Osmanlı Devleti'nde Demokratikleşme Çabaları

Sened-i İttifak ve Tanzimat Fermanı

Sened-i İttifak (1808), Osmanlı tarihinin ilk demokratikleşme adımıydı. II. Mahmut ile güçlü toprak sahipleri (ayanlar) arasında imzalanan bu belge, padişahın yetkilerini ilk kez sınırladı. İngiltere'nin Magna Carta'sına benzer şekilde, monarşın gücünü kısıtlayan bir anlaşmaydı.

Bu belgede önemli olan, tamamen iç dinamiklerle oluşmasıydı. Batı'nın herhangi bir etkisi yoktu ve halk henüz yönetime katılmamıştı.

Tanzimat Fermanı (1839) ise Abdülmecit tarafından ilan edildi. Diğer adıyla Gülhane Hatt-ı Hümayunu olarak bilinen bu ferman, 1840 Londra Konferansı sırasında açıklandı. Osmanlıcılık ideolojisini benimseyen bu düzenleme, Avrupa'nın etkisiyle (ama baskısı olmadan) hazırlandı.

Önemli: Tanzimat Fermanı ile padişah dahil herkes, çıkarılacak kanunlara uymak zorunda kaldı. Bu, hukuk üstünlüğü kavramının ilk kez uygulanması anlamına geliyordu.

Islahat Fermanı ve I. Meşrutiyet

Islahat Fermanı (1856), 1856 Paris Konferansı sırasında Abdülmecit tarafından ilan edildi. Bu kez Batı'nın hem etkisi hem de baskısı vardı. Ferman, özellikle gayrimüslimlere geniş haklar tanıdı ve azınlıklara devlet memuru olma hakkı verdi.

Müslüman halktan büyük tepki gören bu düzenleme, azınlıklara hakaret etmeyi yasakladı. Ancak yine de halk yönetime katılmadı ve egemenlik anlayışı değişmedi.

I. Meşrutiyet (1876), Osmanlı tarihinin dönüm noktasıydı. II. Abdülhamit, tahta çıkarken meşrutiyeti ilan etme şartını kabul etmişti. Jön Türkler ve Mithat Paşa'nın etkisiyle gerçekleşen bu gelişme, 1876 İstanbul Konferansı sırasında açıklandı.

Bu ilanla birlikte devletin yönetim şekli değişti, halk ilk kez yönetime katıldı ve Kanuni Esasi (Türk tarihinin ilk anayasası) kabul edildi.

Dikkat: 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nı bahane eden II. Abdülhamit, meclisi süresiz olarak kapattı ve otokratik yönetimi geri getirdi.

II. Meşrutiyet ve İttihat ve Terakki

II. Meşrutiyet (1908), 1908 Reval Görüşmeleri'nin hızlandırdığı bir süreçle ilan edildi. İngiltere'nin Rusya'yı Osmanlı toprakları üzerinde serbest bırakması, İttihat ve Terakki Cemiyeti'ni harekete geçirdi.

Bu gizli örgüt, 1889'da İttihad-ı Osmani adıyla kurulmuş, daha sonra adını değiştirmişti. Turancılık (Pantürkizm) fikrini benimseyen cemiyetin Makedonya'daki isyanı, II. Abdülhamit'i meşrutiyeti tekrar ilan etmeye zorladı.

Enver Paşa, bu süreçteki rolü nedeniyle "Hürriyet Kahramanı" unvanını aldı. Ancak II. Meşrutiyet'in ilanı sırasında Osmanlı'nın zayıflığından yararlanan devletler harekete geçti: Yunanistan Girit'i, Avusturya Bosna-Hersek'i ilhak etti; Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti.

Ders: "Dışarıda kuvvetli olmanın şartı, içeride de kuvvetli olmaktır" - Bu dönemin en önemli dersi budur.

31 Mart Olayı ve Sonuçları

31 Mart Olayı (13 Nisan 1909), İstanbul'da meşrutiyet yönetimine son vermek amacıyla çıkan isyandı. Volkan gazetesinin yazıları ve muhalif gazeteci Hasan Fehmi'nin öldürülmesi gibi nedenlerle başlayan olay, kısa sürede tüm İstanbul'a yayıldı.

Selanik'ten gelen Hareket Ordusu isyanı bastırdı. Komutanı Mahmut Şevket Paşa, kurmay başkanı ise Mustafa Kemal'di. İsyanın bastırılmasıyla birlikte önemli sonuçlar doğdu.

II. Abdülhamit isyanda parmağı olduğu gerekçesiyle tahttan indirildi ve yerine V. Mehmet Reşat geçti. İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin gücü daha da arttı.

En önemlisi, 1909 yılında Kanuni Esasi'de köklü değişiklikler yapıldı. Bu değişikliklerin amacı, padişahın yetkilerini kısıtlayıp meclisin yetkilerini artırmaktı.

Temel İlke: Meclis halk iradesini yansıttığı için her şeyden üstün tutulması, ulusal egemenliğe uygundu.

1909 Kanuni Esasi Değişiklikleri

1909'daki anayasa değişiklikleri, Osmanlı'da gerçek anlamda parlamenter sistemi getirdi. En önemli değişiklik, hükümetin meclise karşı sorumlu hale getirilmesiydi. 1876'da meclis hükümete karşı sorumluyken, artık tam tersi geçerliydi.

Padişahın meclisi süresiz kapatma yetkisi elinden alındı. Uluslararası anlaşmaları artık meclis onaylayacaktı, padişah değil. Ayrıca padişahın sonsuz veto hakkı da kaldırıldı.

Bu değişikliklerle birlikte siyasi parti, dernek ve grev hakkı tanındı. Türk halkı I. Meşrutiyet ile ilk kez yönetime katılmıştı, ancak ilk siyasi partiler II. Meşrutiyet döneminde kuruldu.

Kurulan başlıca partiler: İttihat ve Terakki Cemiyeti, Hürriyet ve İtilaf Fırkası, Osmanlı Ahrar Fırkası, Fedakaran-ı Millet Fırkası ve diğerleri.

Sonuç: Bu değişiklikler, modern Türkiye'nin demokratik temellerinin atıldığı en önemli adımlardı ve günümüze kadar uzanan parlamenter sistemin başlangıcını oluşturdu.