17. Yüzyıl Osmanlı Dış Politikası ve Temel Kavramlar

Bu dönemde Osmanlı'nın anlaması gereken temel kavramlar var. Diplomasi devletlerarası görüşmeleri ifade ederken, kapitülasyonlar yabancı devletlere verilen ayrıcalıkları belirtiyor. Kalyon ve kadırga gibi gemi türleri deniz savaşlarında kritik öneme sahipti.

Kutsal İttifak Osmanlı'ya karşı kurulan en önemli ittifaklardan biriydi. Venedik, Avusturya, Rusya, Malta ve Lehistan'dan oluşuyordu. Bu ittifak özellikle II. Viyana Kuşatması'ndan sonra etkisini artırdı.

Önemli antlaşmalar kronolojik sırayla şunlar: 1596 Haçova Zaferi, 1606 Zitvatorok Antlaşması (Avusturya üstünlüğünün sonu), 1639 Kasr-ı Şirin $Türkiye-İran sınırı$, 1699 Karlofça (ilk büyük toprak kaybı) ve 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması.

Dikkat: 1533 İstanbul Antlaşması ile Osmanlı üstünlüğü başlamış, 1606 Zitvatorok ile son bulmuştu.

Osmanlı'nın Zayıflaması ve Habsburg İlişkileri

17. yüzyılda Osmanlı'nın zayıflama nedenleri oldukça açık. Küçük yaşta tahta çıkan padişahlar, yeniçeri isyanları, askeri düzenin bozulması ve timar sisteminin çöküşü en önemli sebepler arasındaydı. Ayrıca coğrafi keşifler ve Batı'nın teknolojik gelişmelerini takip edememek de büyük sorunlardı.

Habsburg-Osmanlı mücadelesi Kanuni döneminde başladı. I. Viyana Kuşatması sonrası 1533 İstanbul Antlaşması ile Osmanlı üstünlüğü sağlanmıştı. Avusturya sadrazama eşit statü kabul etmek zorunda kalmış ve yıllık vergi ödemeyi kabul etmişti.

III. Mehmed döneminde 1596 Haçova Zaferi kazanıldı. Belgrad, Kanije ve Estergon kaleleri Osmanlı'da kaldı. Ancak 1606 Zitvatorok Antlaşması ile durum değişti.

Önemli: Zitvatorok ile Osmanlı üstünlüğü sona erdi ve Avusturya son kez vergi ödedi.

Lehistan ve Rusya ile İlişkiler

Osmanlı-Lehistan ilişkileri karmaşık bir seyir izledi. Lehistan'ın Bogdan Beyliği'ne karışması üzerine II. Osman 1621'de Hotin Seferi'ne çıktı. Ancak yeniçerilerin bahşiş alması ve isyan çıkarması seferin başarısızlığa uğramasına neden oldu.

1672 Bucaş Antlaşması ile Osmanlı Batı'daki en geniş sınırlarına ulaştı. Ukrayna toprakları Osmanlı hakimiyetine girdi. Bu antlaşma Osmanlı'nın batıda ulaştığı en büyük genişlemeyi temsil ediyordu.

İlk Osmanlı-Rusya antlaşması ise 1681 Bahçesaray Antlaşması oldu. Bu antlaşmayla Özi-Nehri sınır kabul edildi ve Rusya Kırım Hanlığı'na vergi ödeyecekti. Grhrin kalesi 8 yıl boyunca Osmanlı hakimiyetinde kalacaktı.

Not: Bucaş Antlaşması, Osmanlı'nın Batı'daki en geniş sınırlarına ulaştığı andır.

Venedik ve İran Savaşları

Osmanlı-Venedik ilişkileri ticari rekabetten kaynaklı gerginliklerle doluydu. Akdeniz ticaretinin merkezi konumundaki Venedik, Fatih döneminde Mora, Arnavutluk ve Dalmaçya kıyılarını Osmanlı'ya kaptırmıştı.

1571 Kıbrıs'ın fethi sonrası uzun süre barış olmuştu. Ancak 1645'te başlayan Girit Kuşatması tam 24 yıl sürdü. 1669'da fethedilen Girit, Osmanlı'nın eski gücünde olmadığını gösteriyordu.

Osmanlı-Safevi ilişkileri sürekli gergindi. İki devlet arasındaki savaşların başlıca nedenleri şunlardı: Safeviler Osmanlı şehzadelerini kışkırtıyor, Şii mezhebini yaymaya çalışıyor ve İpek Yolu'nun güvenliğini tehlikeye sokuyorlardı.

1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması ile Türkiye-İran sınırı büyük oranda kalıcı şekilde belirlendi. Revan ve Azerbaycan Safevilerde, Bağdat ve çevresi Osmanlı'da kaldı.

Dikkat: Girit'in 24 yıllık kuşatma sonrası fethı, Osmanlı'nın zayıfladığının işaretiydi.

IV. Murat Dönemi İran Seferleri

IV. Murat İran'a karşı iki büyük sefer düzenledi: 1635 ve 1638. Bu seferler Osmanlı'nın doğudaki gücünü yeniden tesis etme çabasıydı.

1635 Revan Seferi ile Azerbaycan'ın bir kısmı ve Doğu Anadolu geri alındı. Revan kalesi ele geçirildi ve bölgedeki Osmanlı hakimiyeti güçlendi.

1638 seferi ile de stratejik önemi büyük olan Bağdat geri alındı. Safeviler'in Bağdat'ı ele geçirmesi Osmanlı'nın doğu politikasında büyük bir darbe olmuştu.

Bağdat'ın geri alınması üzerine 1639 Kasr-ı Şirin Antlaşması imzalandı. Bu antlaşma günümüze kadar devam eden Türkiye-İran sınırının temelini oluşturdu. Antlaşmayla Revan ve Azerbaycan Safevilerde, Bağdat ve çevresi kesin olarak Osmanlı'da kaldı.

Önemli: Kasr-ı Şirin Antlaşması, Türkiye-İran sınırını kalıcı olarak belirledi.

II. Viyana Kuşatması ve Sonuçları

1606 Zitvatorok'tan sonra barış dönemine girilen Osmanlı-Avusturya ilişkileri 1663'te yeniden gerginleşti. Avusturya Erdel'e karışmaya başlayınca savaş kaçınılmaz hale geldi.

Sadrazam Köprülü Fazıl Ahmed Paşa'nın başarılı seferleri sonucu 1664 Vasvar Antlaşması imzalandı. Uyvar, Zerinvar ve Nógrád kaleleri Osmanlı'ya bırakıldı.

1683 II. Viyana Kuşatması Osmanlı tarihinin dönüm noktalarından biri oldu. Kuşatmanın başarısız olmasının nedenleri şunlardı: Yanlış mevsim seçimi, Vienna'nın çok büyük bir şehir olması, zahire kıtlığı ve asker disiplinsizliği.

Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın yanlış stratejileri sonucu Osmanlı ağır yenilgiye uğradı. Papa'nın teşvikiyle harekete geçen Lehistan Kralı ve müttefikleri Osmanlı ordusunu bozguna uğrattı. Bu yenilgi sonrası Kara Mustafa Paşa idam edildi.

Not: II. Viyana yenilgisi, Osmanlı'nın Avrupa'da geri çekilmeye başladığı andır.

Kutsal İttifak ve Karlofça Antlaşması

II. Viyana yenilgisi sonrası Papa öncülüğünde Kutsal İttifak kuruldu: Venedik, Avusturya, Rusya, Malta ve Lehistan. Bu ittifak Osmanlı'yı farklı cephelerden sıkıştırdı.

Venedik Mora Yarımadası ve Dalmaçya kıyılarına, Lehistan Podolya'ya, Rusya Kırım'a, Avusturya da Macaristan'a saldırdı. Osmanlı 1691 Salankamen ve 1697 Zenta savaşlarında ağır yenilgiler aldı.

1699 Karlofça Antlaşması Osmanlı için tam bir felaketti. 25 yıllığına imzalanan antlaşmayla: Avusturya Macaristan'ın büyük kısmını, Lehistan Podolya ve Ukrayna'yı, Venedik Mora, Dalmaçya ve Aegina Adası'nı aldı.

Bu antlaşma Osmanlı'nın ilk büyük toprak kaybıydı. Ayrıca Osmanlı ilk defa masa başı diplomasiyle tanıştı ve arabulucu kullanmak zorunda kaldı. Diplomasideki üstünlüğü de kaybetti.

Kritik: Karlofça, Osmanlı'nın Batı'da ilk büyük toprak kaybını yaşadığı andır.

Pasarofça Sonrası Yeni Diplomasi

1718 Pasarofça Antlaşması Osmanlı diplomasisinde yeni bir dönem başlattı. Tek taraflı diplomasiden karşılıklı diplomasiye geçiş yaşandı. Osmanlı artık Batı'nın üstünlüğünü kabul etmek zorunda kaldı.

Bu dönemde Osmanlı geçici elçiler göndermeye başladı. Avrupa'daki gelişmeleri yakından takip etme ihtiyacı hissediliyordu. Aynı zamanda Lale Devri başlamış, dış politika barışçıl bir hale gelmişti.

1736-1739 savaşları sonucu Belgrad Antlaşması imzalandı. Bu antlaşmayla Osmanlı son kez Karadeniz'de söz sahibi oldu. Artık dengelerin değiştiği açıkça görülüyordu.

Osmanlı bu dönemden sonra konjonktürel ittifaklar kurmaya başladı. 1740'ta İsveç ile ticaret, 1790'da Prusya ile ittifak antlaşması yapıldı. İngiltere ve Hollanda, Akdeniz çıkarları için Osmanlı'nın toprak bütünlüğünü destekliyordu.

Önemli: Pasarofça sonrası Osmanlı, Batı tarzı diplomasiyi benimsemek zorunda kaldı.

Avrupa'nın Denizcilik Yükselişi

15. yüzyıl sonuna kadar Akdeniz dünya denizciliginin merkeziydi. İpek ve Baharat yolları bu deniz üzerinden geçiyordu. Ancak Coğrafi Keşifler her şeyi değiştirdi.

1498'de Vasco da Gama'nın Ümit Burnu'nu keşfi Baharat Yolu'nun önemini yitirmesine neden oldu. Portekiz'in yeni rotaları kontrol etmesiyle Doğu Akdeniz limanlarına gelen baharat miktarı azaldı.

Portekiz ve İspanya ilk sömürgeci devletler oldular. Portekiz Hindistan'a, İspanya da Amerika'ya yöneldi. Her iki devlet de sömürge imparatorlukları kurarak büyük zenginliklere ulaştı.

Atlas Okyanusu'nun önemi artarken Akdeniz'in önemi azaldı. Osmanlı'nın kontrol ettiği geleneksel ticaret yolları artık ikinci planda kalmaya başladı.

Not: Coğrafi Keşifler, Osmanlı'nın ticaret gelirlerini önemli ölçüde azalttı.

İngiltere ve Hollanda'nın Yükselişi

16. yüzyıl sonuna kadar Portekiz ve İspanya denizlerde hakimdi. Ancak İngiltere ve Hollanda henüz yarışa katılmamıştı. Bu devletler iç sorunlarını çözüp dini savaşları bıraktıktan sonra sömürge yarışına girdiler.

İngiltere İspanya'ya ilk meydan okuyan ülke oldu. İngiliz korsanları İspanyol gemilerini yağmalamaya başladı. 1588'de "Yenilmez Armada" İngilizler tarafından ağır yenilgiye uğratıldı.

İngiltere 1600'de Doğu Hindistan Şirketi'ni kurarak ticaret tekeline önemli adımlar attı. Kuzey Amerika'da ilk kolonilerini kurdu ve okyanustarda tam serbestlik kazandı.

Hollanda 1595'te yarışa katıldı. Portekiz'in kontrolündeki Hint Denizi Yolu'nu ele geçirmeye başladı. 1602'de Hollanda Doğu Hindistan Şirketi'ni kurarak baharat ticaretini kontrol altına aldı. 17. yüzyılda dünyanın en büyük ticaret filosunu kurarak Avrupa'nın önde gelen tüccar devleti haline geldi.

Dikkat: İngiltere ve Hollanda'nın yükselişi, Akdeniz ticaretinin önemini daha da azalttı.