17. Yüzyılda Osmanlı Devleti'nin Dış İlişkileri

17. yüzyılda Osmanlı Devleti çeşitli cephelerde mücadeleler yürütmüştür. Bu dönemde devletlerarası ilişkilerde mütekabiliyet (eşitlik ilkesi) ve konjonktürel ittifak (çıkar temelli dostluklar) önem kazanmıştır.

Osmanlı-Avusturya ilişkileri, Kanuni döneminde 1533 İstanbul Antlaşması'yla Osmanlı'nın üstünlüğünü kabul ettirmesiyle başlamıştır. Ancak 1606'da imzalanan Zitvatorök Antlaşması ile bu üstünlük sona ermiş, Avusturya İmparatoru Osmanlı padişahına denk sayılmıştır. Bu antlaşmayla iki devlet arasında eşitlik prensibine dayanan mütekabiliyet ilkesi geçerli olmuştur.

Dikkat! Zitvatorök Antlaşması, Osmanlı'nın Avrupa karşısında ilk kez diplomatik üstünlüğünü kaybettiği antlaşmadır.

Osmanlı Devleti'nin 17. yüzyılda mücadele ettiği başlıca komşuları Venedik, Avusturya, Rusya, İran ve Lehistan olmuştur.

Osmanlı Devleti'nin Bölgesel Mücadeleleri

Osmanlı-Lehistan ilişkileri, Boğdan Beyliği'nin iç işlerine karışmasıyla gerginleşmiştir. II. Osman, Hotin Seferi'ne çıkmış ancak yeniçeri ocağının isteksizliği nedeniyle başarısız olmuştur. 1672'de IV. Mehmet, Lehistan'ı yenilgiye uğratarak Bucaş Antlaşması'nı imzalatmıştır. Bu antlaşma, Osmanlı'nın batıda en geniş topraklara ulaştığı anlaşma olmuştur.

Rusya cephesinde, IV. Mehmet döneminde Rusya'nın Ukrayna Kazaklarına saldırması üzerine Kara Mustafa Paşa Çehrin Kalesi'ni kuşatmış ve iki taraf arasında Bahçesaray Antlaşması imzalanmıştır. Bu, Rusya ile imzalanan ilk resmi antlaşmadır.

Osmanlı-Venedik ilişkilerinde en önemli gelişme, Fatih döneminde Arnavutluk, Mora ve Dalmaçya kıyılarının fethedilmesi, 1571'de Kıbrıs'ın fethi ve 1669'da 24 yıl süren kuşatma sonunda Girit'in alınması olmuştur. Girit'in fethinin bu kadar uzun sürmesi, Osmanlı'nın eski gücünde olmadığının işaretiydi.

Osmanlı-İran ilişkilerinin temel gerilim noktaları mezhep kavgaları, Anadolu'ya hâkim olma mücadelesi ve İran'ın ticaret yolları üzerindeki rekabetiydi. 1555'te imzalanan Amasya Antlaşması, İran'la yapılan ilk resmi antlaşma olmuştur. 1639'da imzalanan Kasr-ı Şirin Antlaşması ile bugünkü Türkiye-İran sınırı çizilmiştir.

Viyana Kuşatması ve Kutsal İttifak

Avusturya'nın Erdel'in iç işlerine karışması üzerine 1664'te Osmanlı sefere çıkmış ve Vasvar Antlaşması'nı imzalatarak Uyvar, Neograd kaleleri Osmanlı'ya bırakılmıştır.

1683'te Macar lider Tökeli İmre'nin Avusturya baskısı nedeniyle Osmanlı'dan yardım istemesi üzerine, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Avusturya'nın Orta Avrupa'daki üstünlüğünü kırmak için Viyana Kuşatması'nı gerçekleştirmiştir. Ancak kuşatma, ağır topların getirilememesi, zahire kıtlığı ve askerler arasındaki disiplinsizlik gibi sebeplerle başarısızlıkla sonuçlanmıştır.

Bu başarısızlık sonrasında Avrupa'da Osmanlı'ya karşı Kutsal İttifak kurulmuştur. Avusturya, Lehistan, Rusya, Venedik ve Malta'nın katılımıyla oluşan bu ittifak, Osmanlı ile 16 yıl süren savaşlar sonunda Karlofça Antlaşması'nı imzalamıştır.

Önemli! Viyana Kuşatması'nın başarısızlığı, Osmanlı'nın Avrupa karşısında duraklama dönemine girdiğini gösteren en önemli olaydır.

Karlofça Antlaşması'nın önemi büyüktür: Osmanlı Devleti bu antlaşmayla ilk kez batıda büyük toprak kaybı yaşamış ve savunmaya çekilmiştir. Ayrıca bu, Osmanlı'nın müzakereler yoluyla imzaladığı ilk antlaşmadır.

Avrupa ve Osmanlı'nın Denizcilik Faaliyetleri

Akdeniz ticaretinin Osmanlı kontrolünde olması, Avrupalı devletleri yeni ticaret yolları aramaya sevk etmiştir. İspanya ve Portekiz'de başlayan coğrafi keşiflerle yeni yerler keşfedilmiş, sömürgeler elde edilmiştir. Bu durum sömürge rekabetine ve sanayi devrimine zemin hazırlamıştır.

Coğrafi keşiflerle birlikte Akdeniz limanları önemini kaybetmiş, Atlas Okyanusu limanları önem kazanmıştır. Denizcilik teknolojisi gelişmiş, bu gelişmelerden Akdeniz ülkeleri olumsuz etkilenmiştir.

Kalyon tipi gemilerin (yelkenli, yük taşıma kapasitesi yüksek, ağır silahlarla donatılmış) kullanımı yaygınlaşırken, Osmanlı'nın kullandığı kadırga tipi gemiler (kürekli, manevra kabiliyeti yüksek ancak okyanuslara uygun olmayan) artık yetersiz kalmaya başlamıştır.

İngiltere, Fransa ve Hollanda gibi devletler Doğu Hindistan Şirketleri'ni kurarak bölge ticaretini ele geçirmiştir. İngiltere, dünya ticaretinde tekel haline gelirken, Fransa ile 1701 Veraset Savaşı ve 1756-1763 Yediyıl Savaşları sonucunda Fransa'nın deniz aşırı sömürgelerini ele geçirmiştir.

Unutma! Osmanlı Devleti donanmasını güçlendirse de, Avrupa'daki denizcilik teknolojisindeki gelişmelere ayak uyduramadı ve deniz savaşlarında üstünlüğü kaybetti.

Karadeniz ve Akdeniz'de Osmanlı Hakimiyetinin Zayıflaması

Çar I. Petro'dan itibaren Rusya'nın sıcak denizlere inme isteği, Osmanlı ve Rusya'yı karşı karşıya getirmiştir. Bu süreçte:

• 1700 - İstanbul Antlaşması: Azak Kalesi Rusya'ya verilmiştir.
• 1770 - Çeşme Baskını: Osmanlı donanması yakılmıştır.
• 1774 - Küçük Kaynarca Antlaşması: Kırım bağımsız olmuştur.
• 1779 - Aynalıkavak Tenkihnamesi: Kırım Hanlığına Rus yanlısı Şahin Giray getirilmiştir.
• 1792 - Yaş Antlaşması: Kırım'ın Rusya'ya ait olduğu onaylanmıştır.

Akdeniz'de Osmanlı hakimiyetinin en parlak dönemi 2. Bayezid dönemidir. 1571'de Kıbrıs fethedilerek Doğu Akdeniz hakimiyeti sağlanmıştır. Ancak donanma yangınları Osmanlı deniz gücünü zayıflatmıştır:

• 1571 - İnebahtı Yangını: Haçlı donanması tarafından
• 1770 - Çeşme Yangını: Rusya tarafından
• 1827 - Navarin Baskını: Avrupa-Rusya tarafından
• 1853 - Sinop Yangını: Rusya tarafından

Osmanlı donanmasındaki kadırga tipi gemiler, manevra kabiliyeti yüksek ancak yük taşıma kapasitesi düşükken, Avrupalıların kullandığı kalyon tipi gemiler okyanuslara uygun ve ağır silahlarla donatılmıştı.

1700-1774 yılları arasında Osmanlı sürekli savaş halindeydi: 1711 Prut Antlaşması, 1718 Pasarofça Antlaşması, 1739 Belgrad Antlaşması, 1770 Çeşme Baskını ve 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması bu döneme damgasını vurmuştur.

Osmanlı'nın 18. Yüzyılda Dış İlişkileri

Osmanlı devleti 18. yüzyılın ilk yıllarında kaybettiği yerleri geri almak amacıyla savaşlar yapmıştır. Bu dönemde Rusya, Avusturya ve Venedik ile mücadele edilmiştir.

Osmanlı-Rus İlişkileri: Çar I. Petro'nun sıcak denizlere inmek amacıyla Baltık denizinde İsveç'le karşı karşıya gelmiş, İsveç'i mağlup etmiş, İsveç kralının Osmanlı'ya sığınması sonrası Rusya ile Osmanlı karşı karşıya gelmiştir. 1711'de Osmanlı, Baltacı Mehmet Paşa komutasında Rusya'yı mağlup etmiş ve Prut Antlaşması'nı imzalatmıştır.

Osmanlı-Venedik ve Avusturya İlişkileri: Venedik'in Mora halkına baskı yapması üzerine Osmanlı yardım etmiş, Avusturya'nın savaşa girmesiyle 1718 yılında Pasarofça Antlaşması imzalanmıştır. Bu antlaşmayla Osmanlı, kaybettiği yerleri geri alma ümidini yitirmiş, toprak koruma politikasına dönmüştür. 1718-1730 arası "Lale Devri" olarak bilinen dönem, Patrona Halil isyanıyla sona ermiştir.

Dikkat! Rönesans ve Reform hareketleri Avrupa'da büyük değişimlere yol açarken, Osmanlı bu gelişmelerden etkilenmemiştir. Çünkü Osmanlı'nın hoşgörü politikası, böyle bir ihtiyacı ortadan kaldırmıştır.

Osmanlı-İran İlişkileri: İran'da yaşanan taht mücadelesi ve karışıklık nedeniyle Osmanlı, İran topraklarına saldırmıştır. Fransa'nın araya girmesiyle 1727 İstanbul Antlaşması imzalanmış, İran topraklarının bir kısmı Osmanlı ile Rusya arasında paylaşılmıştır.

Avrupa'daki Düşünce Hareketleri ve Bilimsel Gelişmeler

Rönesans, "yeniden doğuş" anlamına gelen ve İtalya'da ortaya çıkan bir harekettir. Roma İmparatorluğu'nun merkezi olması ve bilim insanlarının burada toplanması etkili olmuştur. Rönesans sonucunda:

• Dogmatik düşünce yerini deney ve gözleme bırakmıştır
• Kiliseye olan güven sarsılmıştır
• Reform hareketlerinin yolu açılmıştır
• Aydınlanma çağı ve sanayi devriminin temelleri atılmıştır

Reform, Katolik kilisesinin baskısına karşı Almanya'da Martin Luther öncülüğünde başlayan Hıristiyanlığın aslına dönme hareketidir. Sebepleri arasında Rönesans'ın etkisi, matbaa sayesinde okuma oranının artması ve kilise'nin ahlak dışı uygulamaları bulunmaktadır.

Reform sonucunda:

• Skolastik felsefe yerini deney ve gözleme dayalı düşünceye bırakmıştır
• Mezhep savaşları ortaya çıkmıştır
• Eğitim ve öğretim kiliseden alınarak laik eğitim sistemi kurulmuştur
• Avrupa'da mezhep birliği bozulmuştur

Not: Osmanlı Devleti reform hareketlerinden etkilenmemiştir. Çünkü dinsel hoşgörü bu ihtiyacı ortadan kaldırmıştır. Osmanlı, reform hareketlerini desteklemiş, hatta Padişah'ın Hıristiyanları baskıya karşı koruması reformistlere güven vermiştir.

Bilim Devrimi: Rönesans'la birlikte rasyonalizm (akılcılık) gelişmiş, 17. yüzyılda Avrupa'da Kepler, Kopernik, Galileo ve Newton önemli bilimsel gelişmelere imza atmışlardır. Sanayi Devrimi sonucunda üretim artmış, ulaşım ve iletişim gelişmiş, elektrik üretimi hayatı kolaylaştırmıştır.

Westphalia Barışı ve Modern Devletler Hukuku

Avrupa'da 1618-1648 yılları arasında yaşanan 30 Yıl Savaşları'nın nedenleri arasında Roma-Germen İmparatorluğu'nun mezhep birliğini sağlama çabası ve Alman prenslerinin bağımsızlık istekleri bulunmaktadır.

Savaş sonucunda imzalanan Westphalia Barışı ile:

• Ulus devletler tarih sahnesine çıkmıştır
• Modern devletler hukuku ortaya çıkmıştır
• Konferans diplomasisi başlamıştır
• Avrupa'da din savaşları sona ermiştir
• Kilisenin Avrupa devletleri üzerindeki vesayeti ortadan kalkmıştır

Merkantilizm, bir ülkenin zenginlik ölçüsünün sahip olduğu değerli maden miktarıyla ölçüldüğü ekonomik sistemdir. İhracat artırılırken ithalat azaltılmaya çalışılmıştır. Osmanlı Devleti mal fazlalığını sağlamak amacıyla merkantilizme aykırı olarak ithalatı artırmış, ihracatı kısıtlamıştır.

Coğrafi Keşifler, İspanya ve Portekiz'le başlayıp diğer devletlerin katılımıyla büyük bir rekabete dönüşmüştür. Amerika'nın keşfiyle bulunan altın ve gümüşün Avrupa'ya taşınması fiyatların hızla yükselmesine yol açmıştır. Bu olaya "fiyat devrimi" adı verilmiştir.

Önemli! Fiyat devriminden en fazla etkilenen ülke Osmanlı Devleti olmuştur. Fiyatların hızla yükselmesi üreticiyi zor durumda bırakmış, yerli üretim gerilemiş ve Osmanlı pazarına daha çok yabancı mal girmiştir.

Osmanlı Devleti'nin İç Sorunları ve Kapitülasyonlar

Osmanlı Devleti, gümrük gelirlerini artırmak, mal darlığını önlemek ve kendisine müttefik edinmek amacıyla devletlere kapitülasyon hakkı tanımıştır. Önce Fransa'ya verilen kapitülasyonlar daha sonra İngiltere ve Hollanda'ya da verilmiştir. 1740'da Fransa'ya verilen kapitülasyonlar sürekli hale gelmiştir.

Kapitülasyonlar sonucunda:

• Osmanlı, Avrupa devletlerinin açık pazarı haline gelmiştir
• Esnaf ve zanaatkârlar olumsuz etkilenmiştir
• Dış ticaret dengesi ithalat lehine bozulmuştur
• Gümrük gelirleri düşmüştür
• Milli sanayileşme hareketi engellenmiştir

İltizam sistemi, tımar sisteminin bozulmasıyla devletin nakit ihtiyacını karşılamak amacıyla uygulanmıştır. Vergilerin toplanması, ihale yoluyla bir kişiye (mültezim) devredilmiştir. Zamanla artan para ihtiyacı nedeniyle malikâne sistemine geçilmiş, araziler kişilere ömür boyu kiralanmıştır.

Celali İsyanları, Yavuz döneminde Tokat yöresinde Bozoklu Celal tarafından çıkarılan isyandan dolayı bu isim verilmiştir. İsyanların çıkmasında:

• Tımar sisteminin bozulması
• Vergi adaletsizliği
• Yöneticilerin halka kötü davranması
• Fiyat artışları
• Avusturya ve İran'la süren savaşlar etkili olmuştur

Unutma! Uzun süren savaşlar, para ihtiyacı ve isyanlar sonucunda vakıf düzeni bozulmuş, ıslahat çalışmaları engellenmiş, merkezi otoritenin gücü azalmıştır.

Kapitülasyonların Etkileri ve İsyanlar

Kapitülasyonların sürekli hale gelmesi, Osmanlı ekonomisini derinden etkilemiştir. Bu süreçte:

• Tarımsal üretim azalmış
• Gıda fiyatları artmış
• Köyden kente göç başlamış
• İşsizlik ve asayişsizlik artmış
• Vergi gelirleri düşmüştür

Yeniçeri isyanları, kurallara uymama ve nizamın bozulmasıyla yaygınlaşmıştır. Bunun sonucunda:

• Devlet, Avrupa devletlerinin açık pazarı haline gelmiştir
• Uzun süren savaşlar para sıkıntısına yol açmıştır
• Islahatlar engellenmiştir

Tımar sisteminin bozulması ciddi sonuçlar doğurmuştur. İltizam sistemiyle vergilerin toplanması mültezimlere bırakılmış, bu da halkın daha fazla vergi yüküyle karşılaşmasına neden olmuştur. Malikâne sistemiyle araziler kişilere ömür boyu kiralanınca, zamanla feodal düzenin ortaya çıkmasına zemin hazırlanmıştır.

Avârız vergisi, savaş giderlerini karşılamak amacıyla başlangıçta geçici olarak alınırken, zamanla sürekli hale getirilmiş ve yeni vergilerle yaygınlaştırılmıştır.

Önemli! Yeniçeri isyanlarını engellemek için "karde katli" yasası çıkarılmıştır. Ekber ve Erşed (en büyük ve en olgun) prensibi uygulanarak, tahta en layık şehzadenin geçmesi amaçlanmıştır.

Bütün bu sorunlar ve isyanlar, Osmanlı Devleti'nin 17. ve 18. yüzyıllarda yaşadığı zorlu sürecin göstergeleridir. Bu dönemde dış tehditlerin yanı sıra iç sorunlarla da mücadele eden Osmanlı, eski gücünü kaybetmeye başlamıştır.