Osmanlı İmparatorluğu'nun Dönemleri ve İlişkileri

Osmanlı İmparatorluğu, 1302'den 1922'ye kadar uzanan tarihinde kuruluş, yükselme ve çöküş gibi belirgin dönemlerden geçmiştir. İstanbul'un fethi (1453) ve Sokollu Mehmet Paşa'nın ölümü (1579) gibi olaylar tarihsel dönüm noktaları olarak kabul edilir.

17. yüzyılda Osmanlı diplomasiye ağırlık vermeye başladı. Doğu'da İran, Batı'da Avusturya ile yaşanan uzun savaşlar, coğrafi keşifler ve Avrupa'daki Rönesans gibi gelişmeler imparatorluğu derinden etkiledi. Avrupa'da Kutsal Roma Germen İmparatorluğu ve Habsburg hanedanlığı güçlü rakipler olarak ortaya çıktı.

Osmanlı-Avusturya ilişkileri genellikle gergin seyretmiştir. Avusturya'nın vergi ödemelerini durdurması savaşa yol açmış, III. Mehmet döneminde Haçova Meydan Savaşı kazanılmıştır. Ancak 1606'da imzalanan Sitvatorok Antlaşması ile Osmanlı'nın üstünlüğü son bulmuş, ilişkilerde eşitlik ilkesi belirleyici olmuştur.

Önemli Not: Osmanlı'nın Lehistan (Polonya) ile ilişkileri, Baltık Denizi'ne çıkış açısından stratejik önem taşıyordu. Hotin Antlaşması ile Lehistan vergiye bağlandı, ancak Yemelerin savaşlardaki yetersizliği Osmanlı'yı zor durumda bıraktı.

Osmanlı'nın Komşularıyla İlişkileri

Ukrayna, Osmanlı ve Lehistan arasında sorun teşkil etmiştir. IV. Mehmet döneminde yapılan Bucaş Antlaşması (1672) ile Ukrayna Osmanlı himayesine girmiş, Podolya ve Kamaniçe Osmanlı'ya bırakılmıştır. Bu antlaşma ile Osmanlı batıda en geniş sınırlarına ulaşmıştır.

Rusya, Osmanlı için büyük bir tehdit haline gelmeye başladı. IV. Mehmet döneminde yapılan seferle Çehrin Kalesi kuşatıldı ve Bahçesaray Antlaşması imzalandı. Böylece Bah Nehri iki devlet arasında sınır kabul edildi ve bu, Osmanlı-Rusya arasındaki ilk antlaşma oldu.

Venedikle ilişkilerde de sorunlar yaşandı. Girit Adası 24 yıl süren bir kuşatma sonunda ancak 1669'da alınabildi. Bu kadar uzun sürmesi, Osmanlı'nın eski gücünden uzaklaştığının işaretiydi.

İran'la ilişkiler I. Bayezid dönemine kadar dayanır. Safeviler Anadolu'da Şiilik propagandası yapınca, Yavuz Sultan Selim Çaldıran Savaşı ile bu tehlikeyi uzaklaştırdı. Kanuni döneminde yapılan Amasya Antlaşması (1555) ile barış dönemi başladı. Bu, İran'la yapılan ilk antlaşmaydı.

Hatırla: 1590'da imzalanan Ferhat Paşa Antlaşması ile Osmanlı doğuda en geniş sınırlarına ulaştı. IV. Murat dönemindeki Kasr-ı Şirin Antlaşması ile günümüz Türkiye-İran sınırı büyük ölçüde belirlendi.

Kutsal İttifak ve Karlofça Antlaşması

Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın başlattığı 1683 Viyana kuşatması başarısızlıkla sonuçlandı. Bu başarısızlıkta ordunun disiplinsizliği, topların götürülmemesi ve kuşatmanın erken yapılması etkili oldu. Avrupa devletleri bu durumdan yararlanarak Kutsal İttifak'ı kurdular ve 16 yıl süren savaşları başlattılar.

İngiltere ve Hollanda'nın arabuluculuğuyla 1699'da imzalanan Karlofça Antlaşması ağır şartlar içeriyordu:

• Tüm Macaristan Avusturya'ya verildi
• Ukrayna ve Podolya Lehistan'a bırakıldı
• Dalmaçya kıyıları Venedik'e verildi
• Antlaşma 25 yıl sürecekti

1700'de Rusya ile ayrıca İstanbul Antlaşması imzalandı. Bu antlaşmayla Azov Kalesi Rusya'ya bırakıldı ve Rusya sıcak denizlere inme imkanı elde etti. Ayrıca Rusya, İstanbul'da elçi bulundurma hakkı kazandı.

Karlofça Antlaşması Osmanlı için büyük bir dönüm noktasıydı. İmparatorluk batıda büyük toprak kaybetti ve bu durum toplumda derin bir yenilgi hissi uyandırdı.

Dikkat: Karlofça ve İstanbul Antlaşmaları Osmanlı'nın gerileme dönemine girdiğini gösteren en önemli belgelerdir. Bu antlaşmalardan sonra Osmanlı, kaybettiği toprakları geri alma politikasını terk ederek mevcut topraklarını koruma politikasına geçiş yapmıştır.

Değişen Denizcilik Stratejileri

Dünya denizcilik tarihinde önemli değişimler yaşandı. Portekiz ve İspanya gibi ilk sömürgeci devletler güçlerini kaybederken, İngiltere, Fransa ve Hollanda gibi yeni denizci güçler ortaya çıktı. Bu devletler Doğu Hindistan şirketleri kurarak okyanusları kontrol etmeye başladılar.

İngiltere dünyanın en büyük filosunu kurarak Hollanda ile rekabete girdi ve sonunda üstünlüğü ele geçirdi. Bu gelişmeler, ham maddelerin Avrupa'ya taşınmasını ve sömürgeciliğin gelişmesini sağladı.

Osmanlı 17. yüzyılın sonuna kadar kadırgalar (kürekli gemiler) kullanmıştı. Bu gemiler Akdeniz'in iklim ve kıyı şartlarına uygundu, ancak okyanuslarda yetersizdi. Avrupa devletleri ise kalyonlara (yelkenli büyük savaş gemileri) geçmişti.

Girit Seferi sırasında Osmanlı, gemi teknolojisindeki yetersizliğini fark etti ve kalyon kullanımına geçmeye karar verdi. Ancak bu gemileri kullanacak yetişmiş personel eksikliği yaşadı.

Denizlerdeki üstünlüğünü kaybeden Osmanlı, 18. yüzyılda Baron de Tot'un yardımıyla donanmasını modernleştirmeye çalıştı. 1745'te Tersane Hendesehanesi kurularak (bugünkü Deniz Harp Okulu'nun temelleri) denizcilik eğitimi geliştirilmeye başlandı.

Unutma: Osmanlı'nın kadırgadan kalyona geçiş sürecindeki gecikme, denizlerdeki hakimiyetini kaybetmesinin en önemli nedenlerinden biridir. Teknolojik gerilik ve nitelikli personel eksikliği, denizlerdeki başarısızlığa yol açmıştır.

Fetihlerden Savunmaya

Karlofça ve İstanbul Antlaşmaları sonrası Osmanlı, kaybettiği toprakları geri alma politikası izlemeye çalıştı. Ancak Avrupa devletlerinden beklenilen savaşlar çıkmayınca, en güçlü devlet olan Rusya ile savaş başladı.

İsveç Kralı XII. Şarl, Poltava Savaşı'nda Rusya'ya yenilince Osmanlı'ya sığındı. Rusya'nın Şarl'ın iadesini istemesi ve Osmanlı'nın bunu reddetmesi üzerine savaş çıktı. 1711'de Prut Savaşı'nda Baltacı Mehmet Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu Rusya'yı yendi.

Prut Antlaşması şu maddeleri içeriyordu:

• Azov Kalesi Osmanlı'ya geri verildi
• Rusya Kırım'da ve İstanbul'da elçi bulunduramayacaktı
• XII. Şarl ülkesine serbestçe dönebilecekti

Venedik'in Akdeniz'de Osmanlı gemilerine saldırması ve Mora halkına baskı uygulaması üzerine Osmanlı harekete geçti. Mora Osmanlı'ya katılınca Avusturya da Venedik'in yanında savaşa girdi. Osmanlı yenildi ve 1718'de Pasarofça Antlaşması imzalandı.

Bu antlaşmayla Belgrad, Temeşvar ve Kuzey Sırbistan Avusturya'ya, Dalmaçya kıyıları ve Hersek Venedik'e bırakıldı. Pasarofça Antlaşması, Osmanlı'nın kaybettiği toprakları geri alma umudunu kaybettiği bir dönüm noktası oldu.

Önemli: 1739 Belgrad Antlaşması, Osmanlı'nın Avrupa ile yaptığı savaşlarda son kazancı olarak kabul edilir. Bu antlaşma ile Belgrad ve Pasinofça Antlaşması'yla kaybedilen yerler geri alındı, Tuna nehri sınır kabul edildi.

Doğuda Mücadele ve Seferlerin Sonu

Kasr-ı Şirin Antlaşması'ndan sonra Safevilerle barış içinde yaşanmıştı. III. Ahmet'in padişahlığı sırasında İran'da Afgan ayaklanması çıktı ve İran zor duruma düştü.

Bu karışıklıktan yararlanan Rusya ve Osmanlı, İran topraklarını paylaşma kararı aldılar. Bu durumun yarattığı gerginlik, Rusya ve Osmanlı'nın ortak hareket etmesine yol açtı ve 1724 tarihli İstanbul Antlaşması imzalandı.

Bu antlaşma, Osmanlı Devleti ile Rusya arasında imzalanan ilk ittifak antlaşmasıdır. İran'ın kuzeyi Rusya ve Osmanlı arasında paylaştırıldı.

İran Şahı II. Tahmasp bu antlaşmayı tanımayıp Osmanlı ile savaştı. Yenilince barış istedi ve 1732 tarihli Ahmet Paşa Antlaşması imzalandı. Buna göre Batı İran, Azerbaycan İran'a, Kafkasya Osmanlı'ya kaldı.

Afşar soyundan olan Nadir Şah, Safevilere son verip İran'da Afşar devletini kurdu. Nadir Şah güçlenince Osmanlı'ya savaş açtı. Başarılı olamayınca barış istedi ve 1746 tarihli Kerden Antlaşması imzalandı. Bu antlaşma ile Kasr-ı Şirin Antlaşması esasları kabul edilmiştir.

Son Not: İran'daki Safevi hanedanlığının yıkılışı ve Afşar devletinin kuruluşu, Osmanlı'nın doğu politikasında önemli değişikliklere yol açmıştır. Bu dönemde yapılan antlaşmalar, günümüz Türkiye-İran sınırının temellerini oluşturmuştur.