Duraklamanın Genel Özellikleri ve Sebepleri

17. yüzyıl Osmanlı'sı artık eskisi kadar güçlü değildi. Bu dönemde fetihler yükselme dönemine göre ciddi şekilde azaldı ve devlet adamları eski günlerin haşmetini geri getirmek için çabaladı. Ne var ki Avrupa örnek alınmadı - bu da Osmanlı'nın geri kalmasının önemli sebeplerinden biriydi.

Dış sebeplerin başında devletin sınırlarının çok geniş olması ve merkezi kontrolün yetersiz kalması geliyordu. Aynı zamanda Osmanlı doğuda İran, batıda Avusturya gibi güçlü rakiplerle çevrilmişti. En önemlisi, Atlas Okyanusu'ndaki keşifler nedeniyle ipek ve baharat yolları eski önemini kaybetmişti.

İç sebeplerde ise durum daha da vahimdi. Merkezi otorite çökmüş, yeteneksiz devlet adamları başa geçmişti. Saray kadınları yönetime karışıyor, rüşvet ve iltimas had safhaya çıkmıştı. Sancağa çıkma sistemi kaldırılarak yerine kafes usulü getirilmesi de padişahların deneyimsiz kalmasına neden oldu.

💡 Önemli Not: Timar sistemi ve Yeniçeri Ocağı'nın bozulması, Osmanlı'nın askeri gücünü ciddi şekilde zayıflattı.

Ekonomik ve Toplumsal Çöküş

Ekonominin bozulması Osmanlı'nın sürekli savaş halinde olması ve bunları kaybetmesinden kaynaklandı. Ağır vergiler, saray masrafları ve sık padişah değişiklikleri hazineyi boşaltıyordu. Timar sistemi artık işlemiyordu.

Eğitim sistemi de çağı yakalayamadı. Pozitif bilimlere gereken önem verilmezken, sadece dini ilimlere odaklanıldı. Beşeri ulemalığı sistemi yüzünden meslekler babadan oğula geçiyor, yetenek yerine soy öne çıkıyordu.

17. yüzyıl iç isyanları da bu durumu daha da ağırlaştırdı. Yeniçeri isyanları başkentte çıkıyor ve en etkili isyanlardı. Yeniçeriler artık savaşa gitmek istemiyor, sadece maaşlarını arttırmak için ayaklanıyordu. Bu isyanlar devletin karizmasını sarstı ve II. Osman gibi padişahların ölümüne bile sebep oldu.

💡 Dikkat: "Ocak devlet içindir" anlayışının yerini "Devlet ocak içindir" anlayışı alması, Osmanlı'nın ne kadar değiştiğini gösteriyor.

Celali ve Eyalet İsyanları

Celali İsyanları Anadolu'nun taşra bölgelerinde çıkan ve Osmanlı'yı derinden sarsan isyanlardı. Bu isyanların temel sebebi devletin sürekli savaş yapması ve timar topraklarının el değiştirmesiydi. Ayrıca halka ağır çift bozan vergisi konulması ve zalim yöneticiler de isyanları körükledi.

Bu isyanların sonuçları çok ağır oldu. Devlet otoritesi sarsıldı ve isyanlar şiddetle bastırıldı. İltizam sistemi gelişti ve topraklar artık mültezim denilen kişilere kiralandı. Bu sistem zamanla çiftlik-hane veya malikane sistemine dönüştü.

Eyalet İsyanları ise Osmanlı'ya bağlı büyük eyaletlerde çıktı. Sebebi genellikle o eyalete gönderilen yöneticinin halka zulmetmesiydi. Bu isyanlar yöneticiler görevden alınınca doğal olarak sona eriyordu.

Dönemin padişahları arasında III. Mehmet, I. Ahmet, II. Osman (Genç Osman), IV. Murat (Bağdat Fatihi) ve IV. Mehmet bulunuyordu.

💡 Önemli Sonuç: İsyanlar nedeniyle ülke içinde göç hareketliliği arttı ve buna yatay hareketlilik dendi.

Venedik ve İran İlişkileri

Venedik-Osmanlı ilişkileri 17. yüzyılda gergin geçti. Venedik, Osmanlı'ya ait Akdeniz karasularında korsanlık yapıyordu. Osmanlı, Akdeniz ticaretinin güvenliğini sağlamak için 1645-1669 yılları arasında Girit Adası'nı kuşattı.

İlginç olan şu: Osmanlı yükselme döneminde Kıbrıs'ı 6 ayda almışken, Kıbrıs'tan daha küçük olan Girit'i 24 yılda alabildi. Bu durum Osmanlı donanmasının ne kadar zayıfladığının açık göstergesiydi.

Osmanlı-İran ilişkileri ise sınır problemleri ve Safevi Devleti'nin doğu topraklarında Şiiliği yaymak istemesi yüzünden gerildi. Her iki devlet de birbirinin iç karışıklıklarından faydalanmaya çalışıyordu.

İran ile toplam 4 antlaşma imzalandı: 1590 Ferhat Paşa Antlaşması (Osmanlı toprak kazandı), 1611 Nasuh Paşa Antlaşması (toprakları geri verdik), 1618 Serav Antlaşması ve 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması $bugünkü TC-İran sınırı çizildi$.

💡 Önemli Bilgi: 1590 Ferhat Paşa Antlaşması, Osmanlı'nın doğuda en geniş sınırlara ulaştığı antlaşmadır.

Lehistan ve Avusturya ile Mücadele

Osmanlı-Lehistan ilişkileri Lehistan'ın (günümüz Polonya) Osmanlı'nın iç işlerine karışması yüzünden bozuldu. 1621 Hotin Antlaşması ile Lehistan'dan toprak alındı ve vergiye bağlandı. 1672 Bucaş Antlaşması ise duraklamanın en karlı antlaşması oldu - bu antlaşmayla batıda en geniş sınırlara ulaştık.

Avusturya ilişkileri Kanuni döneminde başlamıştı. Kanuni, Avusturya'dan Macaristan topraklarını alınca ilişkiler bozuldu. 1529'da I. Viyana Kuşatması ile Avusturya'ya gözdağı verildi ve 1533 İstanbul Antlaşması imzalandı.

Bu antlaşmayla Avusturya Arşidükü Osmanlı Sadrazamına denk kabul edildi - bu devletler arası mütekabiliyet sistemine aykırıydı. Mütekabiliyet, devletler arasında eşitlik demekti ve Osmanlı kendini üstün görüyordu.

Duraklamada Avusturya'nın iki amacı vardı: Macaristan'ı geri almak ve 1533 İstanbul Antlaşması'nın intikamını alarak mütekabiliyet sistemini kabul ettirmek.

💡 Dikkat: 1533 İstanbul Antlaşması, Osmanlı'nın Orta Avrupa'nın hakimi olduğunu gösteriyordu.

Avusturya ile Savaşlar ve Antlaşmalar

Duraklamada Avusturya ile önemli savaş ve antlaşmalar yaşandı. 1596 Haçova Meydan Muharebesi Osmanlı'nın kazandığı son meydan muharebesiydi ve ordu gücünü gösterdiği son savaştı.

1606 Zitvatoruk Antlaşması kritik bir dönüm noktasıydı. Avusturya, Osmanlı'dan Macar topraklarının bir kısmını aldı. Daha önemlisi, 1533 İstanbul Antlaşması değiştirildi ve Avusturya Arşidükü bundan sonra Osmanlı Padişahına denk sayılacaktı. Bu, Osmanlı'nın Orta Avrupa üstünlüğünün sona erdiğini gösteriyordu.

1664 Vasvar Antlaşması ile Avusturya'dan son defa savaş tazminatı alındı. Artık durum tersine dönmeye başlıyordu.

II. Viyana Kuşatması (1683) Osmanlı'nın Macar topraklarındaki hakimiyetini kesinleştirme çabasıydı. Ancak bu sefer Avusturya daha hazırlıklıydı ve Kutsal İttifak kurmuştu.

💡 Önemli Sonuç: Zitvatoruk Antlaşması ile devletler arası mütekabiliyet sağlandı ve Osmanlı üstünlük iddiasından vazgeçti.

II. Viyana Kuşatması ve Karlofça Antlaşması

Kutsal İttifak Avusturya, Venedik, Lehistan, Malta ve Rusya'dan oluşuyordu. Osmanlı'nın II. Viyana Kuşatması'nda başarısız olmasının birçok sebebi vardı: kuşatmanın 1 yıl önceden haber verilmesi, Papanın öncülüğündeki güçlü ittifak, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın siyasi hırsı ve uyarıları dikkate almaması.

Ayrıca Viyana'nın güçlü surlarla korunması, ağır kış şartları, lojistik destek eksikliği, Kırım Tatarlarının Osmanlı'ya ihaneti ve Lehistan ordusunun Osmanlı'yı arkadan kuşatması da etkili oldu.

1699 Karlofça Antlaşması, Osmanlı tarihinde ilk defa masa başı diplomasisi ile imzalanan antlaşmaydı. Karşılıklı masaya oturuldu ve şartlar konuşuldu. Antlaşma şartları ağırdı: Macaristan Avusturya'ya, Mora ve Dalmaçya Venedik'e, Podolya ve Ukrayna Lehistan'a verildi.

Karlofça'nın önemi çok büyüktü: duraklamanın en ağır antlaşması, tam 5 ülke kaybedildi, duraklama bitti ve gerileme başladı. Avrupalı devletler Osmanlı'nın yenildiğini gördü.

💡 Kritik Nokta: Bu antlaşmadan sonra Osmanlı konjonktürel anlayışla hareket etti - yani sadece çıkarlarını koruma anlayışı benimseldi.

Rusya ile İlişkiler ve Antlaşmalar

Osmanlı-Rus ilişkileri Fatih döneminde başladı. Fatih'in Altın Orda Devleti'ne son vermesi ile Rusya adım adım Karadeniz'e inmeye başladı. Rusya'nın duraklamadaki amacı Karadeniz'e inmek ve oradan sıcak denizlere ulaşmaktı.

Rusya'nın iki stratejisi vardı: ya Lehistan-Baltık Denizi yoluyla Karadeniz'e inmek ya da Kırım'ı alarak Karadeniz'e inmek. Her iki durumda da Osmanlı ile çatışma kaçınılmazdı.

1681 Cehrin (Bahçesaray) Antlaşması Rusya ile Osmanlı'nın duraklamada imzaladığı ilk resmi antlaşmaydı. 1700 İstanbul Antlaşması ise Karlofça'dan 1 yıl sonra imzalandı ve Azov Kalesi Rusya'ya verildi.

Bu antlaşmayla Rusya ilk defa Karadeniz'e indi. Bu durum gelecekte Osmanlı için büyük tehdit oluşturacaktı.

💡 Dikkat: 1700 İstanbul Antlaşması, Rusya'nın Karadeniz'e inmesini sağlayan kritik anlaşmaydır.

17. Yüzyıl Islahatları ve Islahatçılar

Bu dönemde ıslahat (yenilik, değişiklik) girişimleri başladı. III. Mehmet sancağa çıkma sistemini kaldırıp kafes usulünü getirdi. I. Ahmet sancağa çıkmadan padişah olan ilk şehzadeydi ve kafes usulünü kaldırarak ekber ve erşed sistemini getirdi.

II. Osman (Genç Osman) çok önemliydi: ilk defa saray dışı evlilik yaparak halkla yakınlaşmaya çalıştı. Şeyhülislam'ın fetva dışındaki yetkilerini aldı ve ilk defa Yeniçeri Ocağını kaldırmaya teşebbüs eden padişah oldu.

IV. Murat gece sokağa çıkma yasağı, içki-kumar-sigara yasağı getirdi ve kahvehaneleri kapattı. Koçi Bey ve Evliya Çelebi gibi bilginlere rapor yazdırarak devletin sorunlarını anlamaya çalıştı.

Kuyucu Murat Paşa Celali isyanlarını baskı ve şiddetle bastırdı. Köprülü Mehmet Paşa ise Osmanlı tarihinde ilk defa padişaha şartlar ileri sürerek sadrazam olan kişiydi.

💡 Önemli: Köprülü'nün şartlarla göreve gelmesi, devlet otoritesinin ne kadar zayıfladığını gösteriyordu.

Islahatların Özellikleri ve Donanma Değişiklikleri

Tarhuncu Ahmet Paşa duraklamada ve Osmanlı tarihinde ilk denk bütçeyi yapan kişiydi. Hazinede gelir-gider dengesi oluşturarak yedek bütçe yaratmaya çalıştı.

17. yüzyıl ıslahatlarının özellikleri oldukça sınırlıydı: ıslahatlar yüzeysel kaldı, problemlerin temeline inilmedi, halkın desteği alınmadı. Sadece İstanbul ve çevresinde hissedildi ve ıslahatçıların ömrü ile sınırlı kaldı.

En önemlisi, ıslahatlar Avrupa tekniği kullanılmadı. Amaç sadece yükselme dönemine geri dönmekti. Askeri, ekonomik ve yönetimsel ıslahatlar yapılırken bilimsel-teknik ıslahatlar yapılmadı. Ordu ve ulema (alimler) ıslahatların önündeki en büyük engeldi.

Donanmada önemli değişiklik yaşandı: eskiden kürekli $çektiri-kadırga$ gemiler kullanılırken, duraklamada bunların yerini kalyonlar $yelkenli-rüzgarlı$ aldı. Osmanlı'nın gemilerini yaptırdığı tersaneler Garp Ocakları adıyla biliniyordu: Tunus, Cezayir ve Trablusgarp.

💡 Sonuç: 17. yüzyıl ıslahatları yetersiz kalsa da, Osmanlı'nın değişim ihtiyacını fark ettiğini gösteriyordu.