Tarih Bilimi ve Çağlar

Tarih, geçmişte yaşamış insan toplulukların yaşantılarını belgelerle, objektif olarak inceleyen bilim dalıdır. Zaman ve yer göstererek, sebep-sonuç ilişkisi içinde olayları araştırır.

Tarih biliminin özellikleri şunlardır: Belgelere dayanır, deney yapamaz, incelediği olaylar tekrarlanamaz. Olay kısa süreli yoğun gelişmelerken (Malazgirt Savaşı gibi), olgu uzun süreçte gerçekleşen değişmesi güç oluşumlardır (Türklerin Müslümanlığı gibi).

Tarihçilik aşamaları hikayeci, öğretici, kronik, sosyal ve modern araştırmacı tarihçilik olarak gelişmiştir. Heredot "Tarihin Babası" olarak bilinir.

İpucu: Yüzyıl hesaplamalarında dikkat et - MS 1453 15. yüzyıla aittir!

Çağlar ise Tarih Öncesi (Taş ve Maden Çağları) ile Tarih Çağları (Eski, Orta, Yeni, Yakın Çağ) olarak ayrılır. Yazının bulunması (MÖ 3500) Tarih Çağlarını başlatır.

Anadolu'da İlk Uygarlıklar

Anadolu, tarih öncesinden itibaren önemli bir medeniyet merkezi olmuştur. Çatalhöyük (Konya) ilk şehir, Çayönü (Diyarbakır) ise Anadolu'da ilk tarımın yapıldığı yerdir.

MÖ 2. bin - MÖ 6. yüzyıl arası Anadolu'da Hititler, Frigyalılar, Lidyalılar, İonyalılar ve Urartular yaşadı. Hititler Hattuşaş merkezli güçlü bir devlet kurdular. Kadeş Antlaşması (MÖ 1280) tarihin ilk yazılı antlaşmasıdır.

Frigyalılar Gordion'da krallık kurdular, tarım ve hayvancılıkla uğraştılar. Lidyalılar parayı buldu ve ticaretle zenginleştiler. İonyalılar felsefe ve bilimin geliştiği şehir devletleri kurdular - Tales, Pisagor gibi ünlü filozoflar yetiştirdiler.

Dikkat: Her uygarlığın kendine özgü katkıları var - Hititler hukuk, Lidyalılar para, İonyalılar bilim!

Urartular Van Gölü çevresinde güçlü bir krallık kurdular, su kanalları açtılar ve madencilikte ustalaştılar.

Büyük İmparatorluklar Dönemi

MÖ 6. yüzyıldan MS 11. yüzyıla kadar Anadolu Medler, Persler, Büyük İskender, Roma ve Bizans egemenliği altında kaldı. Persler güçlü merkezi yönetim kurdular, ülkeyi satraplıklara böldüler.

Büyük İskender'in Doğu Seferi sonrası başlayan Hellenistik Dönem'de doğu-batı kültürleri kaynaştı. Bergama Krallığı bu dönemin zirvesidir - Zeus Mabedi, 200.000 ciltlik kütüphane ve parşömen kağıdı burada geliştirildi.

Roma İmparatorluğu üç aşama geçirdi: Krallık, Cumhuriyet, İmparatorluk. Jülyen Takvimi ve Latin Alfabesi Roma'nın önemli katkılarıdır. 395'te ikiye ayrılırken, Batı Roma 476'da, Doğu Roma (Bizans) 1453'te yıkıldı.

Hatırla: Roma hukuku günümüz kanunlarının temelini oluşturuyor!

Bizans İmparatorluğu 395-1453 arası Konstantinopolis merkezli sürdü. Ayasofya, Yerebatan Sarnıcı gibi önemli eserler bu döneme aittir.

Komşu Uygarlıklar

Anadolu çevresindeki uygarlıklar da tarihe önemli katkılarda bulundular. Sümerler yazıyı, tekerleği ve sabanı icat ettiler. Ziggurat adlı tapınaklar inşa ettiler. Hammurabi Kanunları ilk anayasal nitelikli yasalar sayılır.

Mısır uygarlığı Nil nehri sayesinde gelişti. Piramitler ve mumyalama teknikleri geliştirdiler. İlk güneş takvimine dayalı yıl hesaplaması Mısırlılardan gelir. Hiyeroglif yazısı kullandılar.

Fenike alfabesi günümüz alfabelerinin temelidir. Fenikeliler Akdeniz ticaretinde öncüydüler. İbraniler tarihin ilk tek tanrılı büyük dinini geliştirdiler - Hz. Musa ve Tevrat bu geleneğin temelini oluşturur.

Not: Her uygarlığın kendine özgü buluşları var - hangi uygarlığın neyi bulduğunu karıştırma!

Hint uygarlığı'nda kast sistemi, Çin uygarlığı'nda ise ipek ve porselen üretimi gelişti. Her ikisi de felsefi dinlere sahiptiler.

İslamiyet Öncesi Türk Tarihi - Temeller

Türk adı "güçlü, olgun" veya "töreli, düzene uyan" anlamlarına gelir. Türklerin anayurdu Orta Asya'dır - Altay Dağları çevresinde başlayan medeniyet zamanla yayıldı.

Türk göçleri iki türdür: Dikey göçler $tam göç - yeni yurt arama$ ve yatay göçler $yarı göç - yaylak-kışlak arası$. Göç sebepleri arasında nüfus artışı, kuraklık, otlak yetersizliği ve güvenlik kaygıları yer alır.

İlk bilinen Türk topluluğu İskitler'dir $MÖ 7-2. yy$. Kendileri Saka adını kullandılar. Süvari orduları ve hayvan üslubu sanatlarıyla ünlüydüler.

Önemli: Türklerin Orta Asya'dan çıkışı sadece göç değil, dünya tarihini değiştiren bir süreçtir!

Hun İmparatorluğu'nun kurucusu Tu-man, geliştiricisi Mete Han'dır. Mete Han Türkleri ilk kez tek bayrak altında topladı ve Çin Seddi'nin inşasına neden oldu.

Büyük Türk Devletleri

Avrupa Hun İmparatorluğu Attila döneminde zirveye çıktı. Attila'nın ölümünden sonra devlet dağıldı ancak Kavimler Göçü'nü başlattı. Bu göç Roma'nın ikiye ayrılmasına ve Ortaçağ'ın başlamasına neden oldu.

Göktürk Devleti (552-659) Bumin Kağan tarafından kuruldu. Çin'den Karadeniz'e kadar uzanan geniş bir devletti. II. Göktürk Devleti'nde Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk önemli devlet adamlarıydı.

Orhun Kitabeleri bu dönemin en önemli eseridir. Türk adının geçtiği ilk Türkçe metin olup kut anlayışı ve sosyal devlet anlayışından bahseder.

Unutma: Orhun Kitabeleri sadece tarihi değil, Türk dili ve edebiyatının da ilk örnekleridir!

Uygur Devleti (745-840) şehir kuran ilk Türk devletidir (Ordu-balık). Maniheizm ve Budizm dinlerini kabul ettikleri için savaşçılıklarını kaybettiler ve Kırgızlar tarafından yıkıldılar.

Diğer Türk Boyları ve Kültür

Peçenekler, Uzlar (Oğuzlar), Kıpçaklar Avrupa'ya göç eden önemli Türk boylarıydı. Hazarlar Kafkasya bölgesinde ticaretle zenginleşen bir devlet kurdular.

Bulgarlar Tuna ve Kama olmak üzere iki devlet kurdular. Avarlar İstanbul'u ilk kuşatan Türklerdir. Macarlar Fin-Ugor karışımı olup bugünkü Macaristan'ı kurdular.

Türk destanları kültürün önemli parçalarıdır: Oğuz Kağan, Ergenekon, Manas, Dede Korkut Hikayeleri en ünlüleridir. Bu destanlar Türk kültürünün temel değerlerini yansıtır.

İlginç bilgi: Dünyanın en eski halısı Pazırık Kurganı'ndan çıktı - Türk sanatının ne kadar köklü olduğunu gösteriyor!

12 Hayvanlı Türk Takvimi gelişmiş astronomik bilgiyi gösterir. Yenisey mezar taşları ilk Türkçe yazı örnekleridir.

Türk Devlet Geleneği ve Kültürü

Türk devlet yönetimi töresel kurallara dayanırdı. Kut anlayışına göre hükümdarlık kutsal aileden gelirdi. Kurultay önemli kararların alındığı meclistti.

Ordu-millet anlayışı vardı - her erkek aynı zamanda askerdi. Atlı savaş sistemi ve hilal taktiği Türklerin askeri üstünlüklerini sağladı. Vur-kaç taktiği de sıkça kullanılırdı.

Göktanrı inancı Türklerin ana diniydi. Kamlar (şamanlar) din adamları olup büyü yaparlardı. Ahiret inancı çok kuvvetliydi - ölüler eşyalarıyla kurgan mezarlara gömülürdü.

Günümüze yansıma: Evlilerde para-şeker atma, eşiğe basmama, nazar boncuğu gibi gelenekler eski Türk inançlarından gelir!

Sosyal yapı eşitlikçiydi - sınıf ayrımcılığı azdı. Millet kavramı aile-oba-boy-bodun şeklinde örgütlenirdi. Hayvancılık, ticaret ve madencilik ana geçim kaynaklarıydı.

Türkler Göktanrı, Maniheizm, Budizm, Musevilik, Hıristiyanlık ve İslamiyet gibi çeşitli dinleri kabul ettiler.