1595-1700 Yılları Arasındaki Siyasi Gelişmeler

17. yüzyıl başlarında Osmanlı hem batıda Avusturya hem doğuda Safevilerle zorlu mücadeleler içindeydi. 1533'te imzalanan İstanbul Antlaşması'yla Osmanlı'nın üstünlüğünü kabul eden Avusturya, 1606 Zitvatorok Antlaşması'yla bu üstünlüğü sona erdirdi. Bu antlaşmayla Osmanlı Padişahı ile Avusturya Arşidükü eşit sayılarak devletin dış politikadaki prestiji sarsıldı.

Safevilerle ilişkilerde temel sorunlar, Şiilik propagandası, İpek Yolu denetimi ve Osmanlı şehzadelerinin kışkırtılmasıydı. III. Murat döneminde 1590'da imzalanan Ferhat Paşa Antlaşması Osmanlı'ya doğudaki en geniş sınırlarını kazandırdı. IV. Murat'ın bizzat komuta ettiği Revan ve Bağdat seferleri sonunda 1639'da imzalanan Kasr-ı Şirin Antlaşması bugünkü Türkiye-İran sınırını belirledi.

Lehistan ile ilişkilerde II. Osman'ın 1621'de çıktığı Hotin Seferi yeniçerilerin disiplinsizlikleri nedeniyle sonuçsuz kaldı. 1672'de Bucaş Antlaşması'yla Osmanlı batıda en geniş sınırlarına ulaştı.

Dikkat: Osmanlı Devleti'nin 17. yüzyıldaki dış ilişkilerinde en belirgin özellik, artık karşılıklılık ilkesine dayalı diplomasi yöntemlerine uyum sağlamak zorunda kalmasıdır.

Venedik, Malta ve Rusya ile İlişkiler

Venedik ile ilişkiler Fatih döneminde ticari ayrıcalıkların verilmesiyle başladı. 1645'te Girit'e yerleşen korsanların Türk gemilerine zarar vermesi üzerine ada kuşatıldı. Girit'in ancak 24 yılda fethedilmesi Osmanlı donanmasının güç kaybının işaretiydi.

Malta, Akdeniz'deki stratejik konumuyla öne çıktı. Kanuni'nin 1522'de Rodos'u almasıyla buradaki şövalyeler Malta'ya yerleşti. 1565'teki Malta kuşatması başarısız oldu ve Turgut Reis şehit düştü. Malta, Hristiyan dünyası için Akdeniz'de önemli bir kalkan oldu.

Rusya 16. yüzyılda güçlenmeye başladı ve sıcak denizlere inme politikası izledi. Osmanlı ile ilk teması Bahçesaray (Çehrin) Antlaşması ile gerçekleşti.

Osmanlı-Avusturya ilişkilerinde kritik dönemeç 1683 II. Viyana Kuşatması oldu. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın başarısız girişimi sonrasında oluşan Kutsal İttifak (Avusturya, Venedik, Malta, Rusya ve Lehistan) Osmanlı'ya karşı büyük bir tehdit oluşturdu.

16 yıl süren savaşlar sonunda imzalanan 1699 Karlofça Antlaşması, Osmanlı'nın batıda ilk büyük toprak kaybı oldu. Bu antlaşmayla Osmanlı artık isteklerini dikte ettiren değil, masa başı diplomasisini öğrenen bir devlete dönüştü.

Westphalia Barışı ve Modern Devletler Hukuku

Avrupa'daki Otuz Yıl Savaşları (1618-1648) mezhep çatışmalarından kaynaklandı. Reform hareketleri sonucu imzalanan 1555 Augsburg Antlaşması'nın ihlali savaşların temel nedeniydi. Katolik Kutsal Roma Germen İmparatorluğu ile Protestan Alman prenslikleri arasında başlayan savaşta, Katolik Fransa çıkarları gereği Protestanların yanında yer aldı.

Savaş sonunda Protestanlar galip geldi. Fransa 19. yüzyıla kadar Avrupa'nın yeni büyük gücü oldu. Kutsal Roma Germen İmparatorluğu parçalanma sürecine girdi ve Almanya yüzlerce küçük prensliğe bölündü. Hollanda bağımsız oldu, İsviçre'nin bağımsızlığı tanındı, İspanya güç kaybetti ve Papalık ağır darbe aldı.

1648 Westphalia Antlaşması ile Avrupa halklarına mezhep seçme özgürlüğü verildi. Bu antlaşma modern hukuk sisteminin ve seküler (laik) devlet düzenlerinin temeli kabul edilir. Din özgürlüğü, ülkelerin milli kiliselerini kurmasına ve milli devlet anlayışının güçlenmesine neden oldu.

Not: Westphalia Antlaşması, 1815 Viyana Kongresi'ne kadar Avrupa kamu hukukunun temelini oluşturmuştur. Bu antlaşmayla "egemen devlet" kavramı uluslararası ilişkilerin ana unsuru haline gelmiştir.

Açık Sularda Güç Mücadelesi

Coğrafi keşifler sonrası Akdeniz limanları yerine Atlas Okyanusu limanlarının önem kazanması Osmanlı ticaretini olumsuz etkiledi. Fransa'ya verilen kapitülasyonlar zamanla diğer devletlere de tanındı ve Osmanlı uluslararası ticarette rekabet edemez hale geldi. İpek ve Baharat yollarından elde edilen gelirler azaldı.

İspanya ve Portekiz ilk sömürgeci devletler olarak ortaya çıktı, ancak Otuz Yıl Savaşları'ndaki yenilgilerle güçlerini kaybettiler. Fransa ilk sömürgelerini Güney ve Kuzey Amerika'da kurarak şeker kamışı ticareti ile zenginleşti, ancak zamanla birçok sömürgesini İngiltere'ye kaptırdı. Afrika'da köle ticareti en büyük gelir kaynağını oluşturdu.

İngiltere, Amerika kıtasına kendi halkını yerleştirerek koloniler kurdu. Avrupa'da uyguladığı denge politikasında başarılı oldu ve "üzerinde güneş batmayan imparatorluk" unvanını kazandı. Hollanda ise 1648'de İspanya'dan bağımsızlığını kazandıktan sonra dünya deniz taşımacılığının büyük kısmını ele geçirdi, ancak 1795-1815 arasındaki Fransız istilası sırasında kolonilerini İngiltere'ye kaptırdı.

Rusya, sıcak denizlere inme politikasını hayata geçirebilmek için öncelikle Kırım'ı hedefledi. Çar I. Petro, Balkanlar'daki Slavları kendine bağlamak için Panslavizm politikası izledi. İngiltere'nin desteğiyle 1770'te Çeşme'de Türk donanmasını yakarak Karadeniz'de üstünlük sağladı ve 1783'te Kırım'ı topraklarına kattı.

Osmanlı'nın Deniz Hakimiyetinin Zayıflaması

İtalya, coğrafi keşiflerle uluslararası ticaretin Akdeniz'den okyanuslara kaymasıyla uzun bir durgunluk dönemine girdi. Salgın hastalıklar, yoksulluk ve eşkıyalık arttı. İspanya ve Avusturya'nın işgaline uğrayan İtalya 1870'e kadar siyasi birliğini kuramadı ve sömürgecilikte geç kaldı.

Kırım'ın Osmanlı hakimiyetine girmesiyle Karadeniz bir iç deniz özelliği kazanmıştı. Osmanlı'nın Karadeniz ve Boğazlar'daki hakimiyetini tek taraflı kullanması "Boğazlar'ın Kapalılığı İlkesi" olarak adlandırıldı. Rus tüccarların Karadeniz'deki statüleri 1739 Belgrad Antlaşması ile belirlenmesine rağmen Rus gemilerine seyrüsefer hakkı tanınmadı.

Ruslar, Kırım Hanlığı'nın iç işlerine sürekli müdahale ederek 1783'te Kırım'ı işgal etti. 1792 Yaş Antlaşması ile Osmanlı, Kırım'ın Rusya'ya ait olduğunu resmen kabul etti.

Osmanlı'nın Akdeniz hakimiyetinin zayıflamasının temel nedenleri:

• Coğrafi Keşifler sonrası ticaret yollarının değişmesi
• Baharat Yolu'nun önemini kaybetmesi
• Kapitülasyonlarla ticaretin yabancı devletlerin eline geçmesi
• Osmanlı donanmasının bakımsız kalması
• Avrupalı devletlerin izinli korsanları etkili şekilde kullanması

Hatırlatma: Osmanlı donanması tarihsel olarak üç dönemde incelenebilir: Kürekli gemiler (kadırgalar) dönemi, yelkenli gemiler (kalyonlar) dönemi ve buharlı gemiler dönemi.

Osmanlı Donanmasının Dönüşümü ve Kuzey Afrika

İlk dönemde Venedik tekniğini örnek alan Osmanlı, Barbaros Hayrettin Paşa döneminde kendine özgü gemi yapımı geliştirdi. Akdeniz'in coğrafi koşullarına uygun olarak manevra kabiliyeti yüksek kadırgalar tercih edildi.

17. yüzyıl ortalarından itibaren kalyona geçiş yapıldı. Girit kuşatması sırasında Venedik'in Çanakkale Boğazı'nı kalyonlarla ablukaya alması, Osmanlı'yı da kalyon üretimine yönlendirdi. 1701'de çıkarılan Bahriye Kanunnamesi ile kalyon üretimine hız verildi. Kalyon üretimi için Osmanlı, Garp Ocakları (Tunus, Cezayir ve Trablusgarp) ile işbirliği yaptı.

1703'te II. Mustafa, Edirne'nin başkent olacağı iddiaları üzerine çıkan isyan sonucunda tahttan indirildi ve yerine III. Ahmet geçti. Bu olay (Edirne Olayı) merkezi otoritenin zayıfladığını gösteriyordu.

Rusya, Panslavizm politikası ve sıcak denizlere inme hedefiyle Osmanlı ile ilişkilerini gerginleştirdi. 1709 Poltava Savaşı'nda yenilen İsveç Kralı Demirbaş Şarl'ın Osmanlı sarayına sığınması Rusya ile çatışmaya neden oldu. Sadrazam Baltacı Mehmet Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu 1711'de Prut Irmağı kıyısında Rus ordusunu yendi.

Prut Antlaşması ile Rusya, Azak Kalesi'ni geri verdi ve İstanbul'da elçi bulundurma hakkından vazgeçti. Bu zafer, Karlofça sonrası Osmanlı'da yeniden güçlenme umutlarını artırdı.

18. Yüzyıl Osmanlı-Avrupa İlişkileri

Venedik'in Karlofça Antlaşması'na aykırı davranışları ve Karadağlıları isyana teşvik etmesi üzerine Osmanlı, Mora'yı Venedik'ten geri aldı. Ancak Avusturya, Venedik'in yanında yer alarak Osmanlı'ya savaş açtı. Osmanlı ordusu Petervaradin'de yenilince İngiltere ve Hollanda'nın arabuluculuğuyla barış istedi.

1718 Pasarofça Antlaşması'yla Avusturya'ya bazı topraklar verildi. Bu antlaşmayla Osmanlı'nın kaybettiği toprakları geri alma umudu azaldı ve Lale Devrine girildi.

Osmanlı-Safevi ilişkilerinde, İran'daki iç karışıklıklardan faydalanmak isteyen Rusya, 1722'de Hazar Denizi'nin batı kıyılarındaki Derbent ve Bakü'yü işgal etti. Osmanlı ile Rusya arasında imzalanan 1724 İstanbul Antlaşması ile İran'ın kuzeydeki toprakları paylaşıldı.

İsfahan'ı ele geçiren Nadir Han, Safevilerin başına geçti ve ülkede birliği sağlayınca Osmanlı ile savaş başladı. 1735 Arpaçay Muharebesi'nde Osmanlı yenildi. Nadir Han kendini İran Şahı ilan edip Afşar Hanedanlığını kurdu. 1746'da iki devlet arasında Kasr-ı Şirin Antlaşması şartlarını içeren Kerden Antlaşması imzalandı.

1768-1774 yılları arasındaki Osmanlı-Rus mücadelesinden Osmanlı yenik çıktı ve 1774 tarihli Küçük Kaynarca Antlaşması imzalandı.

Küçük Kaynarca Antlaşması ve Sonuçları

Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) ile tarihi bir dönüm noktasına gelindi:

• Kırım bağımsız oldu ve halk sadece dini bakımdan halifeye bağlandı
• Rus gemileri iki ülkeyi çevreleyen denizlerde serbestçe dolaşabilecekti
• Osmanlı Devleti tarihinde ilk kez bir devlete savaş tazminatı ödedi
• Rusya'ya kapitülasyonlardan yararlanma hakkı verildi
• Rusya, tarihinde ilk defa Karadeniz'e çıkma hakkı elde etti

Bu antlaşmanın en kritik sonuçlarından biri, Karadeniz'in artık güvenli deniz olma özelliğini yitirip Osmanlı için bir tehlike kaynağına dönüşmesi oldu. İstanbul'u muhtemel bir saldırıya karşı korumak için Boğaz girişinde beş kale inşa edildi.

Rusya, Ortodoks halkların koruyuculuğunu alarak sürekli Osmanlı'nın iç işlerine müdahale etme fırsatı yakaladı. Ayrıca konsoloslukları sayesinde Balkan milletleriyle yakın temas kurarak Panslavizm politikası için uygun zemin oluşturdu.

Önemli: Küçük Kaynarca Antlaşması, Osmanlı'nın Avrupa diplomasisinde edilgen bir konuma geçişini resmileştiren ve Rusya'nın Karadeniz'de kalıcı bir güç olarak ortaya çıkışını sağlayan tarihsel bir dönüm noktasıdır.