Osmanlı Devletinde Duraklama Dönemi Nedenleri

Osmanlı Devleti'nin gücünü yitirmeye başlamasının birçok nedeni vardır. Merkezi otoritenin zayıflaması ve saray kadınlarının devlet işlerine karışması bunların başında gelir. Ayrıca sarayın masraflarının artması da ekonomik sorunları tetiklemiştir.

Bilimsel gerilemenin en önemli göstergesi medreselerde pozitif bilimlerin (matematik, fizik, kimya) çıkarılmasıdır. Bununla birlikte tımar sisteminin bozulması ve yeniçeri ocağında "ocak devlet içindir" anlayışının değişmesi askeri yapıyı zayıflatmıştır.

Devletin doğal sınırlarına ulaşması, küçük yaşta şehzadelerin tahta çıkması ve bilim-teknikte Avrupa'dan geride kalması diğer önemli nedenlerdir. "Beşik uleması" sisteminin (âlimin oğlu doğrudan âlim olması) getirilmesi de liyakati ortadan kaldırmıştır.

📌 Dikkat: Girit Adası 24 yıl kuşatma sonucunda alınabilmiştir. Bu durum Osmanlı Devleti'nin eskisi gibi güçlü olmadığını gösteren önemli bir kanıttır!

Hotin Savaşı'nda Genç Osman, yeniçerilerin başıboş hareketleri nedeniyle kuşatmayı kaldırmak zorunda kalmış ve Kanuni dönemindeki sınırları kabul eden bir antlaşma imzalanmıştır.

Bucaş Antlaşması ve İran İlişkileri

1671'de imzalanan Bucaş Antlaşması, Ukrayna'daki Kazakların yardım istemesi sonucunda yapılmıştır. Bu antlaşma ile Podolya ve Kamaniçe Osmanlı'ya bırakılırken, Ukrayna Osmanlı himayesine girmiş ve Lehistan'ın 20 bin altın vergi vermesi kararlaştırılmıştır.

Bu antlaşma sayesinde Osmanlı Devleti batıda en geniş sınırlarına ulaşmıştır. Bu başarı, duraklama döneminde bile Osmanlı'nın hâlâ toprak kazanabildiğini gösterir.

İran (Safevi) ile ilişkilerde ise 1590 yılında Ferhat Paşa Antlaşması imzalanmıştır. Osmanlı, İran'daki iç karışıklıklardan faydalanmak istemiş ve I. İsmail'in Doğu Anadolu Şiilik propagandasını durdurmak istemiştir.

Bu antlaşma sonucunda Osmanlı Devleti savaşı kazanmış ve Dağıstan, Gürcistan ve Luristan'ı topraklarına katarak doğuda en geniş sınırlarına ulaşmıştır. Bu dönemde Osmanlı, hem doğuda hem batıda sınırlarını genişletmeyi başarmıştır.

İran ile Antlaşmalar

Nasuh Paşa Antlaşması (1612), Osmanlı'nın Safeviler ile savaşması sonucu imzalanmıştır. Antlaşmanın sebepleri arasında Anadolu'da Celali isyanlarının çıkması ve İran'ın kaybettiği toprakları geri almak istemesi vardır.

Bu antlaşmayla Safeviler, Ferhat Paşa Antlaşması'nda kaybettikleri yerleri geri almıştır. Ayrıca İran, Osmanlı Devleti'ne 200 deve yükü ipek vermeyi kabul etmiştir. Ancak İran'ın 200 deve yükü ipek vermemesi yeni bir savaşın çıkmasına neden olmuş, yeni antlaşmada İran'ın sadece 100 deve yükü ipek vermesi kararlaştırılmıştır.

1639'da imzalanan Kasr-ı Şirin Antlaşması ise Osmanlı-İran ilişkilerinde bir dönüm noktasıdır. Bu antlaşmaya göre:

• Bağdat ve Azerbaycan Osmanlı Devleti'nde kalacak
• Şehrizor, Revan ve Tebriz İran'a bırakılacak

🔍 Önemli Not: Kasr-ı Şirin Antlaşması, bugünkü Türkiye-İran sınırlarına benzer bir sınır çizmiştir ve bu sınırlar uzun yıllar devam etmiştir!

Osmanlı-Avusturya İlişkileri

İstanbul Antlaşması (1533) ve I. Viyana kuşatması (1529), Osmanlı'nın yükselme dönemindeki gücünü gösterirken, duraklama dönemindeki Zitvatorok Antlaşması (IV. Mehmet dönemi) önemli bir kırılmadır.

Zitvatorok Antlaşması ile Osmanlı padişahı protokolde Avusturya Kralı'na eşit sayılmıştır. Bu, Osmanlı'nın Avrupa'daki siyasi üstünlüğünü kaybettiğinin göstergesidir. Ayrıca Avusturya, Osmanlı Devleti'ne vergi vermeyecek, sadece bir defaya mahsus savaş tazminatı ödeyecektir.

I. Viyana kuşatması (1529) başarısız olsa da, Kanuni Sultan Süleyman döneminde Osmanlı'nın gücünü göstermiştir. Ancak II. Viyana kuşatması (1683), IV. Mehmet döneminde tam bir başarısızlıkla sonuçlanmış ve Osmanlı'nın gerileme dönemine girmesine neden olmuştur.

Bu başarısızlık sonrası Avusturya, Lehistan, Venedik ve Rusya'dan oluşan Kutsal İttifak kurulmuş, bu ittifak Osmanlı için büyük bir tehdit oluşturmuştur. Artık Osmanlı, Avrupa karşısında savunmada kalmaya başlamıştır.

Duraklama Dönemi Islahat Hareketleri

I. Osman (Genç Osman), ıslahat yapan ilk padişahtır. Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmak isteyince yeniçeriler tarafından öldürülmüştür. Ayrıca şeyhülislamın yetkilerini kısıtlamış ve ilk defa başkenti İstanbul'dan taşımayı düşünmüştür.

Tahta çıkma usulünü değiştirerek ekber-erşet usulünü (yaşı en büyük ve en akıllı oğul) getirmiştir. Bu, tahta çıkma usulünde son kez yapılan değişikliktir.

IV. Murat, saray kadınlarını devlet işlerinden uzaklaştırmıştır. Kahve içmek, tütün kullanmak ve gece sokağa çıkma yasağı getirmiştir. Koçi Bey, kaleme aldığı risalelerinde devletin sorunlarını analiz ederek IV. Murat'a sunmuştur. Ayrıca ilk defa bir şeyhülislamı öldürtmüştür.

💡 İlginç Bilgi: Köprülü Mehmet Paşa, Osmanlı tarihinde ilk defa şart öne sürerek sadrazam olmuştur. Tarhuncu Ahmet Paşa ise ilk defa Osmanlı tarihinde denk bütçe hazırlamıştır!

Bu ıslahatların çoğu, devletteki bozulmaları durdurmayı amaçlasa da, çoğu kalıcı olmamış ve sorunları kökten çözememiştir.

Islahatların Özellikleri ve Gerileme Dönemi

Duraklama dönemi ıslahatlarının genel özellikleri şunlardır: Avrupa kesinlikle örnek alınmamıştır. Islahatlar baskı ve şiddet yoluyla yerleştirilmeye çalışılmış, ancak sadece "özel" olarak kalmış, devletin aracı olamamıştır. Ulema, asker ve saray ıslahatları engellemiştir.

Gerileme dönemi (1699-1792), Osmanlı'nın birçok önemli antlaşma imzaladığı bir dönemdir: Pasarofça (1718), Prut (1711), İstanbul (1724), Belgrad (1739), Küçük Kaynarca (1774), Ziştovi (1791) ve Yaş (1791) bunların en önemlileridir.

Karlofça Antlaşması (1699) ile gerileme dönemi başlamıştır. Bu antlaşma ile Osmanlı ilk defa büyük toprak kaybına uğramış ve Avrupa'daki üstünlüğünü tamamen kaybetmiştir.

III. Ahmet döneminde (1703-1730) Fransa'ya verilen kapitülasyonlar sürekli hale gelmiştir. Bu, Osmanlı ekonomisini olumsuz etkileyecek bir gelişmedir. Bu dönemde Lale Devri (1718-1730) yaşanmış, ilk kez Avrupa'yı örnek alan ıslahatlar yapılmıştır.

Prut Savaşı ve Sonrası

18. yüzyılda Osmanlı Devleti ilk defa Avrupa'yı örnek alarak ıslahat yapmaya başlamıştır. Karlofça Antlaşması ile kaybettiği toprakları geri almak isteyen Osmanlı, Avusturya ile yaptığı savaşları kaybedince, bu üstünlüğünü tamamen kaybetmiştir.

Prut Savaşı, Rusya'nın sıcak denizlere inme politikasının bir sonucudur. Rusya Çarı I. Petro, Rusya'nın hedefini "sıcak denizlere inmek" olarak belirlemiştir. Osmanlı Devleti savaşı kazanmış, ancak Rus ordusunu tamamen ortadan kaldırabilecekken Baltacı Mehmet Paşa, yeniçerilerden dolayı antlaşma yapmıştır.

Prut Antlaşması'nın maddeleri şunlardır:

• Azak Kalesi Osmanlı Devleti'ne verilecek
• Rusya İstanbul'da daimi elçi bulundurmayacak
• İsveç kralı güvenli bir şekilde ülkesine dönecek
• Rusya, Lehistan işlerine karışmayacak

🔑 Önemli: Prut Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin Karlofça Antlaşması ile kaybettiği toprakları geri alma ümidini yeniden canlandırmıştır!

Ancak daha sonraki antlaşmalarda Azak Kalesi Rusya'ya verilmiş ve Rusya İstanbul'da daimi elçi bulundurma hakkı kazanmıştır.

Pasarofça Antlaşması ve Sonuçları

Mora halkına Venedik'in baskı yapması ve Avusturya'nın Osmanlı'nın Venedik ve Rusya'yı yenmesinden sonra sıranın kendisine geleceğini düşünmesi, yeni savaşların nedenlerini oluşturmuştur.

Osmanlı Devleti Venedik'i yenince, Avusturya Osmanlı'ya savaş açmıştır. Petervaradin Savaşı'nı Osmanlı Devleti kaybedince, İngiltere ve Hollanda'nın arabuluculuğuyla Pasarofça Antlaşması (1718) imzalanmıştır.

Antlaşmaya göre:

• Belgrad, Temeşvar ve bütün Macaristan ve Erdel Avusturya'ya bırakılacak
• Osmanlı savaş tazminatı verecek, Mora Venedik'e verilecek
• Antlaşma 24 yıl sürecek

Bu antlaşmanın sonuçları Osmanlı için ağır olmuştur:

1. Kaybettiği toprakları geri kazanma ümidi yok olmuştur
2. İlk defa Avrupa örnek alınarak ıslahat yapılmıştır
3. Lale Devri başlamıştır

📚 Hatırlatma: Pasarofça Antlaşması, Osmanlı'nın Balkanlar'daki gücünün ciddi şekilde azaldığını göstermiştir. Bu antlaşma ile Osmanlı, Avrupa'da artık savunma pozisyonuna geçmiştir.

Belgrad Antlaşması ve Önemi

Avusturya ve Rusya, Osmanlı Devleti'ne savaş açmıştır. Savaş sonunda Rusya ve Avusturya ağır bir yenilgiye uğratılarak Belgrad Antlaşması (1739) imzalanmıştır.

Bu antlaşmaya göre:

1. Osmanlı Devleti, Pasarofça Antlaşması'yla kaybettiği toprakları Avusturya'dan geri aldı
2. Azak Kalesi yıkılarak sınırda Rusya'ya verildi
3. Rusya Karadeniz'de ticaret ve donanma bulundurmayacaktı

Belgrad Antlaşması'nın önemi şu noktalarda toplanır:

1. Rusya Karadeniz'e yerleşemeyecekti ve Karadeniz son kez Türk gölü olarak kaldı
2. 18. yüzyılda imzalanan en karlı antlaşmaydı
3. Fransa'nın Belgrad Antlaşması'na arabulucu olduğu için kapitülasyonlar sürekli hale geldi

Bu antlaşma, Osmanlı'nın 18. yüzyılda kazandığı nadir başarılardan biridir. Ancak kapitülasyonların sürekli hale gelmesi, uzun vadede ekonomiye büyük zarar vermiştir.

İstanbul ve Küçük Kaynarca Antlaşmaları

1724 İstanbul Antlaşması, Osmanlı Devleti ile Rusya arasında yapılmıştır. Bu antlaşma ile Osmanlı Devleti ve Rusya, İran'a karşı ittifak yaparak İran'ın kuzey topraklarını paylaştılar. Gence, Tiflis ve Dağıstan Osmanlı'ya, Tebriz, Mazandaran ve Kirmanşah İran'a verildi.

İskender Antlaşması, Kasr-ı Şirin Antlaşması'nın maddelerini aynen geçerli kılmıştır. Bu antlaşmanın önemi, bugünkü Türkiye-İran sınırlarını çizmesidir.

Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) ise Osmanlı için çok ağır şartlar içeriyordu:

1. Kırım bağımsız oldu (İlk defa halkı Türk ve Müslüman olan bir toprak parçası kaybedildi)
2. Kırım dini bakımdan halifeye bağlı kaldı (İlk defa uluslararası bir antlaşmada halife makamı kullanıldı)
3. Konsoloslukları Rusya istediği her yerde açabilecekti (Osmanlı içişlerine karışma fırsatı elde etti)
4. Kapitülasyonlar Rusya'ya da verildi (İlk defa Ruslar kapitülasyon hakkı elde ettiler)

⚠️ Uyarı: Küçük Kaynarca Antlaşması, Osmanlı'nın en ağır antlaşmalarından biridir ve Rusya'nın "Panslavizm" (Slavları birleştirme) politikasını güçlendirmiştir!

Rusya ayrıca Ortodoksları himaye edebilecek, Karadeniz'de ticaret ve donanma kurabilecekti. Bu antlaşma ile Karadeniz Türk olma özelliğini kaybetti ve Osmanlı ilk defa savaş tazminatı ödedi.