11. Sınıf Tarih Notları: 1. Ünite Özet

XVII. Yüzyıl Osmanlı Devleti'nin Durumu

XVII. yüzyıl Osmanlı için zor bir dönem olarak başlar. Artık devlet eski süper güç statüsünü koruyamıyor ve merkezi otorite ciddi şekilde sarsılıyor. Bunun arkasında birçok neden var.

En önemli sebepler arasında doğuda İran, batıda Avusturya ile süren uzun savaşlar geliyor. Bu çatışmalar devleti hem mali hem de askeri açıdan yıpratıyor. Bir de Coğrafi Keşifler sonucu ticaret yollarının değişmesi Osmanlı ekonomisini derinden etkiliyor.

Osmanlı-Safevi ilişkileri bu dönemde oldukça gergin seyrediyor. Safeviler sürekli Anadolu'ya göz dikiyor, Şiilik propagandası yapıyor ve Osmanlı düşmanlarıyla ittifak kuruyor. Bu durum sürekli savaşları beraberinde getiriyor.

💡 Önemli Not: 1590'da imzalanan Ferhat Paşa Antlaşması ile Osmanlı doğuda en geniş sınırlarına ulaşır. Tebriz, Karadağ ve Şirvan Osmanlı topraklarına katılır.

Osmanlı'nın Çok Cepheli Savaşları

1595-1612 arası dönem Osmanlı için gerçekten zor geçer. Safeviler, Osmanlı'nın Avusturya ile savaştığını ve iç isyanlarla uğraştığını fırsat bilip saldırıya geçer. Nasuh Paşa Antlaşması (1612) ile Safeviler kaybettikleri yerleri geri alır.

IV. Murat döneminde yaşanan Kasrı Şirin Antlaşması (1639) çok önemlidir. Bu antlaşmayla bugünkü Türkiye-İran sınırı çizilir ve Zağros Dağları sınır kabul edilir. Revan Safevilere, Bağdat ise Osmanlı'ya kalır.

Girit kuşatması tam 24 yıl sürer! Bu süre Osmanlı'nın eski gücünde olmadığının açık kanıtıdır. Venedikli korsanların faaliyetleri yüzünden başlayan bu savaş 1669'da Osmanlı zaferiyle sona erer.

Lehistan'la yaşanan Hotin kuşatması sonrası II. Osman tarihi bir karar alır: Yeniçeri Ocağı'nı kaldırmayı düşünür. Bu, Osmanlı tarihindeki ilk ciddi ıslahat düşüncesidir.

💡 Dikkat: Bucaş Antlaşması (1672) ile Osmanlı batıda en geniş sınırlarına ulaşır.

Yeni Rakipler: Rusya ve Malta

XVII. yüzyılda sahneye yeni bir güç çıkar: Rusya. Artık Osmanlı için ciddi bir tehdit oluşturmaya başlar. Rusya'nın Ukrayna Kazakları'na saldırması üzerine Osmanlı harekete geçer ve Bahçesaray Antlaşması imzalanır.

Bu antlaşma çok önemlidir çünkü Osmanlı ile Rusya arasında imzalanan ilk antlaşmadır. Çehrin Kalesi Osmanlı'ya kalır, Ruslar Ukrayna Kazakları'na karışmayacak ve Dinyeper Nehri sınır olur.

Malta Adası konusu da dikkat çekici. Batı Akdeniz'de stratejik bir konuma sahip olan bu adayı Osmanlı hiçbir dönemde alamamış. Malta, Haçlı donanmasının önemli bir üssü olarak kalır.

Avusturya ile olan mücadeleler de devam eder. Zitvatorok Antlaşması (1606) ile Osmanlı'nın 1533'ten beri süren Avrupa karşısındaki üstünlüğü sona erer. Bu gerçekten büyük bir dönüm noktasıdır.

💡 Önemli: Orta Avrupa ve Tuna hakimiyeti, Osmanlı-Avusturya savaşlarının temel sebebidir.

II. Viyana Kuşatması ve Sonuçları

1683 yılında Osmanlı tarihi açısından kritik bir olay yaşanır: II. Viyana Kuşatması. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın komutasında Osmanlı ordusu Viyana'yı kuşatır. Hedef Orta Avrupa'ya hakim olmaktır.

Ancak işler planlandığı gibi gitmez. Kırım Hanı'nın ihaneti ve Lehistan'ın Osmanlı'ya saldırması sonucu kuşatma başarısızlıkla sonuçlanır. Bu yenilgi Avrupa'da büyük yankı uyandırır.

Avrupalı devletler cesaretlenir ve Kutsal İttifakı kurar. Papa'nın teşvikiyle Avusturya, Lehistan, Venedik, Rusya ve Malta bir araya gelir. Osmanlı artık tek başına bu koalisyonla mücadele etmek zorundadır.

Vasvar Antlaşması'nda Osmanlı bazı kazanımlar elde etmişti. Erdel Osmanlı'ya bağlı kalacak, Avusturya savaş tazminatı ödeyecekti. Ancak II. Viyana yenilgisi bu dengeleri tamamen değiştirir.

💡 Tarihsel Dönüm Noktası: II. Viyana Bozgunu, Osmanlı'nın Avrupa'daki etkisinin azalmasının başlangıcıdır.

Karlofça ve İstanbul Antlaşmaları

16 yıl süren Kutsal İttifak Savaşları $1683-1699$ Osmanlı'nın ağır yenilgisiyle sona erer. Artık barış yapmak zorundadır. İki önemli antlaşma imzalanır: Karlofça ve İstanbul antlaşmaları.

Karlofça Antlaşması (1699) gerçekten ağırdır. Banat hariç tüm Macaristan Avusturya'ya verilir. Ukrayna ve Podolya Lehistan'a, Mora ve Dalmaçya kıyıları Venedik'e gider. Antlaşma 25 yıl sürecek ve Avusturya garantisinde olacaktır.

İstanbul Antlaşması (1700) da Osmanlı için zor şartlar içerir. Azak Kalesi Ruslara verilir ve böylece Rusya sıcak denizlere inme imkanı elde eder. Artık Rusya Kutsal Yerleri ziyaret edebilir ve İstanbul'da elçi bulundurabilir.

Bu antlaşmaların sonuçları çok ağırdır. Osmanlı ilk kez büyük toprak parçaları kaybeder, Orta Avrupa egemenliği sona erer. Artık konjonktürel ittifaklara yönelmek zorunda kalır - yani dönemin şartlarına göre geçici ittifaklar kurmak.

💡 Büyük Değişim: Osmanl, Batılı devletler için artık tehdit olmaktan çıkar ve XVIII. yüzyılda islahat yapma zorunluluğu doğar.

Avrupa'da Modern Devletin Doğuşu

Aynı dönemde Avrupa'da büyük değişimler yaşanır. Otuz Yıl Savaşları $1618-1648$ Katolikler ve Protestanlar arasında gerçekleşir. Kutsal Roma Germen İmparatorluğu, Almanya'da mezhep birliğini korumak ister.

Bu savaşlar Protestanların zaferiyle sona erer. 1648'de Westphalia Barışı imzalanır ve bu antlaşma Avrupa tarihini değiştirir. Avrupa halkına mezhep seçme özgürlüğü tanınır, İsviçre ve Hollanda'nın bağımsızlığı kabul edilir.

En önemlisi Modern Devletler Hukuku'nun temelleri atılır. Artık devletler eşit temsil hakkına sahiptir ve Katolik Kilisesi devletlerin iç işlerine karışamaz. Din değil, ulusal menfaatler siyasete yön verir.

Habsburg Hanedanlığı güç kaybederken, İngiltere İspanya'nın sömürgelerini ele geçirir. Hollanda köle ve elmas ticaretinden büyük gelir elde eder. Fransa Avrupa'nın en güçlü krallığı haline gelir.

💡 Tarihi Dönüşüm: 1648'de kurulan Westphalia düzeni 1815 Viyana Kongresi'ne kadar devam eder.

Denizcilik ve Sömürgecilik Yarışı

Bu dönemde sömürgecilik büyük bir yarış haline gelir. Portekiz ve İspanya ilk sömürge imparatorluklarını kurarken, İngiltere ve Hollanda XVII. yüzyılda onların sömürgelerini ele geçirmeye başlar.

İngiltere güçlü deniz filosu ve dev şirketleriyle büyük bir sömürge ağı kurar. En değerli sömürgeleri Hindistan ve Amerika'dır. Hollanda ise burjuva sınıfının çalışkanlığı ve elmas-kölecilik faaliyetleriyle zenginleşir.

Osmanlı denizciliğinde büyük değişim yaşanır: kadırgadan kalyona geçiş. Kadırgalar kürekli gemilerken, kalyonlar yelkenli gemilerdir. Kalyonlar daha uzun gövdeli, daha fazla insan taşıyan ve manevra kabiliyeti yüksek gemilerdir.

Karadeniz'de Osmanlı hakimiyeti zayıflamaya başlar. Kırım'ın Osmanlı hakimiyetine girmesiyle Karadeniz bir Osmanlı gölü haline gelmişti. Ancak Rus Çarı I. Petro'nun ıslahatları bu dengeyi değiştirir.

💡 Teknolojik Dönüşüm: Kadırgadan kalyona geçiş, Osmanlı deniz gücünün modernleşme çabasıdır.

XVIII. Yüzyılda Osmanlı Diplomasisi

XVIII. yüzyıl Osmanlı için toparlanma ve ıslahat dönemidir. Karlofça Antlaşması ile kaybedilen toprakları geri almak için diplomatik ve askeri faaliyetlerde bulunur. İlk kez Avrupa'yı örnek alarak ıslahatlar yapar.

Rusya bu dönemde daha da güçlenir. Çar I. Petro, Baltık kıyılarına yönelir ve 1709 Poltava Savaşı'nda İsveç'i yener. İsveç Kralı XII. Şarl, Rusya'nın önünden kaçıp Osmanlı topraklarına sığınır.

1711'de Prut Antlaşması imzalanır. Osmanlı Sadrazamı Baltacı Mehmet Paşa, Rus kuvvetlerini Prut Nehri'ne sıkıştırır. Antlaşmaya göre Azak Kalesi Osmanlı'ya kalır, Rusya İstanbul'da elçi bulundurmayacaktır.

Akdeniz'de durum daha karmaşıktır. Kadırgadan kalyona geçişle Osmanlı, Pasarofça Antlaşması sonucu Mora'yı geri alır. Coğrafi Keşiflere önlem almak için Fransa, Hollanda ve İngiltere'ye kapitülasyonlar verir.

💡 Stratejik Değişim: XVIII. yüzyılda Osmanlı, ilk kez savunma odaklı bir siyaset izlemeye başlar.

Lale Devri ve Pasarofça Antlaşması

1718'de imzalanan Pasarofça Antlaşması, Osmanlı tarihinde önemli bir dönüm noktasıdır. Venedik ve Avusturya'ya karşı yaşanan savaşlar sonucu bu antlaşma imzalanır. Hollanda ve İngiltere arabuluculuk yapar.

Antlaşmanın şartları ağırdır: Belgrad, Temesvar, Semendire ve Kuzey Sırbistan Avusturya'ya verilir. Dalmaçya kıyıları ve Hersek Venedik'e gider. Osmanlı'nın tek kazancı Mora olur.

Bu antlaşmayla Osmanlı Avrupa'nın üstünlüğünü kabul eder ve Lale Devri'ne girer. İlk kez bu dönemde Avrupa tarzında ıslahatlar yapılır. Bu, Osmanlı modernleşmesinin ilk adımlarıdır.

Petervaradin Savaşı'nda yaşanan ağır yenilgi, Osmanlı'nın askeri gücündeki zayıflamayı gösterir. Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın ateşkes istemesi de durumun ciddiyetini ortaya koyar.

💡 Modernleşme Başlangıcı: Pasarofça Antlaşması ile Osmanlı, ilk kez sistematik islahatları gündeme alır.

Doğuda Mücadele ve Belgrat Antlaşması

İran'daki iç karışıklıklar yeni fırsatlar yaratır. 1724 İstanbul Antlaşması ile Osmanlı ve Rusya, İran'ın kuzeyini aralarında paylaşır. Bu, iki ülke arasındaki ilk ittifak antlaşmasıdır.

Nadir Şah'ın İran'da yönetimi ele geçirmesi durumu değiştirir. Safevi yönetimine son verir ve Afşarlar Hanedanlığını kurar. 1746 Kerden Antlaşması ile savaşlar sona erer ve 1639 Kasrı Şirin Antlaşması'nın şartları yeniden kabul edilir.

1736-1739 arasında Rusya ve Avusturya'ya karşı aynı anda savaş yaşanır. Rusya Kırım'ı ve Karadeniz'e çıkışı, Avusturya ise Sırbistan ve Bosna-Hersek'i almak ister. İki ülke Osmanlı'ya karşı ittifak kurar.

I. Mahmut döneminde yapılan Avrupa tarzı askeri ıslahatlar sonuç verir. Osmanlı, her iki düşmana karşı da başarılı olur. Fransa'nın arabuluculuğuyla Belgrat Antlaşması (1739) imzalanır.

💡 Başarılı Dönem: Askeri ıslahatlar sayesinde Osmanlı, XVIII. yüzyılda önemli zaferler kazanır.