Osmanlı'nın Rakipleri

Osmanlı İmparatorluğu'nun dört büyük rakibi vardı: Venedik, Avusturya, Rusya ve İran. Venedik, Akdeniz hakimiyeti için mücadele ederken, Avusturya (Habsburg Hanedanı) Kutsal Roma'yı yöneterek Osmanlı'nın en büyük rakibi konumundaydı. Rusya, sıcak denizlere inme politikası çerçevesinde Karadeniz'e açılmaya çalışırken, İran (Safeviler) ile Sünni-Şii mezhep farklılığı ve ticaret yollarının hakimiyeti için rekabet söz konusuydu.

Osmanlı'nın rakipleriyle mücadelesi, 1596'daki Haçova Muharebesi'nden sonra yeni bir döneme girdi. Bu, Osmanlı'nın kazandığı son büyük meydan savaşı olarak tarihe geçti. 1606 yılındaki Zitvatorak Antlaşması'yla Avusturya'ya karşı siyasi üstünlüğünü kaybeden Osmanlı, ilk kez "mütekaibliyet" (eşitlik) ilkesini kabul etmek zorunda kaldı.

⚠️ Dikkat: 1699 Karlofça Antlaşması, Osmanlı'nın ilk büyük toprak kaybının yaşandığı dönüm noktasıdır. Bu dönemden sonra Osmanlı'nın sınırları sürekli daralmaya başlamıştır.

1669'da Venedik'ten Girit'in fethi 24 yıl sürmüş, donanımın zayıflığı bu süreçte etkili olmuştur. 1681 Bahçesaray Antlaşması ile Rusya resmen tanınırken, 1672 Bucaş Antlaşması ile Lehistan'a karşı batıdaki en geniş sınırlara ulaşılmıştır.

Osmanlı'nın Gerilemesi

1683'teki II. Viyana Kuşatması'nın başarısızlığı, Osmanlı için dönüm noktası oldu. Bu yenilginin ardından "Kutsal İttifak" kuruldu (MAVL: Malta, Avusturya, Venedik, Lehistan). Sonrasında imzalanan 1699 Karlofça Antlaşması ile Osmanlı ilk defa büyük bir toprak kaybına uğradı. Bu antlaşmayla dört devletle birden anlaşma yapılmış oldu.

1700 İstanbul Antlaşması'yla Rusya Karadeniz'e indi ve Osmanlı'nın Karadeniz hakimiyeti sona erdi. Artık Karadeniz bir "Türk Gölü" olmaktan çıkmıştı. Bu gelişmeler, 17. yüzyılda Osmanlı'nın neden zayıfladığını anlamamıza yardımcı oluyor.

Zayıflamanın ekonomik sebepleri arasında coğrafi keşiflerle Akdeniz limanlarının önemini yitirmesi, uzun süren savaş ve yenilgiler ile yaşanan enflasyon yer alır. Siyasi sebepler arasında ise toprak kaybı, padişahların yetersizliği ve sancak usulünün kaldırılıp tımar sisteminin gelmesi sayılabilir. Bu değişim, askeri dengeyi bozmuş ve şehzadelerin saraya kapatılması gibi uygulamalar imparatorluğu zayıflatmıştır.

🔍 Not: "Ekber ve Erşed" sistemiyle hanedan üyelerinin en büyük ve en olgun olanı tahta geçmeye başladı. Bu da liyakatin yerini yaşa bırakması anlamına geliyordu.

Ordunun Bozulması ve Avusturya İlişkileri

Osmanlı'nın gerilemesinde Yeniçeri Ocağı'nın bozulması önemli bir etken oldu. Eskiden "Ocak devlet içindir" anlayışı hâkimken, zamanla "Devlet, ocak içindir" anlayışına dönüşmüş ve yeniçeriler isyan odağı haline gelmişti. Dış etkenler arasında ise Rönesans'ın getirdiği bilimsel, kültürel ve sanatsal yenilikler ile coğrafi keşifler bulunuyordu.

Osmanlı-Habsburg (Avusturya) ilişkileri, 1526 Mohaç Savaşı sonrasında doğrudan sınır komşusu olmalarıyla yeni bir boyut kazandı. Orta Avrupa hakimiyeti için süren rekabet, 1533 İstanbul Anlaşması'yla şekillendi. Bu anlaşmaya göre Avusturya, Osmanlı'ya vergi ödeyecek ve Osmanlı siyasi olarak üstün konumda olacaktı.

1593-1606 arasındaki Uzun Türk Savaşları döneminde, 1596'da Haçova Meydan Muharebesi kazanıldı. Bu, Osmanlı'nın kazandığı son büyük meydan muharebesiydi. 1606 Zitvatorak Antlaşması'yla Avusturya Arşidükü, Osmanlı Padişahına denk sayılarak mütekaibliyet (eşitlik) ilkesi kabul edildi ve Osmanlı'nın siyasi üstünlüğü sona erdi.

🌟 Hatırlatma: 1664 Vasvar Antlaşması, Avusturya'nın Osmanlı'ya son kez tazminat ödediği anlaşmadır. Bu antlaşmayla Uyvar ve Novigrad kaleleri alınmış ve bunlar Avusturya'dan alınan son topraklar olmuştur.