Tarih Bilimi ve Özellikleri

Tarih, geçmişte yaşamış insan topluluklarının faaliyetlerini yer ve zaman göstererek, belgelere dayalı ve objektif biçimde inceleyen bir sosyal bilimdir. Tarih bilimiyle uğraşırken "neden-sonuç ilişkisi" kurabilmemiz çok önemlidir.

Tarih biliminin kendine has bazı özellikleri vardır. Örneğin, diğer bilimlerin aksine tarihte gözlem ve deney yapamazsınız. Aynı olaylar aynı şekilde tekrarlanamaz ve her yeni bilgi eskisini değiştirebilir. Tarihçinin objektif ve tarafsız olması gerekir.

Tarih biliminin konusunu olaylar ve olgular oluşturur. Olaylar (örneğin Malazgirt Savaşı) belirli bir sürede gerçekleşen, tekrarlanamaz gelişmelerdir. Olgular ise (örneğin Anadolu'nun Türkleşmesi) olayların sonucunda ortaya çıkan, uzun süreli durumlardır.

Bunu Bil! Bir tarihçi olarak, olaylar ve olgular arasındaki farkı anlamak çok önemlidir. Olaylar tek seferlik ve özgünken, olgular geneldir ve süreklilik gösterir.

Tarih Öğrenmenin Faydaları ve Atatürk'ün Tarih Görüşü

Tarih öğrenmek sadece geçmişi bilmek değil, bugünü anlamak ve geleceği şekillendirmektir! Tarih, milli ve toplumsal kimliğimizin inşasında çok önemli bir rol oynar. Bir millete aidiyet duygusu kazandırır ve o milletin ortak hafızasını oluşturur.

Tarih çalışmak bize pek çok beceri kazandırır. Araştırma ve kanıt kullanma, eleştirel düşünme ve çok yönlü düşünme yeteneklerimizi geliştirir. Geçmişin analizini yaparak aynı hatalara düşmememizi sağlar. Ayrıca toplumun birlik ve beraberliğine katkıda bulunur.

Atatürk tarihe büyük önem vermiş ve bu alanda ciddi çalışmalar yapmıştır. Türk Tarih Kurumu'nu kurmuş, Ankara'da Etnografya Müzesi'ni açmış ve Belleten adıyla bir tarih dergisi çıkarılmasını sağlamıştır. Ayrıca Ankara'da Dil, Tarih ve Coğrafya Fakültesi'ni kurarak Türk tarihi araştırmalarını desteklemiştir.

İlginç Not: Atatürk, "Türk Tarih Tezi"ni ortaya atarak Türk tarihinin dünya medeniyetlerine katkılarının araştırılmasına öncülük etmiştir. Bu, o dönem için oldukça ilerici bir yaklaşımdı.

Tarih Biliminin Yöntemi ve Kaynakları

Tarih yazarken belirli bir yöntem izlenir. Bu yöntem beş aşamadan oluşur: Tarama (arama), Tasnif (sınıflandırma), Tahlil (çözümleme), Tenkit (eleştiri) ve Terkip (sentez). Bu aşamaları sırayla uygulamak, sağlam bir tarih araştırması için şarttır.

Tarih araştırmalarında kullanılan kaynaklar birinci el ve ikinci el olmak üzere ikiye ayrılır. Birinci el kaynaklar olayın geçtiği döneme ait belge ve buluntulardır. Kitabeler, paralar, arkeolojik kalıntılar ve fermanlar buna örnektir. İkinci el kaynaklar ise olayın dönemine yakın veya o dönemin kaynaklarından yararlanılarak oluşturulan eserlerdir.

Tarih araştırmalarında kullanılan kaynakları çeşitlerine göre de sınıflandırabiliriz. Sözlü kaynaklar (destanlar, efsaneler), yazılı kaynaklar (kitabeler, gazeteler, antlaşmalar), görsel-işitsel kaynaklar (resimler, filmler, fotoğraflar) ve tarihi kalıntı ve nesneler (arkeolojik kalıntılar, anıtlar, silahlar) en önemli kaynak türleridir.

Araştırma İpucu: Bir tarih çalışması yaparken, her zaman birden fazla kaynak türünden yararlanmak daha güvenilir sonuçlar elde etmenizi sağlar!

Takvimler ve Tarihe Yardımcı Bilimler

Her millet kendi takviminin başlangıç yılını, kendilerini en çok etkileyen olaylardan seçmiştir. Türkler tarih boyunca 12 Hayvanlı Türk Takvimi, Hicri Takvim, Celali Takvim, Rumi Takvim ve Miladi Takvim gibi farklı takvimler kullanmıştır. Bu takvimler, farklı dönemlerde Türk toplumlarının zaman algısını şekillendirmiştir.

Tarihe yardımcı olan birçok bilim dalı vardır. Arkeoloji kazı bilimidir ve yeraltı-yerüstü kalıntıları inceler. Kronoloji olayların zaman sırasını belirler. Nümizmatik eski paraları, Paleografya eski yazıları inceler. Antropoloji insan ırklarını, Epigrafya kitabeleri ve yazıtları araştırır.

Bu bilim dallarının yanında Etnografya kültürleri ve gelenekleri, Sicilografi mühürleri, Diplomatik eski belgeleri inceler. Ayrıca Kimya (Karbon 14 yöntemi ile yaş tespiti için), Hukuk, İstatistik, Sosyoloji ve Felsefe gibi bilimler de tarihe yardımcı olur.

Merak Uyandıran Bilgi: Karbon 14 yöntemi ile arkeologlar, 60 bin yıla kadar eskiye giden organik kalıntıların yaşını tespit edebilirler. Bu, tarih öncesi dönemler hakkında bilgi edinmemizi sağlayan çok değerli bir yöntemdir!

Tarih Yazıcılığı ve Tarih Çağları

Tarih yazıcılığı üç ana akımda gelişmiştir. Hikayeci (Rivayetçi) tarih yazıcılığı Heredot ile başlamış, masalsı bir anlatım tarzı benimsemiştir. Öğretici (Pragmatik) tarih yazıcılığı Tukidides ile gelişmiş, milli kahramanlık hikayeleri anlatarak yer ve zaman belirtmeye başlamıştır. Araştırıcı tarih yazıcılığı ise günümüz tarihçiliğidir ve olayların nasıl ve neden gerçekleştiğini sorgular.

Tarih öncesi devirler kullanılan malzemelere göre adlandırılır. Taş Devri kendi içinde Eski Taş (Paleolitik), Orta Taş (Mezolitik) ve Yeni Taş (Neolitik) olarak ayrılır. Maden Devri ise Bakır (Kalkolitik), Tunç ve Demir dönemlerini içerir.

Tarih çağları ise dört ana döneme ayrılır: İlk Çağ $MÖ 3100-375$ yazının bulunmasından Kavimler Göçü'ne kadar sürer. Orta Çağ $375-1453$ Kavimler Göçü'nden İstanbul'un fethine kadardır. Yeni Çağ $1453-1789$ İstanbul'un fethinden Fransız İhtilali'ne kadar sürer. Yakın Çağ ise 1789'dan günümüze kadar devam eder.

Dikkat! Tarih çağlarının başlangıç ve bitiş tarihleri, önemli dönüm noktası olaylarla belirlenmiştir. Bu olaylar dünya tarihinin akışını değiştiren olaylardır.

Tarih Öncesi Çağlar

Eski Taş Devrinde insanlar mağaralarda yaşamış, avcılık ve toplayıcılıkla geçinmiştir. Bu dönemde obsidyen bulunmuş ve ateş kontrol altına alınmıştır. İnsanlar hayatta kalmak için doğaya uyum sağlamaya çalışmışlardır.

Orta Taş Devrinde avcılık ve toplayıcılık gelişmeye devam etmiş, buzullar erimeye başlamıştır. Bu dönemde daha küçük ve kullanışlı olan mikrolit aletler yapılmıştır. İnsanlar değişen iklim koşullarına uyum sağlamışlardır.

Yeni Taş Devri insanlık tarihinde büyük bir dönüm noktasıdır. Bu dönemde insanlar dere ve akarsu kenarlarına yerleşmiş, tarım yapmaya başlamış ve yerleşik yaşama geçmişlerdir. Yiyeceklerin saklanması için kap kacak yapımı başlamış, bu da çömlekçiliğin gelişmesini sağlamıştır.

Anadolu'da tarih öncesini aydınlatan önemli merkezler vardır. Yarımburgaz Mağarası (MÖ 370-270 bin yıl) ilk insan yerleşmesi olarak kabul edilir. Karain Mağarası'nda insan kemikleri bulunmuştur. Çayönü ilk köy yerleşmesi, Çatalhöyük ilk şehir yerleşmesi ve planı olarak bilinir. Göbeklitepe ise Şanlıurfa'da bulunan en eski tarihli dini inanç merkezidir.

İlginç Keşif: Göbeklitepe, yaklaşık 12.000 yıl öncesine ait olup, bilinen en eski tapınak kompleksidir. Bu keşif, insanlık tarihini yeniden düşünmemize neden olmuştur!

Maden Devri

Maden Devri üç önemli döneme ayrılır. Her dönem, insanlığın keşfettiği ve kullanmayı öğrendiği yeni bir madeni temsil eder.

Bakır Devri (Kalkolitik), insanların bulunan ve işlenen ilk maden olan bakırı keşfettiği dönemdir. Bakır çokça bulunur ve kolaylıkla işlenir. Bu dönemde bakırdan silahlar, kap kacak ve süs eşyaları yapılmıştır. Alacahöyük ve İkiztepe bu döneme ait önemli yerleşim yerleridir.

Tunç Devrinde insanlar, bakır ile kalayı karıştırarak daha sert olan tuncu elde etmeyi başarmışlardır. Tunç özellikle silah yapımında kullanılmıştır. Bu dönemde ilk şehir devletleri kurulmuş, Asurlular Anadolu'ya yazıyı getirmiştir. Ticaret gelişmeye başlamıştır.

Demir Devri, diğer madenlere göre daha sert olan demirin keşfedildiği ve işlendiği dönemdir. Demir özellikle silah yapımında kullanılmış, bu da güçlü orduların kurulmasına olanak sağlamıştır. Bu dönemde ilk imparatorluklar oluşturulmuş, şehirlerin etrafı surlarla çevrilerek savunma güçlendirilmiştir. Ticaret daha da yaygınlaşmış ve insanlık yeni bir medeniyet seviyesine ulaşmıştır.

Püf Noktası: Maden Devri'nin en önemli özelliği, insanların doğal kaynakları işleyerek kendi ihtiyaçlarına göre şekillendirebilmeyi öğrenmeleridir. Bu, teknolojinin ilk adımlarıdır!