Duraklama Dönemi (1579-1699)

Osmanlı Devleti'nin duraklamasının ardında birçok önemli neden yatıyor. Merkezi otoritenin bozulması, küçük yaştaki padişahlar ve saray kadınlarının etkisi bu dönemde devlet yönetimini zayıflattı. Rüşvet, iltimas ve liyakatsizlik gibi sorunlar bürokrasinin işleyişini bozdu.

Ekonomik alanda da sıkıntılar yaşandı. Ticaret yollarının değişmesiyle vergi gelirleri azalırken, tımar sisteminin bozulması ve iltizam sistemine geçiş toprak düzenini altüst etti. İltizam sistemiyle bir bölgenin vergi toplama hakkı açık artırmayla satılıyor, böylece hazineye nakit para girişi sağlanıyordu.

Bu dönemde Osmanlı; Venedik, Avusturya, Rusya, İran ve Lehistan gibi devletlerle savaştı. Safevilerle yapılan savaş sonrası imzalanan "Ferhat Paşa" anlaşması ile doğuda en geniş sınırlara ulaşıldı. Ancak Avusturya ile yapılan Zitvatorok Anlaşması'yla iki devletin liderleri eşit sayılarak İstanbul Anlaşması'yla kazanılan siyasi üstünlük kaybedildi.

Not: Duraklama döneminde Osmanlı Devleti'nde lüks ve israfın artması, sık padişah değişiklikleri ve yeniçeri ocağındaki "devlet ocak içindir" anlayışı da olumsuz etkilere neden olmuştur.

Önemli Savaşlar ve Anlaşmalar

Hotin Savaşı'nda Lehistan (Polonya) yenilgiye uğratıldı. Bu savaş, yeniçerilerin isteksizliğine rağmen kazanılması açısından önemlidir. Aslında bu durum, ordudaki disiplin sorunlarının varlığını gösteriyordu.

IV. Murat döneminde Bağdat ve Revan seferleri düzenlendi. Bu seferlerin sonucunda imzalanan Kasr-ı Şirin Anlaşması ile bugünkü Türkiye-İran sınırı çizildi. Bu anlaşma günümüze kadar geçerliliğini koruması açısından çok önemlidir.

Köprülü Fazıl Ahmet Paşa döneminde Girit Adası 24 yıllık bir mücadelenin ardından Venediklilerden alındı. Bu başarı, Köprülü ailesinin devlet yönetimindeki etkisini güçlendirdi. Ayrıca Avusturya'dan Uyvar, Lehistan'dan Bucaş bölgesi alınarak Osmanlı batıda en geniş sınırlara ulaştı.

Biliyor muydunuz? İkinci Viyana Kuşatması'ndaki başarısızlık sonrası Osmanlı'nın "yenilmez Türk" imajı sarsıldı ve 16 yıl sürecek olan Kutsal İttifak savaşları başladı.

Rusya ile ilişkilerde önemli bir dönüm noktası yaşandı. Cehrin'e saldıran Rusya ile Osmanlı arasındaki ilk resmi anlaşma olan Bahçesaray Anlaşması imzalandı. Bu anlaşma, iki devlet arasındaki ilişkilerde yeni bir dönemin başlangıcı oldu.

Karlofça Anlaşması ve İç İsyanlar

16 yıl süren Kutsal İttifak Savaşları sonrasında imzalanan Karlofça Anlaşması ile Osmanlı Devleti önemli topraklar kaybetti. Mora, Ukrayna ve Macaristan elden çıkarken, 1700'deki İstanbul Anlaşması'yla Rusya'ya Azak bölgesi verildi ve İstanbul'da elçilik açma hakkı tanındı. Bu anlaşmalar Osmanlı'nın gerileme dönemine girdiğinin resmi belgeleri oldu.

17-18. yüzyıllarda Osmanlı'da çıkan isyanların hiçbiri milliyetçilik veya azınlık isyanı niteliğinde değildi. İsyanların temel sebepleri duraklama döneminin genel sorunlarından kaynaklanıyordu. Bu isyanlar üç grupta toplanabilir:

1. Merkez-Yeniçeri İsyanları: Padişah otoritesinin zayıflaması ve maaşların geç ödenmesi nedeniyle çıktı. Genç Osman'ın öldürülmesi ve IV. Mehmet dönemindeki Çınar Vakası en çarpıcı örneklerdi.

2. Celali İsyanları: Savaşların uzamasıyla Anadolu'daki toprakların boş kalması sonucu ortaya çıktı. Bu isyanlar hem iç hem de dış huzuru bozdu.

3. Eyalet İsyanları: Merkeze uzak eyaletlerdeki Osmanlı valilerinin çıkardığı isyanlardı.

Önemli Not: Edirne Vakası'yla yeniçeriler III. Ahmet'i tahta çıkardı. Bu olay, askerin siyasete müdahalesinin çarpıcı bir örneğiydi ve devlet otoritesinin ne kadar zayıfladığını gösteriyordu.

Gerileme Dönemi ve Coğrafi Keşifler

Prut Savaşı, Osmanlı tarihinde önemli bir dönüm noktasıdır. İsveç kralı Demirbaş Şarl'ın Osmanlı'ya sığınması sonucu Rusya ile yapılan bu savaşı Baltacı Mehmet Paşa kazandı. Anlaşmayla Azak Kalesi geri alındı ve İstanbul'daki Rus elçiliği kaldırıldı.

Prut'tan cesaret alan Osmanlı, Avusturya ve Venedik'e savaş açtı ancak mağlup oldu. İmzalanan Pasarofça Anlaşması ile Osmanlı, kaybettiği yerleri geri alma umudunu yitirdi ve Batı'nın askeri üstünlüğünü ilk kez kabul etti. Bu yenilgi sonrasında Lale Devri başladı.

Coğrafi Keşifler, Osmanlı ekonomisini derinden etkiledi. Ticaret yollarının Osmanlı topraklarından geçmesi, pusula ve sağlam gemilerin kullanılması keşifleri tetikledi. Bartelemeo Diaz'ın Ümit Burnu'nu, Kolomb'un Amerika'yı keşfetmesi ve Macellan'ın dünya turunu tamamlaması sonucunda ticaret yolları değişti ve Osmanlı önemli vergi gelirlerinden mahrum kaldı.

Dikkat! Osmanlı donanması tarihte dört büyük yenilgi yaşadı: İnebahtı, Çeşme, Navarin ve Sinop. Her biri deniz gücünde önemli kayıplara neden oldu.

1768-1774 Osmanlı-Rus savaşı sonunda imzalanan Küçük Kaynarca Anlaşması'yla Kırım bağımsız oldu ve Osmanlı ilk kez savaş tazminatı ödemek zorunda kaldı. Sonrasında imzalanan Aynalıkavak Tenkihnamesi ile Kırım'ın başına Rus taraftarı bir han geçti.

Yaş Anlaşması ve Reform Hareketleri

Rusya ve Avusturya, Grek ve Dakya projelerini ortaya atarak Osmanlı'yı paylaşma planları yaptı. Ancak Avrupa'da Fransız İhtilali'nin patlak vermesiyle Avusturya Ziştovi, Rusya ise Yaş Anlaşması'nı imzalayarak savaştan çekildi. Yaş Anlaşması, Osmanlı'nın resmen dağılma dönemine girdiğini belgeledi.

Kırım'ın elden çıkışı üç aşamada gerçekleşti: Küçük Kaynarca Anlaşması, Aynalıkavak Tenkihnamesi ve Yaş Anlaşması. Bu süreç, Osmanlı'nın Karadeniz'deki hakimiyetinin sonu anlamına geliyordu.

Avrupa'da Reform hareketleri, dini değişiklikler sonucunda mezhep birliğinin bozulmasına yol açtı. Katolikler ve Protestanlar arasındaki Otuz Yıl Savaşları, 1648 Vestfalya Anlaşması ile sona erdi. Bu anlaşmayla din temelli ittifaklardan vazgeçilerek, çıkar temelli modern diplomasi anlayışına geçildi.

17. yüzyıl Avrupa'da "Akıl Çağı" olarak adlandırılıyor. Reform ve Coğrafi Keşifler gibi olaylar sonucunda Hristiyan dünyasında skolastik düşünce zayıfladı ve rasyonalizm (akılcılık) yaygınlaştı. Sekülerizm (dünyayı ön plana alan yaşam biçimi) güçlendi.

Merak ediyor musunuz? Konjonktür, dönemin gerektirdiği şartları ve zamanın ruhunu ifade eden bir terimdir. Osmanlı'nın bu dönemde Avrupa'daki gelişmeleri anlayamaması, gerilemesindeki en önemli faktörlerden biriydi.

Bilimsel Gelişmeler ve Islahat Hareketleri

17. yüzyılda "Akıl Çağı"nda Newton, deney ve gözlemi bilimsel alanda ilk kez kullanarak önemli keşiflere imza attı. 18. yüzyılda ise Aydınlanma döneminde Kopernik, Dünya'nın yuvarlak olduğunu ispatladı. Makyavelizm "amaca giden her yol mübahtır" anlayışını savunurken, J.J. Rousseau Avrupa'da demokrasi fikrini ortaya atarak Fransız İhtilali'ne zemin hazırladı.

Duraklama döneminde (17. yüzyıl) yapılan ıslahatlar, Osmanlı'nın yükselme dönemini örnek aldı ve Batı'yı taklit etmedi. Bu ıslahatlar genellikle baskı ve şiddetle uygulandı. I. Ahmet, kardeş katlini kaldırarak ekber-erşed sistemiyle veraset anlayışını değiştirdi ve sancak sistemini kaldırarak kafes usulünü getirdi.

Genç Osman (II. Osman), ilk defa saray dışından evlendi ve yeniçeri ocağını kaldırmak istedi, ancak bu girişimi hayatına mal oldu. Saray kadınları ve ilmiyenin yetkilerini kısıtlamasıyla ilk radikal ıslahatçı padişah olarak tanındı.

IV. Murat, 12 yaşında tahta çıktı ve bir süre annesi Kösem Sultan devleti yönetti. Celali isyanlarını Kuyucu Murat Paşa yardımıyla bastırdı. Kötü gidişatı tespit etmek için Koçibey ve Kâtip Çelebi'den layiha (rapor) aldı. Bu dönemde kahve ve tütün yasakları getirildi.

Harika bilgi: Hezarfen Ahmet Çelebi kanatla, Lagari Hasan ise roketle uçuş yapan ilk insanlardı. Evliya Çelebi'nin Seyahatname'si de bu dönemde kaleme alınmaya başlandı.

Köprülüler Dönemi ve Batılılaşma Adımları

IV. Mehmet sadece 7 yaşında tahta geçti ve annesi Hatice Turhan Sultan devleti yönetti. Tarhuncu Ahmet Paşa ilk denk bütçeyi hazırlayan kişi olarak tarihe geçti. Köprülü Mehmet Paşa ve ailesi, padişaha şartlar sunarak (olaylara karışılmaması ve yargılanmadan ceza verilmemesi) 40 yıl boyunca devlete nefes aldırdılar.

Gerileme döneminde (18. yüzyıl) III. Ahmet'in saltanatında Lale Devri başladı. Batı'yı tanımak üzere 28 Mehmet Çelebi ilk geçici elçi olarak Paris'e gönderildi. İbrahim Müteferrika ilk özel Osmanlı matbaasını açtı. İlk çiçek aşısı, kağıt fabrikası, kütüphaneler ve Batı mimarisiyle eserler bu dönemde yapıldı. Tulumbacı ocağı adıyla ilk itfaiye kuruldu. Dönem Patrona Halil isyanıyla sona erdi.

I. Mahmut döneminde, Fransa'dan kaçarak Osmanlı'ya sığınan Comte de Bonneval, Osmanlı'da Avrupa tarzında açılan ilk okul olan Hendesehane'yi kurdu. Sonrasında Müslüman olarak Humbaracı Ahmet Paşa adını aldı. Bu, Batı tarzı askeri eğitimin Osmanlı'daki ilk örneğiydi.

III. Mustafa döneminde Macar top ustası Baron de Tott İstanbul'a getirilerek Sürat Topçuları Ocağı'nı kurdu. Bu girişim, Osmanlı ordusunun modernleştirilmesi çabalarının bir parçasıydı.

Unutma: Islahat hareketleri öncelikle askeri alanda yoğunlaştı çünkü Osmanlı yöneticileri, Avrupa karşısındaki yenilgilerin sebebini öncelikle askeri teknoloji ve eğitim eksikliğinde görüyordu.

Borçlanma ve Avrupa'daki Gelişmeler

I. Abdülhamit döneminde Mühendishane-i Bahri-i Hümayun adıyla Deniz Subayı Okulu açıldı. Ayrıca Eşham senedi adıyla iç borçlanmaya gidildi. Bu, Osmanlı'nın ekonomik sorunlarının derinleşmeye başladığının bir göstergesiydi.

Avrupa'da Sanayi İnkılabı, İngiltere'de buhar makinesinin fabrikalarda kullanılmasıyla kol gücünden makine gücüne geçilmesini sağladı. Bu devrim sonucunda ürünler ucuzladı ve bollaştı, tüketim toplumu doğdu, kapitalizm ortaya çıktı. Hammadde ve pazar arayışı artarak sömürgecilik yarışı başladı.

1789 Fransız İhtilali, Fransa'da halkın kral ve ailesine karşı ayaklanması sonucunda demokrasi, özgürlük, eşitlik ve milliyetçilik kavramlarının yayılmasını sağladı. Bu olay, sadece Fransa'yı değil, tüm Avrupa'yı ve dolaylı olarak Osmanlı İmparatorluğu'nu da etkiledi.

1815 Viyana Kongresi'nde Batılı devletler, "hasta adam" dedikleri Osmanlı'yı "Şark Meselesi" planıyla paylaşmayı görüştüler. Bu kongre, Avrupa'daki güç dengelerinin yeniden düzenlenmesi ve Osmanlı topraklarının geleceğinin tartışılması açısından önemli bir dönüm noktasıydı.

Önemli! Sanayi İnkılabı ve Fransız İhtilali, modern dünyayı şekillendiren iki büyük olaydır. Osmanlı Devleti'nin bu gelişmeleri yeterince anlayamaması ve uyum sağlayamaması, gerilemesini hızlandırmıştır.