Orta Çağ'da Dünya

Orta Çağ, 375 yılında başlayan Kavimler Göçü ile başlayıp 1453 yılında Fatih Sultan Mehmet'in İstanbul'u fethetmesiyle sona erdi. Bu dönemde dünya siyasetinde çok önemli olaylar gerçekleşti: Sasani Devleti'nin yıkılması (651), Moğol İmparatorluğu'nun kurulması (1196), Katolik-Ortodoks bölünmesi (1054) ve İngiltere'de parlamenter sisteme geçilmesi (1295).

Avrupa kıtasında, Roma İmparatorluğu'nun yıkılmasıyla büyük değişimler yaşandı. Romalıların "barbar kavimler" olarak nitelendirdiği Franklar, Vizigotlar, Ostrogotlar ve diğer kavimler Avrupa'ya doğru ilerledi. Roma İmparatorluğu önce ikiye ayrıldı, sonra Batı Roma İmparatorluğu yıkıldı.

Barbar kavimlerin mücadelesi ve Roma'nın çöküşü, Avrupa'da feodalizmin ortaya çıkmasına neden oldu. Halk kendilerini koruyacak güçlü lordlara sığınmaya başladı ve böylece Orta Çağ'ın en önemli toplumsal yapısı şekillendi.

Bilgi Kutusu: Orta Çağ'da yaşanan Avrupa'daki veba salgını (1347-1351), nüfusun üçte birinin ölümüne neden olarak sosyal ve ekonomik yapıyı derinden etkilemiştir.

Feodalizm ve Doğu Roma

Feodalizm, Batı Roma'nın çöküşüyle ortaya çıkan bir toplum düzenidir. Güçlü savaş lordlarının egemen güç kabul edildiği bu sistemde, zayıf kişiler kendilerini efendilerine emanet eder ve karşılığında sadakatle hizmet sözü verirlerdi. Feodal düzenin temelinde toprak vardı ve siyasi güç krala aitti. Kral bu gücü mutlak sadakat koşuluyla derebeylerle paylaşırdı.

Köylü sınıfını korumak için bir silahlı güce ihtiyaç duyuldu ve böylece şövalyelik kurumu ortaya çıktı. Bu yapı, Orta Çağ Avrupası'nın tipik görünümünü oluşturdu.

Doğu Roma (Bizans) ise tüm Orta Çağ boyunca varlığını sürdürdü. Başkenti İstanbul olan bu devlet; Balkanlar, Anadolu, Suriye, Filistin, Mısır, Girit ve Kıbrıs'a hâkimdi. Bizans kültürü, Helenizm ve Ortodoksluk karışımından oluşuyordu.

Bizans'ta yönetim otokrasi şeklindeydi. Otokrasi, monarşinin bir çeşidi olup bütün siyasi yetkiler kralın elindedir. Monarşiden farklı olarak, otokraside yönetim miras yoluyla değil, kişiler tarafından ele geçirilirdi. Bizans İmparatorluğu 1453'te İstanbul'un Fethi'yle ortadan kalkmıştır.

Dikkat: Batı Roma cumhuriyetle yönetilirken, Bizans imparatorları gücünü tanrıdan alan otokrat liderler olarak görülürdü.

Sasaniler ve Moğol İmparatorluğu

Orta Çağ'ın başlarında İran ve Irak bölgesinde Sasani Devleti hüküm sürüyordu. Sasanilerde yönetim şekli monarşiydi ve imparatorluğun başında "Şehinşah" (Kralların kralı) unvanını kullanan hükümdar bulunurdu. Krallar, Tanrı Ahuramazda'nın yeryüzündeki temsilcisi olarak mutlak otoriteye sahipti.

Sasani Devleti, İpek Yolu egemenliği için doğuda Akhunlar, batıda ise Bizans ile mücadele ediyordu. Hz. Ömer döneminde İslam Devleti ile yaptığı Kadisiye (636), Celula (637) ve Nihavend (642) savaşları sonucunda zayıflayıp yıkıldı.

Moğol İmparatorluğu'nun kurucusu Temuçin'dir. 1206 yılında yapılan kurultayla Türk-Moğol boyları tarafından kağan seçilmiş ve Cengiz adını almıştır. Moğollarda Şamanizm önemliydi. Cengiz'in ölümünden sonra imparatorluk; Kubilay, Çağatay, İlhanlı ve Altın Orda olarak dörde ayrılmıştır.

Cengiz Han, istila hareketleriyle tarihte görülen en geniş kara imparatorluğunu kurmuştur. Moğollar hızlı hareket eden orduları ve disiplinli yönetimleriyle Asya'dan Avrupa'ya kadar geniş bir coğrafyayı etkisi altına almıştır.

İpucu: Cengiz Han'ın kurduğu Moğol İmparatorluğu, tarih boyunca kurulmuş en geniş kara imparatorluğudur ve Orta Asya'dan Avrupa'ya kadar uzanan ticaret yollarının güvenliğini sağlamıştır.

İmparatorluklarda Sosyal, Ekonomik ve Askeri Durum

Orta Çağ'daki büyük imparatorlukların yönetim, sosyal-ekonomik yapı ve ordu sistemleri birbirinden farklıydı:

Bizans İmparatorluğu'nda yönetim imparatora aitti ve ekonomi ticarete dayalıydı. Ordusunda ücretli askerler ve ağır zırhlı birlikler bulunurdu. Bizans, ticaret yollarının kesiştiği İstanbul sayesinde zenginleşmiş bir imparatorluktu.

Sasani İmparatorluğu'nda yönetim aristokratlar ve danışma meclisi tarafından yapılırdı. Ekonomileri topraktan alınan vergilere dayanıyordu. Orduları güçlü, düzenli ve disiplinliydi. Sasaniler, Doğu-Batı ticaretinde önemli bir konumdaydı.

Moğol İmparatorluğu'nda yönetimi kağan ve kurultay üstlenirdi. Sosyal ve ekonomik yaşam hayvancılığa ve konar-göçer yaşam tarzına dayanırdı. Orduları gönüllü askerlerden ve hafif süvari birliklerinden oluşurdu.

Orta Çağ'da ticaret büyük önem taşıyordu. Kara ticaretinde atlar ve develer, deniz ticaretinde ise insan ve rüzgar gücüyle hareket ettirilen kürekli ve yelkenli gemiler yaygın şekilde kullanılırdı. Ticaret yolları boyunca imparatorluklar arasında güç mücadeleleri yaşanırdı.

Merak Ettiniz mi? Bizans ordusunda farklı milletlerden gelen ücretli askerler (İngiliz, Frank, Norman, Peçenek, Kıpçak) görev almıştır. Bu durum, Bizans'ın çok kültürlü yapısını ordu sistemine de yansıttığını gösterir.

Ticaret ve Askeri Düzen

Orta Çağ'da ticaret belirli mekanlarda yapılırdı. Karum, Asurlu tüccarların toplandığı, şehrin dışında ticari işlerin görüldüğü yerlerdi. Agora çarşı ve pazar yeri olarak kullanılırdı. Arasta, aynı esnaf grubuna ait dükkanların bir arada bulunduğu çarşılardı.

Han ve kervansaraylar, yolcuların konakladığı yapılardı. Ribat başlangıçta sınır bölgelerinde kurulan askeri gözetleme merkezleriydi, zamanla ticaret merkezlerine dönüştü. Bedestenlerde çeşitli eşyalar satılırdı. Kapan, şehirlere gelen malların toplandığı toptancı halleriydi.

Panayırlarda daha geniş çaplı ticaret yapılır, yılın belirli zamanlarında şehirlerin yakınına kurulurdu. Bu ticaret merkezleri sayesinde farklı bölgelerden gelen tüccarlar bir araya gelir, mallarını değiş tokuş ederdi.

Orta Çağ'da imparatorlukların askeri yapıları da dikkat çekicidir. Bizans ordusunun asıl gücünü eyalet birlikleri oluşturuyordu, ancak 11. yüzyılın ikinci yarısında ücretli askerler ordunun temel unsuru haline geldi. Moğol ordusu ise gönüllü birliklerden oluşurdu ve onlu teşkilat sistemine göre düzenlenmişti.

Şaşırtıcı Bilgi: Orta Çağ'da Moğol orduları "onlu teşkilat" denen sistemle örgütlenmişti. Bu sistem, Türk hükümdarı Mete Han $Mao-dun$ tarafından geliştirilmiş ve askerler on, yüz, bin ve on bin kişilik birimlere ayrılmıştı.

Ticaret Yolları ve Orta Çağ Orduları

Orta Çağ'da üç önemli ticaret yolu vardı:

İpek Yolu, dünyanın en eski ve uzun ticaret yollarından biriydi. Çin'den başlayıp Avrupa ülkelerine ulaşırdı. Bu yola hakim olmak için başta Türkler ve Çin olmak üzere Bizans, Sasaniler, Moğollar ve Araplar sürekli mücadele etmiştir. İpek Yolu üzerindeki kontrolü ele geçirmek, ekonomik zenginliğin de anahtarıydı.

Kürk Yolu, Karadeniz'in kuzeyinden başlayıp Çin'e kadar uzanırdı. Geniş bozkırlarda avlanan hayvanların kürkleri bu yol üzerinde taşınırdı. Bu yol üzerinde ticaret yapan başlıca devletler Hazarlar ve İtil Bulgarlarıydı.

Baharat Yolu ise Hindistan'dan başlar, Basra Körfezi ve Kızıldeniz'e ulaşırdı. Buradan Doğu Akdeniz limanlarına taşınan mallar, İtalyan tüccarlar tarafından Avrupa ülkelerine dağıtılırdı.

Orta Çağ'da ordular da farklılık gösterirdi. Avrupa'da siyasi birlikten yoksun olan devletler uzun süreli seferler düzenleyemezdi. 8. yüzyılda Franklar askeri bir düzen olan feodal sistemi geliştirmiş, şövalyeler önemli bir savaş gücü haline gelmişti. Doğu'da ise Türk ve Moğol atlı orduları savaşlarda etkinlik gösteriyordu. Orta Çağ'da birçok devlette ücretli askerlik sistemi yaygındı.

Bunu Biliyor muydunuz? Orta Çağ'da ticaret yolları sadece malların değil, kültürlerin ve fikirlerin de yayıldığı güzergahlardı. İpek Yolu üzerinde yolculuk eden tüccarlar, bilim, sanat ve dini inançları da beraberlerinde taşıyarak medeniyetler arasında köprü kurmuşlardır.

Kanunlar Gelişiyor

Orta Çağ'da toplum düzenini sağlamak için kanunlar büyük önem taşıyordu. İlk siyasi oluşumlarda, devlet ve toplum hayatı gelenek haline gelmiş kurallara göre düzenlenmişti, ancak zamanla yazılı hukuk sistemleri gelişti.

Roma Hukuku, Roma'nın ilk yıllarında patrici sınıfının adetlerine dayanıyordu. Bu kanunlara "Yurttaşlar Hukuku" adı verilirdi. Başlangıçta yazılı olmayan bu sistem, patrici ve plep çatışması sonucunda "12 Levha Kanunları" şeklinde yazıya geçirildi. Bu kanunlar modern Avrupa hukukunun temelini oluşturmuştur.

Justinianus Kanunları, Doğu Roma İmparatoru tarafından düzenlenmiştir. Günümüz medeni hukukunun temeli sayılan bu kanunlar, Roma hukukunu sistemleştirmiş ve gelecek nesillere aktarmıştır.

Cengiz Yasası ise Türk ve Moğol törelerinin yazılı hale getirilerek düzenlenmiş halidir. Cengiz Han tarafından oluşturulan bu yasalar, geniş Moğol İmparatorluğu'nun yönetiminde birlik ve düzeni sağlamak için kullanılmıştır.

Orta Çağ'da geliştirilen bu hukuk sistemleri, sadece kendi dönemlerini değil, sonraki çağların hukuk anlayışını da derinden etkilemiştir. Bugün kullandığımız birçok hukuki kavram ve uygulama, Orta Çağ'da geliştirilen bu sistemlerden gelmektedir.

Önemli Not: 12 Levha Kanunları, sadece Roma için değil tüm Avrupa hukuk sistemi için temel oluşturmuştur. Hukukun yazıya geçirilmesi, keyfi uygulamaları azaltmış ve toplumsal düzenin sağlanmasına katkıda bulunmuştur.