Tarih Bilimi

Tarih nedir diye düşündüğünüzde aklınıza ne geliyor? Tarih, geçmişte yaşamış insan topluluklarının faaliyetlerini yer ve zaman göstererek, sebep-sonuç ilişkisi içinde belgelere dayalı olarak nesnel şekilde inceleyen bilim dalıdır. Tarihin konusu insandır.

İnsanların avcılık ve toplayıcılıktan yerleşik hayata geçmesi, şehir devletlerinin kurulması, savaşlar, antlaşmalar, dinlerin yayılması gibi insanı ilgilendiren tüm olaylar tarihin inceleme alanına girer. Tarih, farklı alanlardaki değişimleri ve gelişmeleri belgelere dayanarak takip etmemizi sağlar.

Birçok tarihçi, tarihi farklı şekillerde yorumlamıştır. Örneğin, İngiliz tarihçi Edward Halett Carr tarihi "tarihçi ile olaylar arasında devamlı bir etkileşim, geçmişle günümüz arasında bitmeyen bir diyalog" olarak tanımlamıştır. Fransız tarihçi Lucien Febvre ise tarihi "bugünün açıklanması" olarak nitelendirmiştir.

Bilmen gereken şey: Tarihçiler laboratuvarda deney yapamaz. Bunun yerine tarihçiler, belgeler ve kalıntılar üzerinde çalışarak geçmişi aydınlatırlar.

Tarihi Kaynaklar ve Yardımcı Bilimler

Geçmişteki olayları nasıl öğreniriz? Tarihçiler çeşitli kaynaklardan yararlanır. Kaynaklar sözlü (destanlar, hikayeler, efsaneler), yazılı (kitabeler, antlaşmalar, mektuplar), görsel-işitsel (resimler, minyatürler, filmler) ve tarihi kalıntılar (arkeolojik eserler, silahlar, binalar) olarak sınıflandırılır.

Bu kaynaklar ayrıca birinci elden ve ikinci elden kaynaklar olarak iki gruba ayrılır. Birinci elden kaynaklar olayın yaşandığı döneme aittir ve olaya doğrudan tanık olanlar tarafından oluşturulmuştur. İkinci elden kaynaklar ise birinci elden kaynaklara dayanılarak hazırlanır.

Tarih ile diğer bilimler arasında önemli farklılıklar vardır. Tarihte deney ve gözlem yapılamaz, bilgi ve belgeler tasnif edilerek geçmiş aydınlatılmaya çalışılır ve genellemeler yapılmaz.

İlginç bilgi: Prof. Dr. Halil İnalcık gibi tarihçiler araştırmalarında kütüphane kaynaklarını incelerken, Prof. Dr. Aziz Sancar gibi bilim insanları laboratuvarda deneyler yaparak çalışmalarını yürütür.

Tarihe Yardımcı Bilim Dalları

Tarih çalışmalarında tek başımıza yol alabileceğimizi mi düşünüyorsunuz? Hayır! Tarihçiler geçmişi aydınlatırken birçok farklı bilim dalından yararlanır. Bunlar "Tarihe Yardımcı Bilim Dalları" olarak adlandırılır.

Coğrafya, insan ve mekanın karşılıklı etkileşimini araştırarak tarihe yardımcı olur. Antropoloji insan ırklarının kökenlerini, özelliklerini ve yeryüzüne dağılışlarını inceler. Kronoloji geçmişten günümüze meydana gelen olayların zamanını tespit eder ve sıralar.

Arkeoloji tarih öncesi ve tarihi dönemlerde toprak ve su altında kalmış eserleri bulup incelen bilimdir. Tarihî mekânlardaki kazılar arkeologlar tarafından yapılır. Numizmatik tarihi dönemlerde basılan paraları inceler. Dünyada ilk kullanılan para "deniz kabukları"dır.

Diplomasi ilk defa 1280 Kadeş Antlaşması ile ortaya çıkmıştır ve siyasi belgelerin incelenmesini yapar. Paleografya eski yazıları ve alfabeleri inceler. Epigrafya Hitit Analları, Orhun Abideleri gibi kitabeleri inceler.

Başarı ipucu: Bu bilim dallarının her biri tarihe farklı bir açıdan bakar. Bir tarih sorusunu cevaplarken, konuyla ilişkili yardımcı bilim dallarından da destek alabilirsin!

Neden Tarih Öğreniyoruz?

Tarih derslerini neden öğreniyoruz diye hiç düşündünüz mü? Tarih öğrenmek, insanın kendisini tanımasına, geçmişini anlayarak geleceğini şekillendirmesine yardımcı olur. Toplumun ortak kültürel değerlerini tanıma fırsatı vererek, toplumsallaşma sürecimizi hızlandırır.

Tarih öğrenmek bize olayları yorumlama ve muhakeme yapma becerilerini kazandırır. Vatan ve millet sevgisini güçlendirir ve kültürel mirasımıza yönelik tehditlere karşı bilinçli mücadele etmemizi sağlar.

İngiliz tarihçi Edward Halett Carr'ın dediği gibi, tarih "edinilmiş becerilerin kuşaktan kuşağa iletilmesiyle oluşan ilerlemedir." Tarih öğrenimi olmasaydı, her kuşak sıfırdan başlamak zorunda kalırdı ve bugünkü medeniyet seviyesine ulaşamazdık.

Fransız filozofu Montesquieu'nün güzel bir sözü var: "Tarih olmaksızın, yaşadığımız asrın ve ülkenin sınırları içine hapsedilmiş, kendi düşüncelerimizin dar çemberi içine sıkıştırılmış bir şekilde, bizden önce gelen ve bizi çevreleyen her şeye karşı derin bir cehalet içinde kalırdık."

Unutma: Tarih sadece geçmişteki olaylar değil, bugünü anlama ve yarını inşa etme aracıdır. Milan Kundera'nın dediği gibi: "Kiminle güldüğünü unutabilirsin ama kiminle ağladığını asla."

Tarihe Nereden Bakılmalı ve Zaman Kavramı

Tarihsel olayları nasıl değerlendirmeliyiz? Tarihe objektif bir gözle ve dönemin şartlarını dikkate alarak bakmalıyız. Günümüzün evrensel değerlerini, kurallarını ölçü alarak geçmişteki olayları değerlendirmek yanıltıcı olabilir.

Örneğin, kölelik bugün kabul edilemez görülse de, eski Yunan ve Roma'da normal sayılan yaygın bir uygulamaydı. Dönemin filozofları köleliği toplumsal bir kurum olarak görüyordu. Ancak 18. yüzyıldan itibaren Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi (1776) ve Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi'nin (1789) yayımlanmasıyla kölelik, insan haklarına aykırı kabul edilmeye başlandı.

Zaman nedir? Eski medeniyetlerde zaman, her yıl başlayıp biten mevsimlerle kendini sürekli yenileyen bir varlık olarak algılanmıştı. Tek tanrılı dinlerin ortaya çıkışıyla birlikte zaman, başı ve sonu belli, her geçen saniye tükenen, sınırlı bir varlık olarak görülmeye başlandı.

Isaac Newton zamanı şöyle tanımlar: "Zaman, ezelî ve ebedî, öncesiz ve sonrasız bir akış olup hep ilerleyen bir şeydir. Başı ve sonu olmayan bir ırmak gibi evren ve maddeden bağımsız olarak yatağında akmaktadır."

Hayat dersi: Tarihi olayları değerlendirirken, o dönemin koşullarını göz önünde bulundurmak, tarihi doğru anlamanın anahtarıdır.

Takvimler ve Zamanın Taksimi

Zamanı nasıl ölçeriz? Takvimler, insanın geçmiş ve geleceğini düzenleyebilme ihtiyacından doğmuştur. İlk takvim sistemlerini 6 bin yıl önce Sümerler ve Mısırlılar oluşturdu. Sümerler ay yılına, Mısırlılar güneş yılına dayalı takvimi buldu.

Güneş yılı, dünyanın güneş etrafındaki dönüş süresi olan 365 gün 6 saati esas alır. Ay yılı ise ayın dünya etrafındaki 12 dönüşüne dayanan 354 günlük bir sistemdir. Aralarında 11 gün 6 saat fark vardır.

Toplumlar önemli saydıkları olayları takvimlerinin başlangıcı kabul ettiler:

• İbraniler: Tekvin yılı (MÖ 3761)
• Romalılar: Roma'nın kuruluşu (MÖ 753)
• Hıristiyanlar: Hz. İsa'nın doğumu (0)
• Müslümanlar: Hz. Muhammed'in hicreti (622)

Türklerin kullandığı takvimler:

1. 12 Hayvanlı Türk Takvimi: En eski Türk takvimidir, her yıl bir hayvanla anılır, güneş yılına göre hesaplanmıştır.
2. Hicri Takvim: Müslüman Türklerin uzun süre kullandığı, Hz. Muhammed'in hicretini esas alan ve ay yılına dayalı takvimdir.
3. Celali Takvim: Selçuklular döneminde Ömer Hayyam tarafından hazırlanmıştır, güneş yılı esaslıdır.
4. Rumi Takvim: Osmanlı'da mali işlerde kullanılmak üzere oluşturulmuştur.
5. Miladi Takvim: Türkiye Cumhuriyeti 26 Aralık 1925'te kabul etmiştir, 1 Ocak 1926'dan itibaren resmen kullanılmaktadır.

Pratik bilgi: Bir tarih yılının kaçıncı yüzyıla ait olduğunu bulmak için, üç ve dört basamaklı tarihlerde son iki rakamı silip kalan sayıya 1 ekleyin. Örneğin 1453 → 14+1=15, yani XV. yüzyıl.

Tarihin Dönemlendirilmesi

Tarihi nasıl daha kolay anlarız? Tarihin incelenmesini ve öğretimini kolaylaştırmak amacıyla tarih çizelgesi oluşturulmuştur. "0" Hz. İsa'nın doğumu kabul edilir. Önceki dönemler MÖ (Milattan Önce), sonraki dönemler MS (Milattan Sonra) olarak adlandırılır.

Yüzyıl hesaplama: Herhangi bir yılın kaçıncı yüzyıla ait olduğunu basit bir yöntemle hesaplayabilirsiniz. Bir tarih 3, 5, 8 gibi tek veya 18, 56, 92 gibi çift basamaklı ise I. yüzyıla aittir. Üç ve dört basamaklı bir tarihin yüzyılını bulmak için, son iki rakamını silip kalan sayıya 1 eklersiniz.

Örneğin:

• Kök Türk Devleti'nin kuruluş tarihi 552'dir: 5+1=6, yani VI. yüzyıl
• İstanbul'un fetih tarihi 1453'tür: 14+1=15, yani XV. yüzyıl

Tarih çeyreklere de bölünebilir. Örneğin:

• MÖ 680: MÖ VII. yüzyılın, ilk yarısının, 1. çeyreğidir
• MS 951: MS X. yüzyılın, ilk yarısının, 2. çeyreğidir

Tarihsel dönemler:

• Tarih Öncesi Devirler: Taş Devri (Paleolitik, Mezolitik, Neolitik) ve Maden Devri (Bakır, Tunç, Demir)
• Tarihi Devirler: İlk Çağ (MÖ 3500-MS 375), Orta Çağ $MS 375-1453$, Yeni Çağ $MS 1453-1789$, Yakın Çağ (MS 1789-Günümüz)

Bunu biliyor muydun? Gautama Buddha'ya göre "Sağlıklı yaşamın sırrı, anı yaşamakta gizlidir." Tarih, geçmişi anlamak için önemli olsa da, şimdiki zamanı değerlendirmek de bir o kadar değerlidir.

Tarihin Dönemlendirilmesi (Devam)

Tarihi dönemlere ayırmak neden önemlidir? Çünkü bu sayede tarihteki büyük değişimleri daha iyi anlayabilir ve olaylar arasındaki bağlantıları daha kolay kurabiliriz. Tarih, dünya çapında genellikle dört ana çağa ayrılır.

İlk Çağ (MÖ 3500 - MS 375): Yazının icadıyla başlayıp, Roma İmparatorluğu'nun ikiye ayrılmasıyla sona erer. Bu dönemde Mezopotamya, Mısır, Yunan ve Roma uygarlıkları gibi büyük medeniyetler ortaya çıkmıştır.

Orta Çağ $MS 375 - 1453$: Roma İmparatorluğu'nun ikiye bölünmesinden İstanbul'un fethine kadar sürer. Avrupa'da feodalitenin, İslam dünyasında ise bilim ve sanatın yükseldiği dönemdir.

Yeni Çağ $1453 - 1789$: İstanbul'un fethiyle başlayıp Fransız İhtilali'ne kadar devam eder. Coğrafi keşifler, Reform ve Rönesans hareketleri bu dönemde gerçekleşmiştir.

Yakın Çağ (1789 - Günümüz): Fransız İhtilali ile başlayan ve günümüze kadar süren dönemdir. Sanayi Devrimi, dünya savaşları ve teknolojik gelişmeler bu çağın önemli olaylarıdır.

Osmanlı tarihçisi Süleyman Hüsnü Paşa'nın farklı bir dönemlendirmesi vardır:

• Tarih-i kurûn-ı ûlâ (Eski Çağ): Hz. Adem'in yaratılışından Hicret'e kadar
• Tarih-i kurûn-ı vustâ (Orta Çağ): Hicret'ten Osmanlı'nın kuruluşuna kadar
• Tarih-i kurûn-ı ahire (Son Çağ): Osmanlı'nın kuruluşundan Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasına kadar

Güzel bir söz: Orhan Veli Kanık'ın dediği gibi "Gemiler vardı, limanda gemiler. Her biri yeni bir ufka gider." Tarih de tıpkı bu gemiler gibi bizi yeni ufuklara taşır.