneklerine Uruk kentinde rastlanmıştır. İşaretler çiviye benzetildiği için "çivi yazısı" adı verilmiştir. Sümerlerden sonra bu yazı Akad, Babil, Asur, Hitit ve Urartu gibi medeniyetler tarafından geliştirilmiştir.

Mısırlılar ise "hiyeroglif yazısı"nı kullanmış ve yazı aracı olarak papirüs ve fırça gibi araçlar kullanmışlardır. Mısır yazısı, 24 sessiz harften oluşan Fenike alfabesinin gelişmesine model olmuştur.

İlk çağda bilim, insanlığın ortak ürünüdür. Mısır, Yunan, Çin, Hint, İran, Arap ve Türk gibi milletlerden bilim insanları, medeniyetin gelişmesine katkı sağlamıştır. Gökyüzü olaylarının izlenmesi, modern astronomiye temel oluşturmuştur.

İlk Çağ'da başlıca medeniyet havzaları şunlardı:

• İran Medeniyeti: Medler ve Persler önemli devletler kurmuşlar, Zerdüştlük dinini benimsemişlerdir.
• Hint Medeniyeti: Brahmanizm ve Budizm burada doğmuş, kast sistemi uygulanmıştır.
• Çin Medeniyeti: Kağıt, barut, pusula gibi icatlar yapmışlar, imparatorlar "Tanrının Oğlu" unvanını taşımıştır.
• Mısır Medeniyeti: Nil Nehri etrafında gelişmiş, firavunlar tarafından yönetilmiştir.

Önemli not: Sıfırı ilk kullanan Hintliler olmasına rağmen, bir sayı olarak kabul etmemişlerdir!

Mezopotamya ve Anadolu Uygarlıkları

Mezopotamya, Fırat ve Dicle Nehirleri arasındaki bölgeye verilen addır. Bu bölgede kurulan başlıca uygarlıklar şunlardır:

1. Sümerler: Mezopotamya uygarlığının temelini oluşturdular. "Site" denilen şehir devletleri halinde yaşadılar. Yazıyı icat etmeleri, dünya uygarlığına en büyük katkılarıdır. Ayrıca tekerleği icat etmiş, ilk yazılı kanunları oluşturmuşlardır.

2. Akadlar: Tarihte ilk düzenli orduyu ve ilk imparatorluğu kurdular. Askeri güce dayalı bir devlettiler.

3. Babiller: Hammurabi Kanunları ile tanınırlar. Babil Asma Bahçeleri ve Babil Kulesi önemli eserleridir.

4. Asurlar: Ticaret kolonileri kurmuşlar, yazıyı Anadolu'ya taşımışlardır. Tarihte ilk kütüphaneyi kurmuşlardır.

Anadolu'da ise birçok uygarlık kurulmuştur:

Hititler: Boğazköy (Hattuşaş) merkez olmak üzere kurulmuşlardır. Mısırlılar ile yaptıkları Kadeş Antlaşması, tarihte bilinen ilk yazılı antlaşmadır. Anadolu'da ilk siyasi birliği kurmuşlardır.

Urartular: Doğu Anadolu'da Tuşpa (Van) merkez olmak üzere kurulmuşlardır. Sulama kanalları ve barajlar yapmışlardır.

Frigler: Tarımla uğraşmışlar ve bunu koruyucu yasalar çıkarmışlardır. Hayvan konuşturma sanatı olan "fabl" türünün ilk örnekleri burada görülür.

Lidyalılar: Ticareti geliştirmek için "parayı icat etmişler" ve Efes'ten Mezopotamya'ya kadar uzanan "Kral Yolu"nu yapmışlardır.

Düşün: İlk paranın icadı, basit takas usulünden daha karmaşık ticaret sistemlerine geçişi nasıl kolaylaştırmış olabilir?

Eski Yunan ve Roma Uygarlıkları

Ege ve Eski Yunan Medeniyeti üç dönemde incelenir:

1. Girit Uygarlığı: Ege medeniyetinin en eskisidir ve deniz ticareti ile uğraşmıştır.
2. Miken Uygarlığı: Truvalılar ile Çanakkale Boğazı için savaşmışlardır.
3. Eski Yunan Uygarlığı: "Polis" denilen şehir devletleri halinde yönetilmişlerdir. Tarihte ilk olimpiyatlar MÖ 776'da burada düzenlenmiştir.

Roma Uygarlığı: MÖ 753'te Romulus tarafından kurulmuştur. Krallık, Cumhuriyet ve İmparatorluk dönemleri vardır. Halk; patriciler (soylular), plepler (sonradan gelenler) ve kölelere ayrılmıştı. 12 Levha Kanunları, Roma hukukunun ve daha sonra Avrupa hukukunun temelini oluşturmuştur. 395'te Roma İmparatorluğu Batı ve Doğu Roma olmak üzere ikiye ayrılmıştır.

Bizans $Doğu-Roma$: Başkenti İstanbul'du ve en parlak dönemini Justinianos zamanında yaşadı. Hristiyanlığın Ortodoks mezhebini benimsediler. 1071 Malazgirt ve 1176 Miryakefalon Savaşları ile Anadolu'daki hakimiyetleri sona erdi. 1453'te Fatih Sultan Mehmet'in İstanbul'u fethi ile yıkıldı.

İlk Çağ'da göçler de oldukça önemliydi. İnsanlar nüfus artışı, iklim koşulları, dini ve siyasi baskılar gibi nedenlerle göç etmişlerdir. Bu göçler kültürel etkileşimi de beraberinde getirmiştir.

Hatırla: Kavimler Göçü (375) ile İlkçağ sona ermiş ve Ortaçağ başlamıştır. Bu göç sonucunda Avrupa'nın etnik yapısı değişmiş ve bugünkü ülkelerin temelleri atılmıştır.

İlk Siyasi Yapılar ve Kanunlar

İlk devletlerde gücün meşruiyet kaynağı genellikle tanrısal kabul edilmiştir. Yöneticiler güçlerini dinden alırlardı:

• Hititlerde kralların, gücünü tanrıdan aldığına inanılırdı.
• Urartu kralları işlerini tanrıları "Haldi" adına yaparlardı.
• Sümer yöneticileri "Ensi" yani rahip-kraldı.
• Mısır'da firavunlar başlangıçta tanrının temsilcisi, sonra tanrı olarak görüldü.
• Roma'da ise krallık, cumhuriyet ve imparatorluk dönemleri yaşandı.

İlk siyasi organizasyonlarda farklı yönetim biçimleri görülür:

• Hititlerde kralın yanında "Pankuş" adında bir meclis vardı.
• Yunan şehir devletlerinde zamanla demokratik bir yapı gelişti.
• Perslerde "Satraplık" denilen eyalet sistemi kuruldu.
• Roma'da senatoya soylular girebiliyordu.

İlk devletlerde hukuk, toplum düzenini sağlamak için çok önemliydi:

• Türkler sözlü hukuk kuralları olan "Töre"yi uzun süre uyguladılar.
• İlk yazılı kanunlar Sümerlerde Kral Urkagina tarafından hazırlandı.
• Babil Kralı Hammurabi, "dişe diş, göze göz" anlayışına dayalı kanunlar yaptı.
• Hitit Kanunları daha insancıldı ve maddi cezalar içeriyordu.
• İbranilerde ilahi kökenli hukuk kuralları (On Emir) görüldü.

İlginç bilgi: Hititler, hukuk tarihinde ilk defa kasten öldürme ile kazara adam öldürmeyi birbirinden ayırmıştır!

Orta Çağ'da Dünya

Orta Çağ'da dünyada çeşitli siyasi yapılar mevcuttu:

Avrupa'da Feodalizm: 476'da Batı Roma'nın yıkılmasıyla Avrupa'da feodal siyasi yapılar ortaya çıktı. Toprak sahibi senyörler ya da lordlar siyasi, ekonomik ve askeri haklara sahipti. Bu lordlara bağlılık yemini etmiş şövalyeler, Orta Çağ'ın profesyonel savaşçılarıydı.

Sasaniler: Kafkasya, Mezopotamya ve İran'a hükmetmiş, monarşi ile yönetilmişlerdir. Krallarına "Şehinşah" denirdi ve Tanrı Ahuramazda'nın temsilcisi sayılırlardı. Hz. Ömer döneminde yapılan Nihavend Savaşı'nda yenilerek 651'de yıkıldılar.

Bizans: Roma imparatoru bir çeşit cumhuriyet ile yönetilirken, Bizans imparatoru gücünü tanrıdan alan otokrat bir lider oldu. Malazgirt Savaşı'ndan sonra Anadolu'daki hakimiyetlerini Türklere bıraktılar ve 1453'te İstanbul'un fethi ile yıkıldılar.

Moğollar: Cengiz Han tarafından kurulan bu imparatorluk, dünyanın en geniş kara imparatorluğu olmuştur. Moğollar Şamanizm'den etkilenmişlerdir. Cengiz Han'ın ve neslinin ilahi soya dayandırılması, sonraki hükümdarların meşruiyetini sağlamıştır.

Orta Çağ'da ekonomik faaliyetler de değişime uğradı. Ticaret yolları (Kral Yolu, İpek Yolu, Kürk Yolu, Baharat Yolu) dünya ticaretinde önemli rol oynadı. İpek Yolu'nun hakimiyeti için sürekli mücadeleler yaşandı.

Unutma: Orta Çağ'da denizciliğin ticari değeri, üç yelkenli gemilerin, pusula ve haritanın kullanımıyla artmaya başladı!

Avrasya'da İlk Türk İzleri

Avrasya, Asya ile Avrupa'nın neredeyse tamamını içine alan coğrafi bir bölgedir. Türk adı, çeşitli kaynaklarda "güç", "türemek", "olgunluk çağı", "töre sahibi" gibi anlamlara gelmektedir. Bu ad ilk kez Çin kaynaklarında geçmektedir.

Türk adını siyasi anlamda (devlet ismi olarak) kullanan ilk devlet "Kök Türkler (Göktürkler)"dir. Türklerin ilk anayurdu Orta Asya'dır. Burada Anav, Afanesyevo, Andronova, Karasuk ve Tagar gibi kültür bölgeleri gelişmiştir.

Orta Çağ'da çeşitli Türk devlet ve toplulukları ortaya çıkmıştır:

• Avarlar: İstanbul'u kuşatan ilk Türk devletidir.
• Türgişler: İslam ordularıyla savaşarak Orta Asya'nın Araplaşmasını engellemişlerdir.
• Bulgarlar: İtil Bulgarları Müslümanlığı, Tuna Bulgarları ise Hristiyanlığı kabul etmişlerdir.
• Hazarlar: Yahudilik dinini kabul eden ilk ve tek Türk devletidir.
• Oğuzlar: Türk milletinin en kalabalık boyudur. Selçuklular ve Osmanlılar bu boydan gelmiştir.
• Karluklar: İslamiyeti kabul eden ilk Türk boyudur.

Eski Türk devletlerinde hükümdarlar "şanyü, tanyu, han, hakan, yabgu" gibi unvanlar kullanmışlardır. Devlet yönetiminde "kut" inancı önemliydi. Kut, hükümdara tanrı tarafından verilen yönetme yetkisidir ve kan bağı ile geçerdi.

Bilgi: Eski Türk devletlerinde hükümdar ve ailesi dışında devlet meselelerinin görüşüldüğü "Kurultay" adı verilen bir meclis vardı!