1595-1700 Yılları Arasındaki Siyasi Gelişmeler

Tarihin akışını değiştiren önemli olaylar XVII. yüzyılda Osmanlı Devleti'ni derinden etkiledi. Bu dönemde devlet, çoklu cephelerde mücadele etmek zorunda kaldı.

Doğu'da Safeviler, Batı'da Avusturya ile yapılan savaşlar sonucunda birçok antlaşma imzalandı. 1596 Haçova Savaşı, 1606 Zitvatorok Antlaşması, 1618 Serav Antlaşması ve 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması bu dönemin öne çıkan olaylarıydı.

Girit'in fethi (1669), II. Viyana Kuşatması (1683) ve sonunda imzalanan Karlofça Antlaşması (1699), Osmanlı'nın dış politikasında yeni bir dönemin başlangıcını işaret etti.

Dikkat! Karlofça Antlaşması, Osmanlı'nın Batı'da ilk kez büyük toprak kaybettiği ve savunma pozisyonuna geçtiği dönüm noktasıdır.

Uzun Savaşlardan Diplomasiye

Osmanlı Devleti'nin dış politikasında XVII. yüzyıl, diplomasinin önem kazandığı bir dönem oldu. XVI. yüzyıl sonlarından itibaren yavaş yavaş güç kaybeden imparatorluk, yeni stratejiler geliştirmek zorunda kaldı.

Osmanlı-Avusturya mücadelesi, Kanuni Sultan Süleyman'ın 1526'da Mohaç Meydan Savaşı'yla başladı. Avusturya ile yapılan 1606 Zitvatorok Antlaşması, diplomatik açıdan denklik ilkesini getirerek Osmanlı'nın üstünlüğüne son verdi.

Osmanlı-Safevi ilişkileri ise XVII. yüzyılda inişli çıkışlı bir seyir izledi. Safeviler; İpek Yolu'nu kontrol etmesi, Osmanlı şehzadelerini kışkırtması ve Batılı devletlerle Osmanlı aleyhine ittifaklar kurması nedeniyle Osmanlı için ciddi bir tehdit oluşturdu.

Önemli! Mütekabil olmak kavramı diplomaside devletler arası ilişkilerde maruz kalınan davranışa aynı şekilde karşılık verme prensibini ifade eder.

XVII. Yüzyılda Osmanlı Devleti'nin Dış Politikası

Osmanlı'nın doğudaki en uzun soluklu mücadelelerinden biri Safevilerle olmuştur. Bu mücadele, III. Murat döneminde 1577'de başlamış ve IV. Murat'ın 1639'da Kasr-ı Şirin Antlaşması'nı imzalamasına kadar sürmüştür.

Ferhat Paşa Antlaşması (1590) ile Osmanlı doğuda en geniş sınırlarına ulaşmıştır. Ancak Nasuh Paşa Antlaşması (1612) ile ilk kez doğuda toprak kaybedilmiştir. Bu durum, Serav Antlaşması (1618) ile devam etmiş, nihayet Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639) ile bugünkü Türkiye-İran sınırı çizilmiştir.

Osmanlı-Lehistan ilişkileri ise stratejik bir zeminde gelişmiştir. Lehistan, Osmanlı'nın Baltık Denizi'ne çıkışını engelleyen tampon bir konumdaydı. II. Osman 1621'de Lehistan seferine çıktı ancak sonuç alınamadı. 1672'de imzalanan Bucaş Antlaşması ile Podolya arazisi ve Ukrayna Osmanlı'ya bağlandı.

Unutma! Kamaniçe Kalesi, Osmanlı'nın batıda elde ettiği son toprak parçasıdır.

Akdeniz'de Rekabet: Osmanlı-Venedik ve Malta İlişkileri

XVII. yüzyılda Akdeniz'deki mücadele Osmanlı Devleti'nin dış politikasında önemli bir yer tuttu. Venedik, Akdeniz ticaretinde Osmanlı'nın en güçlü rakiplerinden biriydi.

Kıbrıs'ın 1571'de Osmanlılara geçmesinden sonra Girit'e yerleşen Venedik korsanları, Akdeniz'deki Osmanlı ticaretine büyük zarar verdi. Bunun üzerine Osmanlı Devleti 1645'te Girit'i kuşattı. Tam 24 yıl süren kuşatma sonunda 1669'da Girit fethedildi.

Malta Adası da korsanların merkezi olarak Osmanlı için büyük sorun oluşturuyordu. Rodos'un 1522'de alınmasıyla buradaki korsanlar Malta'ya yerleşmiş, Osmanlı'nın ada kuşatması başarısızlıkla sonuçlanmıştı.

Hem Venedik hem de Malta, 1683 II. Viyana yenilgisinin ardından oluşturulan Kutsal İttifak Savaşları'nda Osmanlı'ya karşı yer aldı.

Önemli Not: Osmanlı'nın Girit'i 24 yılda alabilmesi, donanmanın istenilen güçte olmadığını göstermektedir.

Kuzeyden Gelen Tehdit: Rusya

XVII. yüzyılda Osmanlı Devleti için yükselen bir tehdit de Rusya'ydı. Rusya'nın temel hedefi Akdeniz ve Baltık Denizi'ne çıkmaktı, ancak Lehistan, Ukrayna ve Karadeniz'in Osmanlı egemenliğinde olması buna engel oluşturuyordu.

Rusya önce Osmanlı himayesindeki Kazaklara, ardından Ukrayna'ya saldırdı. Osmanlı'nın Rusya üzerine çıktığı sefer sonrasında 1681'de Bahçesaray (Çehrin) Antlaşması imzalandı. Bu, iki ülke arasındaki ilk resmi antlaşmaydı.

II. Viyana Kuşatması'nda Osmanlı'nın aldığı yenilgiyi fırsat bilen Rusya, Kutsal İttifak'a katıldı. 1700 yılında imzalanan İstanbul Antlaşması ile Azak Kalesi Ruslara bırakılarak Rusya Karadeniz'e çıkma imkânı buldu.

Osmanlı-Avusturya ilişkileri ise Kanuni Sultan Süleyman döneminden beri stratejik bir rekabet içindeydi. Avusturya, Orta Avrupa'da önemli bir güç olarak Osmanlı için batı yönündeki fetih politikasında engel teşkil ediyordu.

Dikkat! Bahçesaray Antlaşması'ndan sonra Osmanlı-Rus savaşları daha da şiddetlenmiş, XVIII. ve XIX. yüzyıllarda Osmanlı'nın en uzun soluklu savaşlar yaptığı devlet Rusya olmuştur.

II. Viyana Kuşatması ve Sonuçları

1683 yılındaki II. Viyana Kuşatması, Osmanlı tarihinde bir dönüm noktasıdır. Avusturya'nın Macarlara dinsel baskı yapması üzerine Macar ileri gelenlerinden İmre Tökeli'nin yardım istemesiyle başlayan süreçte, Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa büyük bir sefer başlattı.

Kuşatma sırasında yaşanan ciddi sorunlar:

• Kırım Hanı'nın ihaneti
• Avrupa devletlerinin Avusturya'ya yardım göndermesi
• Merzifonlu'nun son kuşatmayı geciktirmesi
• Gerideki kalelerin alınmaması

Bu nedenlerden dolayı Osmanlı Devleti, Alman ve Leh ordularının Viyana'ya ulaşmasıyla iki ateş arasında kalmış ve ağır bir yenilgi almıştır.

1662-1664 Osmanlı-Avusturya Savaşları'nda Köprülü Fazıl Ahmet Paşa'nın Uyvar Kalesi'ni fethederek Avusturya'yı yenilgiye uğratması, Avrupa'da "Uyvar önünde bir Türk gibi güçlü" sözünün söylenmesine neden olmuştu. Ancak II. Viyana yenilgisi bu güç algısını tersine çevirdi.

Önemli! II. Viyana Kuşatması, Avrupa tarihi için bir dönüm noktası olmuş, bu savaşın ardından "Şark Meselesi" uygulamaya konulmuş ve Türkleri Avrupa'dan atma çabası başlamıştır.

Kutsal İttifak Savaşları ve Karlofça Antlaşması

II. Viyana Kuşatması'nda alınan yenilginin ardından Papa'nın teşvikiyle Avusturya, Rusya, Lehistan, Venedik ve Malta'dan oluşan Kutsal İttifak kuruldu. 1683-1699 yılları arasında süren bu savaşlarda Osmanlı Devleti birçok cephede ağır yenilgiler aldı.

1691 Salankamen ve 1697 Zenta Savaşları, Osmanlı için en ağır yenilgilerdi. II. Mustafa, Zenta Savaşı'na bizzat katılan son padişah olmuştur.

Savaşların sonunda İngiltere ve Hollanda'nın arabuluculuğuyla 1699 yılında Karlofça Antlaşması imzalandı. Bu antlaşma ile:

• Venedik: Mora Yarımadası, Çuha ve İyonya adaları Venedik'te kaldı
• Avusturya: Banat ve Temeşvar hariç Macaristan'ın tamamı Avusturya'ya bırakıldı
• Lehistan: Podolya ve Ukrayna, Lehistan'a verildi
• Rusya ile 1700 yılında ayrıca İstanbul Antlaşması imzalandı ve Azak Kalesi Rusya'ya bırakıldı

Unutma! İngiltere ve Hollanda'nın arabuluculuk yapmasında, Osmanlı Devleti'nden sağladıkları ticari çıkarları koruma amacı etkili olmuştur.

Karlofça Antlaşması Sonrasında Osmanlı Dış Politikası

Karlofça Antlaşması, Osmanlı Devleti için birçok alanda yeni bir dönemi başlatmıştır. Bu antlaşma ile Osmanlı:

• Batı karşısında savunmaya geçmiştir
• Avrupa'dan çekilmeye başlamıştır
• İlk defa masa başı diplomasi ile tanışmıştır
• Denge siyaseti takip etmeye başlamıştır

Devlet yönetiminde de önemli değişiklikler yaşanmıştır:

• Bürokratik unsurlar, askeri unsurların önüne geçmiştir
• Antlaşmayı imzalayan Reisülküttap Mehmet Rami Efendi'nin sadrazamlığa getirilmesi, diplomasinin önem kazandığını gösterir
• Batı'yı daha yakından tanımak için Avrupa'da elçilikler açılmış, uzmanlar getirilmiştir

Bu değişimlerle birlikte Osmanlı Devleti, konjonktürel ittifaklar (dönemin şartlarına uygun dostluk ilişkileri) aramaya başlamıştır.

Önemli! Karlofça Antlaşması sonrası Osmanlı, bir sonraki yüzyılda kaybettiği toprakları geri alma politikası izlemiş ancak başarılı olamamıştır.

Osmanlı'nın Önemli Antlaşmaları ve Etkileri

XVII. yüzyılda Osmanlı'nın imzaladığı antlaşmalar, devletin geleceğini şekillendirmiştir:

Zitvatorok Antlaşması (1606) ile:

• Avusturya kralı Osmanlı padişahına denk sayılmıştır
• Haçova Savaşı'nda cephede kazanılan başarı masa başında kaybedilmiştir
• Avusturya artık vergi ödemeyecektir

Karlofça Antlaşması (1699) ile:

• Osmanlı Batı karşısında savunmaya geçmiştir
• Kutsal İttifaklar kurularak Osmanlı Avrupa'da zor durumda kalmıştır
• Osmanlı batıda ciddi toprak kayıplarına uğramıştır
• Avusturya, garantör devlet statüsüyle Avrupa'da otoritesini artırmıştır

Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639) ile:

• Zagros Dağları iki devlet arasında doğal sınır olmuştur
• Osmanlı-İran Savaşlarına uzun bir süre ara verilmiştir
• Bağdat, Osmanlı Devleti'nde kalmıştır

Bahçesaray Antlaşması (1681) ile:

• Osmanlı-Rus ilişkileri diplomatik bir zeminde başlamıştır
• Antlaşma yirmi yıl geçerli olacaktır

Dikkat! Lehistan, Bucaş Antlaşması'nın ardından da Osmanlı'yı tehdit etmeye devam etmiş ve Kutsal İttifak'a katılmıştır.

II. Viyana Kuşatması'nın Tarihsel Önemi

II. Viyana Kuşatması, hem Osmanlı Devleti hem de Avrupa tarihi için bir dönüm noktası olmuştur. Viyana, Hristiyan ve İslam dünyalarının mücadelelerinde kritik bir noktaydı.

1683 öncesi Osmanlı'nın Doğu Avrupa'daki üstün başarıları, Avrupa'yı endişeye düşürmüştü. 1683 yılı, Osmanlı için zirveden dönüş ve sonun başlangıcı olurken, Avrupalılar için ise kuşatma çemberinin kırılması anlamına geliyordu.

Bu kuşatmadan sonra Osmanlı:

• Savunma pozisyonuna geçmiştir
• Klasik değer ve normlar sorgulanmaya başlamıştır
• Büyük toprak kayıplarına uğramıştır
• Karlofça Antlaşması'nı (1699) imzalamak zorunda kalmıştır

Avrupa açısından ise:

• Savunmadan saldırıya geçişin ilk aşaması olmuştur
• Tarihin doğudan batıya doğru gelişen olayları yazması sona ermiştir
• "Şark Meselesi" olarak adlandırılan Osmanlı'yı Avrupa'dan çıkarma planı başlatılmıştır

Unutma! Bu savaşlar Osmanlı-Avusturya değil, Osmanlı-Avrupa Savaşları olarak adlandırılmaktadır, çünkü Avusturya'ya Almanya ve Lehistan kuvvetleri de destek vermiştir.