İlk ve Orta Çağlardaki Türk Tarihi

Türklerin Ana Yurdu ve Devlet Yapısı

Türklerin ana yurdu Orta Asya'dır. Burası sert karasal iklime ve bozkır bitki örtüsüne sahip bir coğrafyadır. Bu ortam, Türklerin hayvancılık yapmasını ve göçebe yaşam tarzını benimsemesini sağlamıştır. Türk adı tarih boyunca farklı kaynaklarda değişik anlamlarda kullanılmıştır - Çin kaynaklarına göre "miğfer", Kaşgarlı Mahmut'a göre "olgunluk çağı", Ziya Gökalp'e göre "kanun ve nizam sahibi".

Türk toplumunda sosyal organizasyon aile biriminden devlete doğru genişler: Aile → Oguş → Boy → Budun (Millet) → İl (Devlet). Türk devletlerinde siyasi iktidarın meşruiyet kaynağı ilahidir ve "kut" tabiriyle ifade edilir. Kağan hem devlet teşkilatının başı hem de toplumun lideridir. Türk hükümdarlara şanyü, tanhu, han, yabgu, idikut, tigin ve kağan gibi unvanlar verilmiştir.

İlk teşkilatlı Türk devleti MÖ 220'de kurulan Asya Hun Devleti'dir. Merkezi Ötüken olan devletin bilinen ilk hükümdarı Teoman'dır. En parlak dönemi Mete Han zamanında yaşanmış, orduda onlu teşkilat uygulanmıştır. Daha sonra devlet Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılmıştır.

Önemli Not: Türk adını resmi devlet ismi olarak ilk kullanan I. Köktürk Devleti'dir $552-630$. Bu, Türklerde milli kimlik bilincinin oluştuğunu göstermektedir.

Diğer Türk Devletleri ve Kültürel Özellikleri

Avrupa Hun Devleti, Balamir tarafından kurulmuş ve en parlak dönemini Attila zamanında yaşamıştır. Uldız döneminde Türkler ilk kez Anadolu'ya girmiştir. Attila zamanında Batı Roma baskı altına alınmış, Doğu Roma ile antlaşmalar imzalanmıştır.

Avarlar $558-805$, Çinlilerin "Juan Juan" dedikleri Türk kavmidir. Bayan Han zamanında Orta Avrupa'da devlet kurmuşlar ve İstanbul'u ilk kez kuşatmışlardır. Hazarlar $630-968$ ise Musevilliği benimseyen tek Türk topluluğudur. Talas Savaşı'nda Araplara destek vererek önemli bir rol oynamışlardır.

Uygurlar $744-840$, yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir. Mani dinini kabul etmeleriyle bilinen Uygurlar, Moyen Çur döneminde sınırlarını genişletmişlerdir. Oğuzlar ise X. yüzyılın sonlarına doğru İslamiyet'i kabul etmiş, sonrasında Büyük Selçuklu ve Osmanlı gibi büyük imparatorlukların kurulmasında rol oynamıştır.

Bozkırın sert yapısı göçebe hayat tarzını zorunlu kılmıştır. Konar-göçerler, ulaşımda ve göçlerde at kullanarak zorlukları aşmaya çalışmışlardır. Bu yaşam tarzı, Türklerin çabuk organize olabilen savaşçı bir toplum yapısına sahip olmalarını sağlamıştır.

Dikkat: Türk devletlerinde "el silah tutan herkes askerdir" anlayışı hakimdir. Bu, merkezi otoriteyi güçlendiren ve Türk ordularının hızlı hareket etmesini sağlayan önemli bir özelliktir.