Merkezi Otoritede Çözülme (1579-1699)

Osmanlı Devleti'nin gerileme sürecinde merkezi otorite büyük darbe aldı. Küçük yaştaki çocukların tahta çıkması (III. Mehmed 6 yaşında tahta geçti) ve saray kadınlarının yönetime katılması (Kösem Sultan, Hürrem Sultan) devlet düzenini bozdu. Rüşvetin yaygınlaşması ve saray masraflarının artması ekonomiyi zorladı.

Savaşlarda alınan mağlubiyetler ve ganimet gelirlerinin azalması devlet hazinesini zayıflattı. Ayrıca sık sadrazam değişiklikleri yönetimde istikrarsızlığa neden oldu. Eğitim sistemi de bozuldu; medreselerden pozitif bilimlerin çıkarılması ve "beşik ulemalığı"nın (alimlerin oğullarının otomatik alim sayılması) yaygınlaşması bilimsel gerilemeye yol açtı.

Not: Doğal sınırlara ulaşılması, Osmanlı'nın genişlemesinin önündeki en önemli dış engellerden biriydi ve bu durum devletin dinamik yapısını olumsuz etkiledi.

Kapitülasyonların yaygınlaşması da devletin ekonomik bağımsızlığını zedeledi. Başlangıçta yardım istenilen devletlere verilen bu ayrıcalıklar, zamanla Osmanlı ekonomisini dışa bağımlı hale getirdi.

Askeri Düzenin Bozulması

Askeri düzendeki çözülme devletin temel direncini kırdı. "Devlet asker içindir" anlayışı yerine "asker devlet içindir" anlayışına geçilmesi ve devşirme kanununa aykırı asker alınması ordu disiplinini bozdu. Eskiden 7-18 yaş arasındaki çocuklar alınıp titizlikle yetiştirilirken, bu sistem bozuldu.

Tımar sisteminin çöküşü, Osmanlı'nın en güçlü askeri ve ekonomik düzenini ortadan kaldırdı. İltizam sisteminin yaygınlaşması, toprakların vergi toplama hakkının kişilere verilmesine ve üretimin düşmesine neden oldu. Bu durum sosyal yaşamı ve ekonomiyi olumsuz etkiledi.

Avrupa'daki gelişmeler de Osmanlı'yı zorladı. Coğrafi keşifler sonucunda İpek ve Baharat Yolu'nun önemini yitirmesi gümrük gelirlerini azalttı. Avrupa'da feodalitenin sona erip merkezi krallıkların kurulması ve bilimsel-teknolojik ilerleme, Osmanlı karşısında yeni güçlü rakiplerin doğmasına yol açtı.

Bilgi: 17. yüzyılda Osmanlı'nın savaştığı başlıca devletler Venedik, Lehistan, Rusya, İran ve Avusturya'ydı. Bu çok cepheli mücadele, imparatorluğun kaynaklarını tüketiyordu.

17. Yüzyılda Osmanlı'nın Dış İlişkileri (I)

Venedik'le ilişkiler 17. yüzyılda gerginleşti. 1645'te Venedik'e ait Girit Adası kuşatıldı ve 25 yıl süren uzun bir kuşatmadan sonra 1669'da Köprülü Fazıl Ahmet Paşa tarafından fethedildi. Girit, Osmanlı'nın ele geçirdiği son ada olarak tarihe geçti.

Rusya ile ilişkiler de bu dönemde resmiyet kazandı. 1681'de imzalanan Bahçesaray (Çehrin) Antlaşması, Osmanlı ve Rus devletleri arasındaki ilk resmi antlaşma olarak tarihi bir öneme sahiptir. Bu antlaşma, gelecekte büyük bir rakip olacak Rusya ile ilişkilerin başlangıç noktasıdır.

İran'la ilişkilerde önemli bir dönüm noktası 1590'da imzalanan Ferhat Paşa Antlaşması oldu. Osmanlı, İran'daki taht kavgasından yararlanmak istemiş ve savaşı kazanarak Azerbaycan, Gürcistan ve Dağıstan'ı topraklarına katmıştı.

Önemli: Ferhat Paşa Antlaşması ile Osmanlı Devleti doğuda en geniş sınırlarına ulaşmıştır. Bu, imparatorluğun doğudaki gücünün zirvesi olarak kabul edilir.

17. Yüzyılda Osmanlı'nın Dış İlişkileri (II)

Lehistan (Polonya) ile ilişkiler savaşlarla geçti. 1621'de gerçekleşen Hotin Seferi'nde Yeniçerilerin isteksizliği yüzünden Hotin Kalesi alınamadı ve beklenen sonuç elde edilemedi. Bu başarısızlık, I. Osman'ı (Genç Osman) ilk kez Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmayı düşünmeye sevk etti.

IV. Mehmet döneminde, Osmanlı himayesindeki Ukrayna Kazaklarının Lehistan'a saldırması üzerine yeni bir sefer düzenlendi. Fazıl Ahmet Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu Lehistan içlerine kadar ilerledi ve 1672'de Buçaş Antlaşması'nı imzaladı. Bu antlaşmayla Podolya arazisi Osmanlı'ya bırakıldı.

Dikkat: Buçaş Antlaşması ile Osmanlı Devleti batıda en geniş sınırına ulaştı. Ancak bu genişleme uzun sürmeyecekti.

Bu antlaşma, Osmanlı'nın batıdaki en ileri sınırını temsil ediyordu. Devletin toprak genişlemesi açısından batıdaki son büyük başarısıydı ve bu antlaşmadan sonra toprak kayıpları başlayacaktı.

II. Viyana Kuşatması ve Karlofça Antlaşması

1683'te Merzifonlu Kara Mustafa Paşa önderliğinde II. Viyana Kuşatması gerçekleştirildi. Lehistan'ın Avusturya'ya yardımı sonucunda Osmanlı kuşatmayı kaldırmak zorunda kaldı ve ordu Belgrad'a çekildi. Bu başarısızlık, Osmanlı'ya karşı büyük bir Haçlı ittifakının kurulmasına neden oldu.

1699'da Venedik, Avusturya, Lehistan, Malta ve Rusya Kutsal İttifak'ı kurdu. Osmanlı bu devletlerle 16 yıl boyunca savaştı ve sonunda yenildi. Bu savaşlar sonucunda 1699'da Karlofça Antlaşması imzalandı. Antlaşma Avusturya, Venedik ve Lehistan ile yapılırken, Rusya ile ilişkiler 1700 yılında İstanbul Antlaşması ile düzenlendi.

Karlofça Antlaşması, Osmanlı'nın batıda ilk kez geniş anlamda toprak kaybettiği antlaşma oldu ve devletin resmen "Gerileme Dönemi"ne girdiğini gösterdi. Bu büyük yenilgi, imparatorluğun artık eskisi kadar güçlü olmadığının açık bir işaretiydi.

Kritik Sonuç: 1700'de imzalanan İstanbul Antlaşması ile Rusya'nın İstanbul'da daimi elçi bulundurma ve Kırım'daki Azak Kalesi'ni alma hakkı doğdu. Böylece Rusya, Karadeniz'e inmek için ilk önemli fırsatı elde etti.