10. Sınıf Tarih Ders Notları - 1. Ünite Özeti

ANADOLU'YA TÜRK GÖÇLERİ

11. yüzyılda Türkler çeşitli nedenlerle Orta Asya'dan Anadolu'ya göç etmeye başladılar. Oğuz Yabgu Devleti'nin yıkılması sonrası kuraklık, hayvan hastalıkları ve nüfus artışı gibi sebepler, Türkleri Horasan üzerinden Anadolu'ya yöneltti.

Tuğrul ve Çağrı Beyler döneminde sistemli göçler başladı. İlk akınlar daha çok keşif ve vergi amaçlıydı. 1040 Dandanakan Savaşı'nın kazanılması sonrası Horasan'da hakimiyet kuran Selçuklular, Anadolu'ya sistemli fetihler düzenlediler.

1048'de Pasinler Savaşı'nın kazanılması, Bizans'ın yenilebileceğini gösterdi. 1071 Malazgirt Savaşı sonrası ise Kınık, Avşar, Kayı, Çepni, Iğdır, Salur, Bayat gibi Oğuz boyları dalga dalga Anadolu'ya geldiler.

Biliyor muydun? Türklerin Anadolu'daki varlığı beş büyük aşamadan geçti: İlk Beylikler Dönemi, Anadolu Selçuklu Devleti, İkinci Beylikler Dönemi, Osmanlı Devleti ve Türkiye Cumhuriyeti.

TÜRKİYE'DE KURULAN İLK TÜRK BEYLİKLERİ

Malazgirt Savaşı'ndan sonra Anadolu'da kurulan ilk beyliklerden biri olan Danişmentliler, Tokat, Kayseri ve Amasya'da kuruldu. Kurucusu Danişmentoğlu Ahmet Gazi olan beyliğin merkezi Sivas'tı.

Danişmentliler, haçlılarla mücadele ettiler ve Melik Gazi döneminde en güçlü zamanlarını yaşadılar. Anadolu'daki ilk medreseyi kurmaları eğitime verdikleri önemi gösterir. Tokat'ta Yağıbasan Medresesi, Kayseri'de Ulu Cami ve Amasya'da Hilafet Gazi Kümbeti önemli eserleridir.

Melik Gazi'nin ölümünden sonra çocukları arasındaki taht kavgaları devleti zayıflattı ve devlet Kayseri, Sivas ve Malatya kollarına ayrıldı. Sonunda II. Kılıç Arslan tarafından yıkıldılar.

Bilgi Kutusu: Danişmentname destanında Türklerin Anadolu'yu yurt tutma çabaları ve kahramanlıkları anlatılır. Eser, Battal Gazi Destanı'nın devamı niteliğindedir.

ANADOLU'DAKİ DİĞER TÜRK BEYLİKLERİ

Anadolu'da kurulan ilk beylik olan Saltuklular, Erzurum'da Ebulkasım Saltuk Bey tarafından kuruldu. Gürcülerle mücadele eden Saltuklular, Danişmentlilerle birleşerek Haçlılarla da savaştılar. Rükneddin Süleyman Şah tarafından yıkılan Saltuklular, mimari alanda önemli eserler bıraktı.

Mengücekliler ise Erzincan'da Mengücek Gazi tarafından kuruldu. Gürcüler ve Rumlarla savaşan Mengücekliler, Trabzon Rumlarının güneye inmesini engellediler. Mengücek Gazi'nin oğlu İshak'ın ölümünden sonra Erzincan ve Divriği kollarına ayrıldılar. En önemli eserleri arasında UNESCO Dünya Kültür Mirası listesindeki Divriği Ulu Cami bulunur.

Beylikler birbirinden bağımsız olsa da hepsi ortak bir amaç için çalıştı: Anadolu'yu Türkleştirmek ve İslamlaştırmak.

İlginç Bilgi: Divriği Ulu Cami, taş işçiliğindeki üstün sanatıyla UNESCO tarafından Dünya Kültür Mirası listesine alınmıştır. Bu eser, Türklerin daha Anadolu'ya yerleşir yerleşmez ne kadar büyük bir medeniyet kurduklarının kanıtıdır.

ARTUKLULAR

Diyarbakır ve Mardin'de kurulan Artuklular, Artuk Bey'in oğulları tarafından kuruldu. Üç kol halinde varlıklarını sürdüren beyliğin en önemli eserleri arasında Diyarbakır Ulu Cami, Mardin'de Zinciriye ve Mesudiye medreseleri bulunur.

Hasankeyf Artukluları, Artuk Bey'in oğlu Sökmen Bey tarafından kuruldu. Merkezi önce Hasankeyf sonra Diyarbakır olan beylik, 1231'de Eyyubiler tarafından yıkıldı. Batman Çayı üzerindeki Malabadi Köprüsü önemli eserlerindendir.

Harput Artukluları, Mardin Artuklularından Melik İmadettin Ebubekir tarafından kuruldu ve 1234'te I. Alaattin Keykubat tarafından yıkıldı. Mardin Artukluları ise İlgazi Bey tarafından kuruldu, en uzun süre varlığını sürdüren Artuklu kolu olup 1409'da Karakoyunlular tarafından ortadan kaldırıldı.

Dikkat Çekici: El-Cezeri, Artuklu sarayında çalışan ünlü bir bilim insanıydı. Dişli çarklarla çalışan makineler, su ve filli saatler yapan El-Cezeri, siber tekniğin öncülerinden sayılır ve ilk robotu yapıp çalıştırdığı kabul edilir.

DİĞER TÜRK BEYLİKLERİ

İzmir'de kurulan Çaka Bey Devleti, ilk Türk donanmasını oluşturan Çaka Bey tarafından kuruldu. Çaka Bey, Urla ve Foça dolaylarını ele geçirdikten sonra Sakız, Midilli, Sisam ve Rodos adalarını da aldı. Bizans'ı ele geçirmek isteyen Çaka Bey, bu amaçla Türkiye Selçukluları ve Peçeneklerle anlaştı.

Ancak Bizans'ın entrikalarıyla I. Kılıç Arslan ile arası açıldı ve Çaka Bey, I. Kılıç Arslan tarafından öldürtüldü. Bu olay, Türk denizciliğinin gelişmesini engelledi.

Anadolu'da kurulan diğer beylikler arasında Ahlat'ta kurulan Sökmenliler (Ahlatşahlar), Bitlis'te kurulan Dilmaçoğulları, Diyarbakır'da kurulan İnaloğulları, Harput'ta kurulan Çubukoğulları ve Batı Anadolu'da Efes ve dolaylarında kurulan Tanrıvermişoğulları bulunmaktadır.

Önemli Not: Anadolu Selçuklu Devleti'ni Büyük Selçuklu Devleti'nden ayıran en önemli fark donanmaya sahip olmalarıdır. Bu, Çaka Bey'in Türk denizciliğine yaptığı katkıların bir sonucudur.

TÜRKİYE SELÇUKLU DEVLETİ'NİN KURULUŞU

Anadolu'da kurulan Türk beylikleri, yerleştikleri bölgeleri Türkleştirdiler ve buralarda birçok sanat eseri yaptılar. Haçlılar, Gürcüler, Ermeniler ve Bizanslılarla mücadele ederek Anadolu'nun Türk yurdu olmasına büyük katkı sağladılar.

Malazgirt Zaferi'nden sonra Bizans'ın Anadolu'daki etkinliğini kaybetmesi, Türkmenlerin gruplar halinde göç etmesi ve yerel halkın Bizans yönetiminden memnun olmaması, Anadolu'nun hızla Türkleşmesini sağladı.

Türkiye Selçuklu Devleti, Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah'ın fermanı ve Abbasi halifesinin menşuru ile Süleyman Şah tarafından 1077'de İznik'te kuruldu. Devletin sınırlarını Bizans yönünde genişleten Süleyman Şah, daha sonra doğuya yöneldi ve Adana, Tarsus ve Antakya'yı aldı.

Halep'i kuşatırken Suriye Selçuklu Sultanı Tutuş ile yaptığı savaşta hayatını kaybetti ve Caber Kalesi'ne gömüldü.

Bilgi Notu: Lozan Antlaşması'na göre Caber Kalesi Türk toprağı sayılmış ve iki askerimiz tarafından korunmuştur. Ancak daha sonra Süleyman Şah'ın naaşı, güvenlik nedeniyle Suriye sınırına yakın olan Eşme'ye taşınmıştır.

I. KILIÇ ARSLAN DÖNEMİ

Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah'ın ölümünden sonra serbest kalan I. Kılıç Arslan, İznik'e gelerek babasının tahtını teslim aldı. Devleti yeniden düzenlemeye ve Anadolu'da birliği sağlamaya çalıştı.

Bizans'ın kışkırtmasıyla Çaka Bey'i öldürtmesi, Bizans için tehlikeli olabilecek bir güç birliğini engelledi. I. Haçlı Seferi sırasında Dorlion Savaşı'nda Haçlı ordularını durduramayan I. Kılıç Arslan, Batı Anadolu'yu boşaltarak merkezini Konya'ya taşımak zorunda kaldı.

Daha sonra Suriye'ye yönelerek Büyük Selçuklu Devleti'ne ait olan Musul'u alması nedeniyle, Mehmet Tapar'ın gönderdiği Emir Çavlı ile Habur Nehri kıyısında savaşırken yenildi ve nehri geçmeye çalışırken boğularak öldü.

I. Kılıç Arslan'ın ölümünden sonra oğlu Şahin Şah 1110-1116 yılları arasında tahtta kaldı, ancak kardeşi Mesut ile girdiği taht mücadelesini kaybetti.

Önemli Nokta: Anadolu tahtının I. Kılıç Arslan'ın ölümüyle ikinci kez boş kalması, Bizans'ın tekrar Türkler üzerine saldırmasına neden oldu. Bu süreçte Anadolu'da üstünlük Danişmentlilere geçti.

I. MESUT DÖNEMİ VE HAÇLI SEFERLERİ

I. Mesut $1116-1155$, Selçuklu tahtını kayın babası ve Danişment hükümdarı Emir Gazi'nin yardımıyla ele geçirdi. Bu dönemde ilk bakır para basıldı. II. Haçlı Seferi'nde Danişmentlilerin yardımıyla başarı elde eden I. Mesut, Danişmentlilerin Anadolu'daki üstünlüğüne son verdi.

Haçlı Seferleri, Hristiyan Avrupalıların XI. ve XIII. yüzyıllar arasında sosyal, dini, ekonomik ve askeri nedenlerle Anadolu, Suriye ve Filistin'e düzenledikleri seferlerdir. Bu seferler dinsel, ekonomik ve siyasal nedenlerle gerçekleştirildi.

Dinsel nedenler arasında kutsal yerleri geri alma isteği, Kluni tarikatının kışkırtması ve kiliselerin hakimiyet mücadelesi; ekonomik nedenler arasında Avrupalıların doğunun zenginliklerine ve ticaret yollarına hakim olma isteği; siyasal nedenler arasında ise Bizans'ın yardım talebi ve Türkleri Ön Asya'dan uzaklaştırma çabaları vardı.

İlginç Bilgi: Toplam 8 Haçlı Seferi düzenlendi. İlk ve dördüncü Haçlı Seferlerine krallar katılmadı. İkinci ve üçüncü Haçlı Seferlerinin en önemli özelliği ise, kralların ve imparatorların ilk kez seferlere katılmış olmalarıdır.

HAÇLI SEFERLERİ'NİN GELİŞİMİ

Birinci Haçlı Seferi $1096-1099$ sırasında karadan İstanbul önlerine gelen Haçlılarla Bizans arasında bir anlaşma yapıldı. Bu anlaşmaya göre Haçlılar Anadolu'da ele geçirdikleri yerleri Bizans'a verecek, Bizanslılar da onlara yardım edecekti.

Bizans'ın yardımıyla Anadolu'ya geçen Haçlılar İznik, Batı Anadolu, Urfa, Antakya ve Kudüs'ü ele geçirdi. Kudüs'te bir krallık, diğer bölgelerde kontluklar kurdular. Bu savaşlar sonucunda Türkiye Selçuklu Devleti başkentini İznik'ten Konya'ya taşımak zorunda kaldı.

İkinci Haçlı Seferi $1147-1149$, Musul Atabeyi Mahmut Zengi'nin Urfa'yı Haçlılardan geri alması üzerine düzenlendi. Bu sefere Alman İmparatoru III. Konrad ve Fransa Kralı VII. Lui katıldı, ancak sonuçta başarılı olamadılar.

Üçüncü Haçlı Seferi $1189-1192$ ise Selahattin Eyyubi'nin Kudüs'ü Haçlılardan alması nedeniyle gerçekleştirildi. Alman, Fransız ve İngiliz krallarının katıldığı bu seferde de Kudüs geri alınamadı.

Tarihsel Not: Selahattin Eyyubi, Hıttin Savaşı'nda Kudüs Kralı'nı yenerek 88 yıl Haçlıların elinde kalan Kudüs'ü geri almayı başardı. Bu, Müslümanlar için büyük bir zafer, Haçlılar için ise yeni bir seferin nedeni oldu.

HAÇLI SEFERLERİNİN SONUÇLARI

Dördüncü Haçlı Seferi $1202-1204$, amacından saparak Bizans'a yöneldi. Haçlılar İstanbul'da bir Latin Krallığı kurdular. İstanbul'dan kaçan Rumlar İznik ve Trabzon'da imparatorluklar kurdular. Bu sefer, Haçlı Seferlerinin dinî amacından ne kadar uzaklaştığını gösterdi.

Daha sonra beşinci, altıncı, yedinci ve sekizinci Haçlı Seferleri düzenlendi, ancak bunlar da başarısızlıkla sonuçlandı. Türklerin Osmanlı döneminde Balkanlara geçmesiyle Haçlı Seferleri yeniden başlayacaktı.

Haçlı Seferlerinin dinsel sonuçları arasında Katolik Kilisesi'nin zayıflaması, skolastik düşüncenin gerilemesi ve misyonerlik faaliyetlerinin artması yer alır. Ekonomik sonuçları arasında ise Akdeniz limanlarının öneminin artması, bankacılığın ve gemiciliğin gelişmesi sayılabilir.

Avrupalılar doğudan kâğıt, cam, deri işleme ve dokuma sanayisini öğrendi. Ancak Anadolu, Suriye ve Filistin'deki şehirler zarar gördü ve bölgedeki Türk devletleri ekonomik yönden olumsuz etkilendi.

Sonuç Değerlendirmesi: Haçlı Seferleri, uzun vadede Avrupa'nın uyanışına ve Rönesans'a giden yolu açarken, Doğu-Batı arasındaki kültürel etkileşimi artırmış ve ticaretin gelişmesine katkı sağlamıştır. Ancak bu seferler aynı zamanda dinler arası çatışmaların derinleşmesine de neden olmuştur.