Tarih 2. Ünite: İlk Çağ Uygarlıkları Özeti

Anadolu'nun Tarihteki Önemi ve İlk Yerleşimler

Anadolu neden bu kadar önemli bir merkez haline gelmiş? Yaşamaya uygun iklimi, jeopolitik konumu ve ticaret yolları üzerinde olması sayesinde tarih boyunca insanlığın en çok tercih ettiği yerleşim yerleri arasında yer aldı.

Çayönü (Diyarbakır), Türkiye'de metal üretiminin ilk izlerinin bulunduğu gelişmiş bir köy yerleşmesi. Çatalhöyük ise daha da önemli - dünyada bilinen ilk şehir yerleşmesi olma özelliği taşıyor.

En kritik dönüm noktası ise Asurluların yazıyı Anadolu'ya getirmesi oldu. Bu olay Anadolu'da tarihi çağları başlatan en önemli gelişme çünkü yazının bulunması tarihi çağların başlaması anlamına geliyor.

Dikkat: Yazının bulunması = Tarihi çağların başlaması formülünü unutma!

Hattiler ve Hititler

Hattiler $MÖ 2500-1700$, Anadolu'da ilk siyasi birliği kuran toplum. Alacahöyük'teki eserleri ve süsleme sanatları kendilerinden sonra gelen uygarlıklara örnek oldu.

Hititler $MÖ 1700-700$ ise çok daha güçlü bir imparatorluk kurdu. Başkentleri Hattuşaş'ta (Çorum Boğazköy) krallar hem başkomutan hem başyargıç hem de başrahip görevini üstleniyordu.

Hititler'de Telepinus Fermanı krala veliaht belirleme yetkisi veriyordu. Toplum soylular, rahipler, hürler, namralar ve köleler şeklinde sınıflara ayrılmıştı. İlginç olan, kölelerin bile mülkiyet hakkının olması ve bedelini ödeyerek özgürleşebilmeleri.

Kadeş Antlaşması, Hititler ile Mısırlılar arasında yapılan tarihin ilk yazılı antlaşması. Kraliçe Tavananna'lar yönetimde söz sahibiydi - kral seferdeyken ülkeyi yönetiyorlar, dini törenlere başkanlık ediyorlardı.

İpucu: Hititler'in "Bin Tanrı İli" denmesine sebep olan hoşgörülü din anlayışını hatırla!

Frigyalılar ve Lidyalılar

Frigyalılar $MÖ 750-676$ tarıma o kadar önem veriyordu ki, saban kıran ve öküz öldürenlere ölüm cezası veriyorlardı! Başkentleri Gordion, en ünlü kralları Midas. En önemli tanrıları toprak tanrısı Kibele.

Frigler tümülüs adı verilen toprak mezarlar yaparak ölülerini eşyalarıyla gömüyor, fibula çengelli iğneler geliştiriyor, fablları (hayvan masalları) ilk kez uyguluyorlardı.

Lidyalılar $MÖ 687-546$ ise paranın mucidi! Başkentleri Sard'dan Ninova'ya kadar uzanan kral yolunu yaptılar. Dünyanın en eski serbest pazarını kurdular ve askerlerin çoğu paralı askerlerden oluşuyordu.

Önemli: Frigyalılar = Tarım, Lidyalılar = Para sistemi şeklinde hatırla!

İyonlar ve Urartu

İyonlar $MÖ 1200-700$ bilimde çığır açtılar! İzmir-Büyük Menderes arası bölgede şehir devletleri halinde yaşadılar. Efes, Milet, Foça başlıca şehirleri.

İyon bilim insanları tarihe damga vurdu: Tales matematik ve astronomi, güneş tutulmasını önceden hesapladı. Pisagor dünyanın yuvarlak olduğunu öne sürdü. Felsefede Diyojen, tipta ve tarihte önemli isimler çıkardılar.

İyonlar'ın bilimde bu kadar başarılı olmasının sebepleri: ticaret yolları üzerinde olmaları, deniz ticaretinin getirdiği zenginlik ve farklı kültürlerle etkileşim.

Urartular $MÖ 900-585$ Doğu Anadolu'da Van çevresinde güçlü bir devlet kurdular. Başkentleri Tuşpa (Van). En-nam adı verilen valilerle merkezi yönetimi güçlendirdiler. Savaşçı bir toplum olduklarından savaş tanrısı Haldi en önemli tanrıları.

Not: İyonlar = Bilim, Urartular = Savaşçılık ile özdeşleştir!

Mezopotamya Uygarlıkları: Sümerler

Mezopotamya, Fırat-Dicle nehirleri arasındaki verimli topraklar üzerinde kuruldu. Bölgede tarihi eserlerin az olmasının sebebi taşın az bulunması.

Sümerler $MÖ 3500-2000$ yazıyı bularak tarihi çağları başlatan uygarlık! Çivi yazısı ile tarihe geçtiler. Eridu, Ur, Uruk, Kiş, Lagaş gibi şehir devletleri halinde örgütlendiler.

Sümerlerin inanılmaz buluşları: tekerlek, bir ayı 30 güne bir yılı 360 güne böldüler, ay ve güneş tutulmalarını hesapladılar, burçları buldular, ilk takvimi yaptılar, dairenin çevresini 360° olarak belirlediler.

Urgakina tarihin ilk yazılı kanunlarını yaptı. Rahiplerin yönetimine karşı halk ayaklanmasını başarıyla yönetti. Gılgamış, Tufan, Yaradılış destanları günümüze ulaştı.

Kritik Bilgi: Sümerler = Yazının icadı = Tarihi çağların başlangıcı!

Asurlular ve Babiller

Asurlular $MÖ 2000-639$ güçlü bir askeri devlet kurdular. Başkentleri Ninova. Anadolu'da karum adı verilen ticaret kolonileri kurdular. Kayseri Kültepe'deki Kaniş Karumu en ünlüsü.

Asurlular ilk süvari birliklerini oluşturdular, dünyada bilinen ilk kütüphane ve arşivcilik faaliyetini başlattılar. Hukuki açıdan çok sert kanunları vardı.

Babiller $MÖ 2100-539$ merkezi Babil şehri. Kral Hammurabi zamanında güçlendiler. Hammurabi'nin kanunları misilleme (göze göz, dişe diş) esasına dayanıyordu.

Hammurabi rahip-kral anlayışını ortadan kaldırıp gücünü orduya ve yasalara dayandırarak ilk mutlak monarşiyi uyguladı. Bu yasalar ilk anayasa özelliği taşıyor.

Babil'in Asma Bahçeleri Kral Nabukadnezar'ın eşi için yaptırdığı, dünyanın yedi harikasından biri. Babil Kulesi ise tanrı Marduk adına 90 metre yüksekliğinde, 7 katlı yapılmış.

Hatırla: Hammurabi = İlk anayasa + Mutlak monarşi!

Akadlar, Elamlılar ve Fenikeliler

Akadlar $MÖ 2350-2100$ tarihin bilinen ilk düzenli ordularını kurdular. Kral Sargon ilk büyük merkezi imparatorluğu kurdu. Ancak Naram-Sin'den sonra hızla çöküp Gutiler tarafından yıkıldılar.

Elamlılar $MÖ 3000-640$ başkentleri Susa. Bilim ve teknikte ilerlediler, özellikle işlemeli vazo ve çanak çömlek yapımında ünlüydüler.

Fenikeliler $MÖ 3000-65$ insanlığa en büyük hediyelerden birini verdiler: alfabeyi! Mısır hiyerogliflerini geliştirerek 22 işaretli alfabeye dönüştürdüler.

Fenikeliler şehir devletleri halinde yaşadılar (Sur, Sayda, Biblos). Deniz koloniciliğinde ustalaştılar, en önemli kolonileri Kartaca. Ancak kolonilerinde sadece kar amaçlı hareket etmeleri yüzünden Yunanlılar ve İyonlarla rekabet edemediler.

Temel Bilgi: Fenikeliler = İlk alfabe + Deniz ticareti!