Tarih Bilimi

Tarihçiler arasında tarihin ne olduğuna dair farklı görüşler vardır. Tarih, insan topluluklarının geçmişteki faaliyetlerini ve ilişkilerini yer ve zaman belirterek, neden-sonuç ilişkisi içinde, belgelere dayalı ve objektif olarak inceleyen sosyal bir bilimdir.

Herodot tarihi "insanların edindiği bilgi" olarak tanımlarken, İbn-i Haldun "gerçeği araştırmak ve olayların sebeplerini ortaya koymak" şeklinde ifade etmiştir. Leopold Van Ranke ise gerçeğin belgelerde saklı olduğunu ve ancak belgelerin eleştirisiyle ortaya çıkacağını savunmuştur.

Tarihin konusu, insanların zaman içerisindeki faaliyetleri, değişimleri ve ortaya çıkardığı eserlerdir. Bu faaliyetler, olay ve olgu şeklinde karşımıza çıkar. Olaylar kısa sürede meydana gelen, başlangıcı ve bitişi belli gelişmelerdir (Talas Savaşı, Malazgirt Savaşı gibi). Olgular ise uzun sürede oluşan, süreklilik gösteren, soyut gelişmelerdir (Türklerin İslamiyet'i kabulü, Anadolu'nun Türkleşmesi gibi).

Not: Tarihin konusu insandır. Doğa olayları, insanları etkilediği ölçüde tarihin konusu olabilir. Örneğin bir deprem kendi başına tarihin konusu değildir, ancak bu depremden insanların etkilenmesi tarihin konusu olabilir.

Tarihî Olayların Nedenleri ve Tarih Biliminin Yöntemi

Tarihî olaylar sadece bir tarihçi tarafından araştırılıp incelendiğinde "tarihî olay" haline gelir. Bu olayların meydana gelmesinde etkili olan nedenler genel ve özel olarak ikiye ayrılır. Genel nedenler birden fazla olayı etkilerken (kuraklık, salgın hastalıklar gibi), özel nedenler tek bir olaya neden olur $Almanya-İngiltere rekabeti 1. Dünya Savaşı'nın özel nedenidir$.

Tarih bilimi, fen bilimlerinden farklı olarak deney ve gözleme değil, kaynaklara dayanır. Tarihçi, bilimsel bilgiyi ortaya çıkarmak için şu aşamalardan geçer:

1. Tarama: Araştırmaya kaynak olabilecek verilerin bulunması
2. Tasnif: Verilerin sistemli bir şekilde sınıflandırılması
3. Tahlil: Verilerin yeterli olup olmadığının kontrolü
4. Tenkit: Verilerin güvenilirliğinin değerlendirilmesi
5. Terkip: Güvenilirliği saptanan verilerin birleştirilmesi

Tarihçiler, olayları değerlendirirken o dönemin koşullarını dikkate almalı, olayın üzerinden belli bir süre geçmesini beklemeli ve tarafsızlığı korumalıdır. Tarihte kesin doğrular veya değişmez kanunlar yoktur, çünkü yeni belgeler eski bilgileri değiştirebilir.

Not: Bilimsel araştırma yapan tarihçi, kaynak taraması yapar, bulduklarını sınıflandırır, inceler, eleştirel gözle değerlendirir ve doğru bilgilere ulaşır.

Tarih Biliminde Kullanılan Kaynaklar

Kaynak, tarihî bilgiye ulaşmamızı sağlayan malzemelerdir. Kaynaklar, güvenilirliklerine göre iki türlüdür:

Ana (Birinci El) Kaynaklar: Olayların yaşandığı döneme ait, olaylara şahit olan kişilerce oluşturulan kaynaklardır. Mustafa Kemal Atatürk'ün "Nutuk" adlı eseri veya Lidyalılara ait paralar buna örnektir.

İkinci El Kaynaklar: Olayların yaşandığı döneme yakın veya ana kaynaklardan yararlanılarak oluşturulan kaynaklardır. Halil İnalcık'ın "Devlet-i Aliye" adlı eseri buna örnektir.

Kaynakları dört sınıfta toplayabiliriz:

1. Sözlü Kaynaklar: Efsaneler, destanlar, mitler, menkıbeler
2. Yazılı Kaynaklar: Tabletler, kitabeler, antlaşmalar, paralar, fermanlar
3. Sesli ve Görüntülü Kaynaklar: Resimler, fotoğraflar, filmler, ses kayıtları
4. Gerçek Eşya ve Nesneler: Arkeolojik buluntular, tarihî eşyalar, heykeller, silahlar

Tarihi daha kolay incelemek için zaman, mekân ve konu bakımından sınıflandırma yapılır. Örneğin 17. yüzyıl (zaman), Orta Asya Tarihi (mekân) ve Türk Tarihi (konu) şeklinde ayrımlar yapılabilir.

Not: Tarihin araştırılmasını ve öğretimini kolaylaştırmak için sınıflandırma, yardımcı bilim dallarından yararlanma ve dönemlendirme yöntemlerine başvurulur.

Tarihe Yardımcı Bilim Dalları

Tarih, geniş inceleme alanı nedeniyle diğer bilim dallarının yardımına ihtiyaç duyar. Bu bilim dalları tarihin aydınlatılmasına katkı sağlar:

• Arkeoloji: Kazı bilimidir, toprak altındaki maddi kalıntıları ortaya çıkarır.
• Kronoloji: Zaman ve takvim bilimidir, olaylar arasında neden-sonuç ilişkisi kurmayı sağlar.
• Coğrafya: İnsan ve mekânın etkileşimini inceler. İlk kez Eratosthenes tarafından kullanılmıştır.
• Nümizmatik: Eski madeni paraları inceler. Paralar, hükümdarların saltanat sürelerini ve devletlerin ekonomik güçlerini gösterir.
• Paleografya: Eski yazıları ve alfabeleri inceler.
• Epigrafya: Kitabe ve yazıtları inceler.
• Etnografya: Toplumların yaşayışlarını, geleneklerini inceler.

Ayrıca filoloji (dil bilimi), onomastik (ad bilimi), diplomasi (uluslararası ilişkiler), kimya (karbon 14 yöntemi ile tarihlendirme) ve şecere (soy bilimi) gibi bilim dalları da tarihe yardımcı olur.

Tarih öğrenmek bize çok yönlü düşünme, empati kurma ve eleştiri yapma becerisi kazandırırken, atalarımızı tanımamızı, geçmişimizi öğrenmemizi ve millî değerlerimizi güçlendirmemizi sağlar.

Not: Arkeoloji, etnografya, antropoloji ve coğrafya bilim dalları, özellikle tarih öncesi dönemleri aydınlatmada çok etkilidir.

Zaman ve Takvim

İnsanlar, hayatlarını planlamak ve ihtiyaçlarını karşılamak için zamanı bölümlere ayırmış ve takvimleri oluşturmuşlardır. Takvimler temel olarak iki esasa dayanır:

Güneş Yılı Esaslı Takvimler:

• Güneş'in hareketleri gözlenerek hazırlanmıştır
• Bir yıl 365 gündür
• İlk kez Mısırlılar kullanmıştır

Ay Yılı Esaslı Takvimler:

• Ay'ın hareketleri gözlenerek hazırlanmıştır
• Bir yıl 354 gündür
• İlk kez Sümerler kullanmıştır

Takvimler, astronomi bilimi ile uğraşıldığının göstergesidir. Her toplum, kendisi için önemli bir olayı takvimin başlangıcı kabul etmiştir. Örneğin Müslümanlar Hicret yılını, Hristiyanlar Hz. İsa'nın doğum yılını, Yunanlar olimpiyatların başlangıcını takvimlerine başlangıç olarak almışlardır.

12 Hayvanlı Türk Takvimi, Türklerin kullandığı ilk takvimdir. Güneş yılı esaslıdır ve yıllar 12 hayvan adıyla gösterilir. Bu takvimin kullanılması, Türklerin hayvancılıkla ve astronomi bilimiyle ilgilendiklerinin göstergesidir.

Not: Türklerin farklı takvimler kullanması, onların değişime ve etkileşime açık bir toplum olduğunu gösterir.

Türklerin Kullandığı Takvimler

Türkler, tarih boyunca farklı takvimler kullanmışlardır:

Hicri (Kamerî) Takvim:

• Türklerin İslamiyet'i kabulü ile kullanmaya başladıkları takvimdir
• Ay yılı esaslıdır
• 638 yılında Hz. Ömer döneminde hazırlanmıştır
• Başlangıç yılı 622 (Hicret Olayı)'dir
• 1 Ocak 1926'ya kadar kullanılmıştır
• Günümüzde dinî günlerin belirlenmesinde kullanılır

Celâlî Takvim:

• Selçuklu Sultanı Celaleddîn Melikşah döneminde Ömer Hayyam başkanlığında hazırlanmıştır
• Güneş yılı esaslıdır
• Başlangıç yılı 1079, başlangıç ayı Mart'tır (Nevruz Bayramı)
• Ekonomik işleri düzenlemek için oluşturulmuştur

Rûmî Takvim:

• Osmanlı Devleti'nde 1678 yılında mali işlerin düzenlenmesi için hazırlanmıştır
• 1839'da devletin tüm resmî işlerinde kullanılmaya başlanmıştır
• Güneş yılı esaslıdır
• Mart ayı, mali yılbaşı kabul edilmiştir

Miladi Takvim:

• Günümüzde dünyada en yaygın kullanılan takvimdir
• Güneş yılı esaslıdır, bir yıl 365 gün 6 saattir
• Türkiye'de 1 Ocak 1926'dan itibaren kullanılmaktadır
• Başlangıç yılı Hz. İsa'nın doğum yılıdır

Not: Miladi takvimde her 4 yılda bir şubat 29 gün olur ve buna artık yıl denir. Bunun nedeni, yıl içinde biriken 6 saatlik fazla sürelerin 4 yılda bir toplanarak bir gün oluşturmasıdır.

Tarihin Dönemlendirilmesi

Tarihçiler, binlerce yıllık geçmişin araştırılmasını ve öğrenilmesini kolaylaştırmak için tarihi dönemlendirmiş, çağlara ve yüzyıllara ayırmışlardır. Bu fikri ilk benimseyen Hristiyan teologlardır. Müslüman tarihçiler de kendi dönemlendirmelerini yapmıştır.

Milat Kavramı, Hz. İsa'nın doğum yılını (0) ifade eder. Bu tarihten önceki tarihler "Milattan Önce" (MÖ), sonrakiler ise "Milattan Sonra" (MS) olarak adlandırılır. MÖ tarihler büyüdükçe günümüzden uzaklaşırken, MS tarihler büyüdükçe günümüze yaklaşır.

Yüzyıl Hesaplamaları:

• Verilen tarih bir veya iki basamaklı sayı ise daima I. yüzyıldır (MÖ 16, MS 99 gibi)
• Verilen tarih üç veya daha fazla basamaklı bir sayı ise yüzler basamağına 1 eklenir (MÖ 716 → 8.yy., MS 918 → 10.yy. gibi)

Yarım ve Çeyrek Hesaplamaları:

• Tarihlerin 00-49 arası birinci yarı, 50-99 arası ikinci yarıdır
• 00-24 arası birinci çeyrek, 25-49 arası ikinci çeyrek, 50-74 arası üçüncü çeyrek, 75-99 arası dördüncü çeyrektir

Hicri Yılın Miladi Yıla Çevrilmesi:

1. Hicri yıl 33'e bölünür
2. Bölüm hicri yıldan çıkarılır
3. Kalan sayı 622 ile toplanır

Not: Gün, ay ve yılın birlikte verildiği tarihler (29 Ekim 1923 gibi) en net tarihlerdir, sadece yıl verilen tarihlere göre (1453 gibi) daha kesin bilgi içerir.