17. Yüzyılın Padişahları

17. yüzyıl boyunca on üç farklı padişah tahtta oturdu! Bu kadar sık değişiklik bile dönemin ne kadar karışık olduğunu gösteriyor. III. Murad'dan başlayıp II. Mustafa'ya kadar uzanan bu süreçte bazı padişahlar çok kısa süre hüküm etti.

En dikkat çekici detay ise II. Selim'den sonra padişahların sefere çıkmayı bırakması. Artık ordunun başında savaşa giden padişah görmeyeceğiz. Bu durum hem ordunun moralini hem de devletin prestijini etkiledi.

İpucu: Bu padişahların dönemlerini tarihleriyle birlikte ezberlemek, sınavlarda çok işinize yarayacak!

I. Mustafa'nın iki kez tahta geçmesi gibi olağandışı durumlar da bu dönemin ne kadar karmaşık olduğunu gösteriyor.

Duraklama Döneminin Genel Özellikleri

1579-1699 yılları arası Osmanlı tarihinde "duraklama dönemi" olarak geçiyor. Sokollu Mehmet Paşa'nın ölümüyle başlayan bu süreç, Karlofça Antlaşması'na kadar devam etti. Ama "duraklama" denilse de Osmanlı hâlâ fetih peşindeydi!

Bu yüzyılda üç büyük düşmanla aynı anda uğraşmak zorunda kaldık: Batıda Avusturya, doğuda İran, kuzeyden de yeni yükselen güçler. Her cephenin kendine özel sorunları vardı ve bu durum devleti zorladı.

Avusturya ile mücadele özellikle kritikti çünkü Macaristan'daki hâkimiyetimiz tehlikeye giriyordu. Yükselme döneminde Avusturya bize vergi verirken, artık bu durum tersine dönmeye başladı.

Dikkat: Bu dönemde yapılan savaşlar genellikle uzun, masraflı ve sonuçsuz oldu. Bu da ekonomiyi olumsuz etkiledi.

Osmanlı-İran Savaşları

Safevi devleti 17. yüzyılda başımıza en çok bela açan komşumuzdu. Her fırsatta - Avusturya ile savaştığımızda ya da Celali isyanları çıktığında - arkamızdan vuruyordu.

Ferhat Paşa Antlaşması (1590) ile doğuda en geniş sınırlarımıza ulaştık. Azerbaycan ve Gürcistan bizim oldu. Ama bu zafer uzun sürmedi.

Nasuh Paşa Antlaşması (1612) ile kazandığımız yerleri geri verdik çünkü hem Avusturya'yla savaşıyorduk hem de içeride Celali isyanları vardı. İran karşılığında 200 deve yükü ipek ödeyeceğini söyledi ama vermedi!

Önemli: Kasr-ı Şirin Antlaşması (1639) bugünkü Türkiye-İran sınırını belirledi. Bu sınır hâlâ geçerli!

IV. Murad'ın Bağdat ve Revan seferleri sonunda İran'ı yenerek Zagros dağlarını sınır yaptık.

Lehistan ve Venedik ile İlişkiler

Lehistan (bugünkü Polonya) eskiden himayemizde olan bir ülkeydi ama 17. yüzyılda bize karşı gelmeye başladı. Hotin Seferi'nde Genç Osman yeniçerilerin disiplinsizliği yüzünden başarısız oldu ve bunun intikamını alarak yeniçeri ocağını kaldırmaya karar verdi.

Bucaş Antlaşması (1672) çok önemli! Bu antlaşma ile batıda en geniş sınırlarımıza ulaştık ve Lehistan'dan Podolya'yı aldık. Aynı zamanda bu topraklarımıza toprak kattığımız son antlaşma oldu.

Girit'in fethi (1669) tam 24 yıl sürdü! Venediklilerden Kandiye kalesiyle birlikte tüm adayı aldık ama bu uzun kuşatma ekonomimizi çok yordu.

Hatırla: Köprülü Fazıl Ahmet Paşa hem Girit'i fethetti hem de Bucaş zaferini kazandı. Bu dönemin en başarılı sadrazamıydı.

Bu fetihler Akdeniz'deki gücümüzü artırdı ama denizciliğimizin eskisi kadar güçlü olmadığını da gösterdi.

Avusturya ile Büyük Mücadele - 1. Bölüm

Avusturya mücadelesi aslında Habsburg hanedanıyla olan kavgamızın devamıydı. Kanuni zamanında onlar bize vergi verirken, 17. yüzyılda durum değişmeye başladı.

Zitvatorok Antlaşması (1606) büyük bir dönüm noktasıydı. 13 yıl süren "Uzun Türk Savaşları"ndan sonra imzalanan bu antlaşma ile diplomatik prestijimizi kaybettik. Avusturya artık bize vergi vermeyecekti!

III. Mehmed bu savaşlarda Eğri, Kanije ve Estergon kalelerini fethederek "Eğri Fatihi" unvanını aldı. Haçova savaşında büyük zafer kazandı ama ironik şekilde bu savaş ordunun geri hizmet birimleriyle kazanıldı çünkü askerler kaçmıştı!

Dikkat: Haçova'dan kaçan askerler Anadolu'ya döndüklerinde Celali isyanlarını başlattı. Bir sorun başka sorunları doğurdu.

Bu antlaşma ile Avusturya büyük devlet seviyesine çıktı ve protokolde bizimle eşit sayıldı.

Avusturya ile Büyük Mücadele - 2. Bölüm

Vasvár Antlaşması (1664) ile Avusturya son kez bize savaş tazminatı ödedi. Köprülü Fazıl Ahmet Paşa'nın başarısıyla Uyvar ve Novigrad kalelerini fethettik.

Uyvar kuşatmasındaki kahramanlıklar o kadar ünlü oldu ki "Uyvar önlerinde bir Türk kadar güçlü" deyimi doğdu. Bu söz bugün hâlâ kullanılıyor!

Ama asıl büyük hadise II. Viyana Kuşatması (1683) oldu. Macarların yardım istemesi üzerine Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Viyana'yı kuşattı. İki ay süren kuşatma başarısızlıkla sonuçlandı.

Neden başarısız oldu? Merzifonlu geç hareket etti, Kırım Hanı görevini yapmadı ve Lehistan ordusu yardıma geldi.

Bu yenilginin sonuçları çok ağır oldu: Merzifonlu idam edildi, Türklerin Avrupa'da ilerleyişi bitti ve Kutsal İttifak kuruldu.

Kutsal İttifak ve Karlofça Faciası

Viyana bozgunu Avrupalıları korkuttu ve Papa'nın önderliğinde Kutsal İttifak kuruldu. Avusturya, Lehistan, Venedik, Rusya ve Malta bize karşı birleşti.

16 yıl süren bu savaşlarda dört cephede mücadele etmek zorunda kaldık. Selankamen ve Zenta gibi ağır yenilgiler aldık. Avrupalılar bu döneme "Büyük Türk Savaşları" dedi.

Karlofça Antlaşması (1699) tarihimizin kara sayfa. İlk kez büyük çapta toprak kaybettik:

• Macaristan (Temeşvar hariç) → Avusturya'ya
• Mora ve Dalmaçya → Venedik'e
• Podolya ve Ukrayna → Lehistan'a

En acı gerçek: Avusturya'nın garantörlüğünü kabul ederek onların kendimizden üstün olduğunu kabul ettik.

İstanbul Antlaşması (1700) ile de Azak kalesini Ruslara verdik. Böylece Rusya Karadeniz'e inme fırsatı buldu.

Yeni Diplomasi ve Avrupa Dengeleri

Karlofça sonrasında tek başına birden çok devletle savaşacak gücümüz kalmadı. Bundan sonra konjonktürel ittifaklar kurarak Avrupa siyasetindeki dengeleri lehimize çevirmeye çalıştık.

Artık politikamız şuydu: Avusturya'nın diğer devletlerle savaşırken tarafsız kalmasını sağlamak. Böylece kaybettiğimiz toprakları geri alma şansı yakalayabilirdik.

Bu dönemde Otuz Yıl Savaşları (1618-1648) Avrupa'yı alt üst etti. Katolik ve Protestan devletler arasındaki bu büyük savaş, Habsburg hanedanının gücünü kırdı.

Önemli sonuç: Westphalia Barışı ile modern devletler sistemi doğdu. Artık evrensel imparatorluklar değil, ulus devletler çağı başladı.

Bu yeni düzende biz de eskisi gibi "evrensel imparatorluk" olamazdık. Değişen dünyaya uyum sağlamak zorundaydık.