Orta Çağ'da Yaşanan Kitlesel Göçler

Kavimler Göçü, 374 yılında Hun boylarının Balamir önderliğinde İtil Nehri'ni geçerek Avrupa'ya doğru ilerlemesiyle başlayan büyük bir göç hareketidir. Hunlar ilk olarak Alanları yerlerinden etmiş, bu da domino etkisi yaratarak diğer kavimlerin (Ostrogotlar, Vizigotlar, Vandallar, Süevler ve diğerleri) yerlerinden edilmesine neden olmuştur.

Bu göçün en önemli sonucu, günümüz Avrupa'sının etnik ve siyasi yapısının şekillenmesidir. Büyük Roma İmparatorluğu parçalanmış ve bin yıl sürecek Orta Çağ başlamıştır. İlk Çağ'daki nehir uygarlıklarının yerini, geniş alanlara hükmeden büyük imparatorluklar almıştır.

Göç nedir? Göç, bir topluluğun kendi yerini terk ederek başka bir yere gitmesidir. Sosyal bir olay olan göç, ciddi sebeplere dayanır. Topluluklar sebepsiz yere yurtlarını terk etmez. Eski Çağlarda göç eden topluluklar, gittikleri yerlerdeki yerli toplulukla mücadele etmiş, ya onları hakimiyetleri altına almış ya da başka yerlere sürmüşlerdir.

Not: Türklerin tarihinde göçler önemli bir yer tutar. İşte tam olarak bu nedenle dünya tarihinde çok geniş bir coğrafyaya yayılmışlardır. Bir toplumun kaderini değiştirebilecek kadar önemli bir konudur göç.

Türk göçlerinin sebepleri arasında iktisadi sıkıntılar, kuraklık, nüfus artışı ve otlak yetersizliği sayılabilir. Ancak göçleri kolaylaştıran bir diğer etmen de Türk toplumunun savaşçı yapısıdır. Ayrıca Ural dağlarından Orta Avrupa'ya kadar olan bozkırların Türklerin yaşam tarzına uygun olması, bölgede aşılması güç doğal engellerin bulunmaması da Türk göçlerini kolaylaştırmıştır.

Kavimler Göçü Öncesinde Avrupa

Kavimler Göçü öncesinde Roma İmparatorluğu, Akdeniz'in ve dünyanın en büyük imparatorluğu konumundaydı. Doğuda ve batıda büyük topraklara hükmediyordu. Ancak MS. 3. yüzyıldan itibaren doğuda Sasani, batıda ise Germen kavimlerinin saldırıları nedeniyle siyasi, askeri, sosyal ve ekonomik zorluklar yaşamaya başlamıştı.

Hunlar ise 3. yüzyıla kadar varlıklarını sürdürmüş, ancak Çin baskısı, kuraklık ve iç mücadeleler yüzünden bazı Hun boyları Avrupa'ya komşu bölgelere, özellikle Hazar Gölü çevresine yerleşmişti. Asya Hun İmparatorluğu önce Doğu-Batı, sonra Kuzey-Güney olarak ikiye ayrılmış, bu da Türk topluluklarını siyasi bir boşluğa sürüklemişti.

Sasani Devleti, kendilerini Perslerin varisi olarak görüyor ve Roma'dan toprak talep ediyordu. Bu durum iki devlet arasında sınır anlaşmazlıklarına ve büyük mücadelelere yol açıyordu.

Germen kavimleri ise hızla artan nüfusları, yaşadıkları bölgenin zorlu coğrafi ve iklim şartları nedeniyle sürekli göç etmek zorundaydı. Savaşçı bir toplum olan Germenler, siyasi güç mücadeleleri nedeniyle de sürekli yer değiştiriyordu.

Kavimler Göçü'ne Katılan Kavimler

Orta Asya'daki siyasi hakimiyetlerini kaybeden Hun boyları, Balamir önderliğinde 374 yılında İtil Nehri'ni geçip ilk olarak Alan kavmiyle karşılaştı. Alanların batıya doğru hareketi bir domino etkisi yaratarak diğer kavimleri (Ostrogotlar, Vizigotlar, Vandallar, Süevler, Burgundlar, Franklar, Angıllar ve Saksonlar) de harekete geçirdi. Bu kavimler Roma topraklarına girerek talan ve yağma hareketlerinde bulundu.

Hun akınları Rusya, Balkanlar, Baltık bölgesi ve Doğu Avrupa'da dengeleri değiştirmiş, Katalon Ovası'na, Trakya, Sicilya, Sardinya ve Kuzey Afrika'ya göçleri artırmıştır.

Kavimler Göçü'nün Sonuçları

Kavimler Göçü, hem Avrupa'nın etnik yapısını şekillendirmiş hem de Türklerin Avrupa'ya yenilikler getirmesi açısından büyük öneme sahiptir. Hun askeri gücünün başlattığı, kavimlerin birbirini sürmesiyle devam eden süreç, Roma İmparatorluğu'nun önce ikiye ayrılmasına, ardından Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılmasına neden olmuştur.

Germen kabileleri, göç sürecinde içe kapalı kabile sisteminden uzaklaşarak devletleşmeye başlamış, kabile şefliği yerine krallık kurumuna geçmişlerdir. 550 yılına gelindiğinde Batı Roma İmparatorluğu yerine altı büyük ve çok sayıda küçük Germen Krallığı kurulmuştu.

Roma İmparatorluğu, göç başladığında iç karışıklıklar, dini mücadeleler ve Sasanilerle savaşlar nedeniyle zayıflamıştı. Germen halklarını topraklarından çıkaramayan Roma, MS 382'den itibaren onlarla anlaşmalar yapmaya başlamıştı. İç karışıklıkların devam etmesi sonucunda MS 395'te Roma İmparatorluğu, Doğu Roma ve Batı Roma olarak ikiye ayrıldı.

Batı Roma İmparatorluğu, önce kendi egemenliğindeki Vandallar ve Süevler tarafından istila edilmiş, sonra da MS 451-452 yıllarında Hun saldırılarına maruz kalmıştı. Son topraklarını da Turcilingi kavminin reisi Odovacar'a kaptıran Batı Roma, 476 yılında yıkılmıştır.

Dikkat: Kavimler Göçü, Roma İmparatorluğu'nun çöküşünü hızlandırdı ve Avrupa'nın bin yıllık karanlık döneminin başlangıcı oldu. Bu süreçte feodal sistem ortaya çıktı ve kıtanın siyasi yapısı tamamen değişti.

Feodalizm ve Skolastik Düşünce

Roma İmparatorluğu'nun yıkılmasıyla Avrupa'da ortaya çıkan boşluğu feodalizm doldurmuştur. Feodalizm, toplumsal hiyerarşinin toprak sahipliği ve kişisel bağlılık esaslarına göre düzenlendiği bir sistemdir. Bu hiyerarşide en üstte kral bulunur, ardından toprak sahibi soylular (senyörler), rahipler, burjuvalar ve köylüler gelir.

Skolastik düşünce ise Orta Çağ Avrupa'sında kilisenin ortaya koyduğu öğretiyi esas alan bir düşünce biçimidir. Aristo mantığına sıkı sıkıya bağlı olan bu düşüncede kitap ve üstat bilgileri esas alındığı için doğayı doğrudan gözlemleme ve yeni düşünceler geliştirme fikri yoktur.

Avrupa Hun İmparatorluğu

MS 375 yılında Balamir önderliğinde batıya göç eden Hunlar üstün bir askeri güce sahipti. Macaristan ovalarına yerleşen Hunlar, kısa zamanda Orta Avrupa'daki barbar kavimleri egemenlikleri altına alarak 5. yüzyıl başlarında Kafkaslardan Elbe Irmağı'na kadar uzanan geniş topraklar üzerinde Avrupa Hun İmparatorluğu'nu kurmuşlardır.

Balamir'den sonra tahta çıkan Uldız, Hun dış politikasının ana hatlarını belirlemiştir: Doğu Roma İmparatorluğu baskı altında tutulacak, Batı Roma İmparatorluğu'yla ise dostluk kurulacaktı.

422 yılında tahta çıkan Rua, Doğu Roma'yı vergiye bağlamış, ondan sonra hükümdar olan Attila ise devlete en parlak dönemini yaşatmıştır. Attila, Balkan ve Galya seferlerini gerçekleştirmiş, Doğu Roma İmparatorluğu'nu vergiye bağlayarak Avrupa'da büyük bir güç haline gelmiştir.

İlginç Bilgi: Attila hakkında türetilen efsanelerin en meşhuru, onun Savaş Tanrısı Ares'in kılıcına sahip olduğu ve bu nedenle bütün dünyaya hükmedeceği inancıdır. Almanların Nibelungen Destanı'nda Attila (Etzel), babacan, iyiliksever ve yüksek vasıflı bir hükümdar olarak tanıtılmaktadır.

Kavimler Göçü ve Türklerin Sosyal Hayatı

Türkler, dört bin yıllık tarihleri boyunca ana yurtları dışında Kafkaslarda, Karadeniz'in kuzeyinde, Asya ülkelerinde, Doğu ve Orta Avrupa'da, Balkanlarda ve Macaristan ovalarına kadar geniş bir sahada yaşamışlardır. Türk toplumları yaylak-kışlak hayatı üzerine kurulu bir düzene sahipti.

Bu sistemde her boy, ekonomisinin temel dayanağı olan hayvanlarıyla birlikte yaşadığı belirli bir alana sahipti. Türkler çeşitli nedenlerle yaşadıkları bölgeyi kitleler halinde terk ederek başka bölgelere göçmüşlerdir. Ana yurtları dışında da etkin olan Türkler; Asya'da, Doğu ve Orta Avrupa'da, Balkanlarda eski çağlardan yeniçağa kadar pek çok devlet ve imparatorluk kurmuşlardır.

Türklerin tarihini belirli bir zaman kesitinde ve bütün halinde incelemek zordur. Diğer milletlerin aksine, Türk toplulukları asırlarca yeni iklimler ve yurtlar arayarak tarihlerini farklı bölgelerde yaşamışlardır.

Kavimler Göçü ve Hristiyanlığın Yayılması

Batı Roma İmparatorluğu'nun çöküşünden sonra boşluktaki Avrupalılar, Hristiyanlığı temsil eden kiliseye sıkı sıkıya sarılmıştır. Halk, kilise ve kilise mensuplarına saygı göstererek kurtuluşa ereceğine inanmıştır. Bunun sonucunda kilise, her alanda yetkilerini genişletmeye ve Orta Çağ Avrupa'sını şekillendirmeye başlamıştır.

Feodalizm ve Skolastik Düşünce

Feodalizm, Orta Çağ Avrupa'sında insanların korunma ve barınma ihtiyacını karşılayan, su kenarlarında surlarla korunan şatolarda yaşayan toprak ağalığı sistemidir. Bu sistem, devlet otoritesinin zayıfladığı ve bireyleri koruma konusunda yetersiz kaldığı bir dönemde ortaya çıkmıştır.

Feodal düzenin en önemli sosyal özelliği şövalyeler sınıfıydı. En önemli şövalyelerin kendilerine ait şatoları ve kaleleri vardı. Şato; güç, prestij ve mevki sembolüydü, ayrıca gerçek bir kültür merkeziydi.

Skolastik düşünce ise Orta Çağ zamanında kilise baskısı altında, özgür düşüncenin olmadığı, dar bir düşünme biçimidir. Bu düşünce tarzı, bilinen dışında başka fikirlere yer vermez, başka fikirlere açık değildir.

Feodal Sistemde Toplumsal Tabakalar

Feodal toplum dört ana tabakadan oluşuyordu:

1. Asiller: Kral ve şenyörler
2. Rahipler: Katolik Kilisesi, Engizisyon Mahkemesi (afaroz, enterdi, endüljans kağıdı, günah çıkartma gibi yetkileri vardı)
3. Burjuvalar: Tüccar ve zanaat grubu (el becerisiyle geçinen meslek grubu: marangoz, demirci vb.)
4. Köylüler:
   • Serbest köylüler
   • Serfler: Toprakların demirbaş eşyası sayılan, derebeyi tarafından toprakla birlikte alınıp satılabilen, toplumun en aşağı görülen ve en fazla ezilen kesimi

Unutma! Feodal sistem, merkezi otoritenin zayıfladığı Orta Çağ Avrupa'sında insanların güvenlik ve barınma ihtiyacını karşılamak üzere ortaya çıkmış, toprak sahipliğine dayalı bir sistemdir. Bu sistemde köylüler, toprak sahiplerine karşı çeşitli hizmetler ve vergiler vermek zorundaydı.

Hun İmparatoru Attila ve Ordusu

Avrupa'nın pek çok yerinde hakkında efsaneler türetilen Attila, hem Türk hem de dünya tarihinde derin izler bırakmıştır. Onun hayatı ve savaşları; resim, heykel, tiyatro, opera ve edebi metinlere konu olmuş, hakkında pek çok kitap yazılmıştır.

Hun Ordusunun Özellikleri:

• Mete Han'dan bu yana ordularda kullanılan 10'lu sistemi geliştirdiler
• Atın üzerinde durmayı ve hareketi kolaylaştıran eğer ve üzengi
• Savaşta avantaj sağlayan pantolon ve ceket
• Atlı okçuluk ve yay yapımındaki ustalık
• Üzengiler, atın savaşta etkin olarak kullanılmasını sağladı

Macarlar ve Hun Bağlantısı

Geçmişlerini Hun Türklerine dayandıran Macarlar, efsanelerinde 13. yüzyıldan itibaren Hun-Macar birlikteliğine vurgu yapmaktadır. Macar tarihindeki Hunor-Magor efsanesinde, Hunların ve Macarların Hunor ve Magor kardeşlerden geldiği anlatılmaktadır. MS 900-950 yıllarındaki Bizans kaynaklarında Macarlar için "Türkler" ve Macaristan için "Türkiye" ifadesinin kullanılması, bugün Macar dilinde ve Türkiye Türkçesinde aynı ve benzer anlamda pek çok kelimenin olması, Macarların kökenine işaret etmektedir.

Kavimler Göçü Sonucunda Devletlerin Durumu

Batı Roma İmparatorluğu'nun 476'da yıkılmasıyla Avrupa, zayıf siyasi sistemlere dönüşmüştür. Doğu coğrafyasında ise büyük ve güçlü imparatorluklar ortaya çıkmıştır.

Balkanlar, Anadolu, Mezopotamya, Kuzey Afrika ve İran'da Doğu Roma ile Sasani imparatorlukları iki büyük monarşi olarak varlığını devam ettiriyordu. İki devlet Anadolu toprakları için sürekli mücadele halindeydi. Doğu Roma İmparatorluğu'nun dini Hristiyanlık iken Sasaniler Zerdüştlüğe inanıyordu.

VI. Yüzyılda Türkistan Bozkırlarında Siyasi ve Dini Yapı

VI. yüzyılın ortalarında "Türk" adı Türkistan bozkırlarında yaygın bir şekilde kullanılır hale gelmiştir. Önce Göktürkler, ardından Uygurlar geniş sahalara hükmetmiştir. Göktürkler Gök Tanrı dinine inanırken, Uygurlar Maniheizmi kabul etmiştir.

Çin'de ise farklı hanedanlıklar hüküm sürüyordu. Çin İmparatorluğu, İpek Yolu ticareti için Göktürkler ve Uygurlarla mücadele etmiştir.

Hindistan'da ise siyasi birlik yoktu ve halk, kast sistemi yüzünden kesin çizgilerle birbirinden ayrılmıştı. Hindistan'da din olarak Brahmanizm ve Budizm etkiliydi.

Orta Çağ Avrupası'nın Yönetim Yapısı

Kıraç ve nüfus yoğunluğu az toprakların alabildiğine uzandığı coğrafyalarda Orta Çağ'ın Batı Avrupa'sındaki gibi küçük devletçiklerin yaşama şansı yoktu. Ancak büyük bölgeleri kontrol eden siyasi yapıların iktidar şansı vardı. Bu nedenle Orta Çağ'ın doğu devletleri büyük imparatorluklar şeklinde ortaya çıktı.

Çin'in Yönetim Yapısı

Çin'de ilk siyasi birlik MÖ 221 yılında Qin Shi Huangdi tarafından kurulmuştur. 580 yılında iki idareyi ele geçiren Sui Hanedanlığı, parçalanmanın eşiğinde olan Çin'i yeniden birleştirmeyi başarmıştır. Ancak Sui Hanedanlığı hakimiyetini kuvvetlendiremeden 618'de yıkılmış ve yerini Tang Hanedanlığı'na bırakmıştır.

618-906 yılları arasında Çin'e hakim olan Tang Hanedanlığı Dönemi'nde imparatorluk altın çağını yaşamıştır. Tang Hanedanlığı, Türkler ve Müslüman Araplarla Türkistan bölgesini kontrol altına almak için mücadele etmiş, ancak Abbasilerle yaptığı Talas Savaşı'nı (751) kaybetmiştir.

İran'ın Yönetim Yapısı

Sasani İmparatorluğu 226 yılında İran'da Part egemenliğine son veren Erdeşir tarafından kurulmuştur. I. Hüsrev (531-579) Sasanilerin en güçlü ve sevilen hükümdarıdır.

Sasaniler; Orta Çağ'da sınır komşuları olan Ak Hun Devleti, Doğu Roma İmparatorluğu ve İslam Devleti ile mücadele etmiştir. İpek transit ticaretini elinde tutan Ak Hun Devleti'ne karşı Göktürk yabgusu İstemi, Sasanilerle anlaşarak ittifak kurmuştur. Bu ittifak sonucunda Ak Hun Devleti yıkılmış (557) ve toprakları iki devlet arasında paylaşılmıştır.

Sasaniler, halefleri olarak gördükleri Pers İmparatorluğu'nun sınırlarına ulaşmak istemiş, bu nedenle Doğu Roma İmparatorluğu ile yaklaşık 400 yıl süren savaşlar yaşamıştır. Ancak Doğu Roma karşısında tutunamayan Sasaniler Anadolu'dan çekilmek zorunda kalmış, ardından Müslümanlar tarafından yenilgiye uğratılarak 651 yılında tarih sahnesinden çekilmiştir.

Sasani Yönetim Teşkilatı

• Sasani hükümdarlarına "şahanşah" (şahların şahı) adı verilirdi
• Hükümdarın başkanlık ettiği bir danışma kurulu vardı
• Hükümdarın yetkileri yazılı kanunlar, dini, ahlaki ve örfi geleneklerle sınırlandırılmıştı
• Devlet yönetimi merkeziyetçi bir yapıya sahipti
• Din adamları konseyi hükümdarlar üzerinde önemli yaptırım gücüne sahipti
• Devlet işleri "divan" adı verilen kurullarda yürütülürdü
• İdari teşkilatın başında "baş vezir" bulunurdu
• Ülke dört ana eyalete (satrap) ayrılmıştı ve eyaletler valiler tarafından yönetilirdi

Sasani Ordu Teşkilatı

Sasani ordusu temel olarak iki sınıfa ayrılmıştı: süvari ve piyadeler. Süvariler piyadelerden üstün ve saygın kabul edilir, daha fazla maaş alırlardı. Süvariler de kendi içinde hafif okçu süvari ve ağır zırhlı mızraklı süvari olarak ikiye ayrılırdı.

Ordu birlikleri Orta Asya toplumlarında olduğu gibi onluk sisteme göre düzenlenmişti. Orduda ok, yay, mızrak, kılıç, yuvarlak kalkan, gürz, zırh ve miğfer gibi silah ve teçhizatlar kullanılırdı. Savaş filleri, ordunun en etkin sınıflarından biriydi ve zaferlerin temel nedenlerinden biri olarak gösterilirdi.

Doğu Roma İmparatorluğu

Roma İmparatorluğu'nun devamı olan Doğu Roma, 330 yılında I. Konstantin tarafından İstanbul'da kuruldu. 16. yüzyıldan itibaren Bizans olarak anılmaya başlanan imparatorluk, bin yılı aşkın bir süre varlığını sürdürmüştür.

Doğu Roma İmparatorluğu 5. yüzyılda Avrupa Hun Devleti ile mücadele etmiştir. Attila tahta çıktıktan sonra Doğu Roma ile Margus Antlaşması'nı imzalamış, 441 ve 447 yıllarında gerçekleştirdiği iki Balkan Seferi sonucunda Doğu Roma'yı ağır bir vergiye bağlamıştır.

Doğu Roma İmparatorluğu altın çağını I. Justinianus (527-565) döneminde yaşamıştır. Justinianus, imparatorluğun sınırlarını genişletmiş ve kendi adıyla anılan kanunlar hazırlatmıştır.

İmparator Herakleios (610-641) döneminde Sasaniler Anadolu'dan çıkarılmış, Suriye, Filistin ve Mısır geri alınmıştır. Ancak kısa süre sonra Arap Yarımadası'ndan yükselen Müslümanlar Doğu Roma'yı tehdit etmeye başlamıştır. Emeviler ve Abbasiler İstanbul'u kuşatsa da Doğu Roma donanma gücü sayesinde ayakta kalmayı başarmıştır. Bizans İmparatorluğu 1453'te İstanbul'un Türkler tarafından fethedilmesiyle tarih sahnesinden çekilmiştir.

Doğu Roma Ordu Teşkilatı

Bizans ordusunda, Sasani savaş tarzına uyum sağlamak amacıyla süvari sınıfının önemi artmıştı. Askeri idare bakımından eyaletlerdeki "thema"lar ile İstanbul'da garnizonu bulunan "tagma"lar arasında büyük fark vardı. Thema'ların toprağa bağlı askerleri bir köylü milisi oluştururken, başkentin tagma'ları profesyonel askerlerden oluşurdu. Themalar, Orta Çağ Bizans devletinin bel kemiğiydi.

İpek Yolu İttifakları

İpek Yolu ticaretini elinde tutan Ak Hun Devleti'ne karşı Göktürk Yabgusu İstemi, Sasani İmparatoru Anuşirvan ile antlaşma yapmıştı. Müttefikler tarafından sıkıştırılan Ak Hun Devleti yıkıldı ve toprakları, Ceyhun sınır olmak üzere iki müttefik arasında paylaşıldı (557).

Sasanilerin İpek Yolu'nu kapatması üzerine İstemi, İstanbul'a bir heyet gönderdi (567). Bu, Orta Asya'dan Doğu Roma'ya giden ilk resmi heyetti. Bizans İmparatoru II. Justinos, Türk elçilerini ilgiyle karşılamış, İstemi'nin gönderdiği mektubu İskitçe (Türkçe) okutmuştu. Bizans, bir ittifak antlaşması yapmak üzere Zemarkhos başkanlığında bir heyeti yola çıkardı (569). Böylece İstemi, Bizans ile işbirliği yaparak İpek Yolu'nu açmayı başardı.