17. Yüzyıl Osmanlı Padişahları

17. yüzyıl, Osmanlı tarihinde "Duraklama Dönemi" olarak adlandırılan bir süreçtir. Bu dönemde toplam 11 padişah tahta geçmiştir. Bu padişahların sırasıyla:

• III. Murad (1574-1595)
• III. Mehmed (1595-1603)
• I. Ahmed (1603-1617)
• I. Mustafa (1617-1618)
• II. Osman (Genç Osman) (1618-1622)
• I. Mustafa (1622-1623) (İkinci kez tahta geçti)
• IV. Murad (1623-1640)
• İbrahim (1640-1648)
• IV. Mehmed (1648-1687)
• II. Süleyman (1687-1691)
• II. Ahmed (1691-1695)
• II. Mustafa (1695-1703)

Önemli Not: Sultan II. Selim'e kadar Osmanlı padişahları sefere çıkmayı ve gazayı başlıca görevleri olarak kabul etmişlerdi. Ordunun başında sefere çıkmayan ilk padişah ise II. Selim olmuştur.

17. Yüzyıl Duraklama Dönemi Genel Özellikleri

17. yüzyıl, Osmanlı tarihinde 1579'da Sokullu Mehmet Paşa'nın ölümünden 1699 Karlofça Antlaşması'na kadar süren duraklama dönemidir. Bu dönem "Arayış Yılları" olarak da adlandırılır.

Bu yüzyılda Osmanlı Devleti:

• Kurulduğundan beri izlediği fetih ve genişleme siyasetini sürdürmeye çalıştı
• Avusturya, İran, Rusya, Venedik ve Lehistan ile uzun, sonuçsuz ve masraflı savaşlara girdi
• Genellikle batıda Avusturya, doğuda İran ile aynı anda mücadele etmek zorunda kaldı

Avusturya ile ilişkiler:

• Kanuni döneminde başlayan Macaristan hâkimiyeti ve Orta Avrupa'ya egemen olma mücadelesi devam etti
• Yükselme döneminde üstün olduğumuz Avusturya'ya karşı önce üstünlüğümüzü kaybettik (Zitvatorok Antlaşması)
• Sonrasında ise Avusturya'nın üstün olduğunu kabul etmek zorunda kaldık (Karlofça Antlaşması)

İran ile ilişkiler:

• Yavuz Sultan Selim döneminde başlayan mücadele bu yüzyılda da sürdü
• Safevi devleti, Osmanlı'nın içeride yaşadığı Celali İsyanlarını ve Avusturya ile savaşlarını fırsat bilerek sürekli saldırılar düzenledi

Dikkat: Osmanlı İmparatorluğu 17. yüzyılda hâlâ topraklarını genişletmeye çalışırken, aynı zamanda içeride ve dışarıda birçok sorunla boğuşuyordu.

Osmanlı-İran İlişkileri (Safeviler)

Osmanlı ile İran'daki Şii Safevi Devleti arasındaki düşmanlık II. Bayezid ve Yavuz Sultan Selim döneminde başlamıştı. 17. yüzyıl boyunca Safeviler, Osmanlı'nın en büyük sorunlarından biri oldu.

Meşaleler Savaşı (1583):

• Osmanlı galip geldi
• Dağıstan ve Gürcistan'ın güvenliği sağlandı

1577-1590 Osmanlı-İran Savaşları:

• Osmanlı galibiyetiyle sonuçlandı
• 1590 Ferhat Paşa Antlaşması imzalandı
• İran, Azerbaycan ve Gürcistan'ı Osmanlı'ya bıraktı
• Önemli: Osmanlı Devleti doğuda en geniş sınırlarına ulaştı

1603-1612 Osmanlı-İran Savaşları:

• Safeviler, Ferhat Paşa Antlaşmasıyla verdiği yerleri geri almak istedi
• Osmanlı hem Avusturya ile savaşta hem de Celali isyanlarıyla uğraşıyordu
• Nasuh Paşa Antlaşması imzalandı
• Osmanlı, Ferhat Paşa ile aldığı yerleri geri verdi
• İran, 200 deve yükü ipek ödemeyi kabul etti

1617-1618 Osmanlı-İran Savaşları:

• İran ipeği vermeyince savaş çıktı
• Serav Antlaşması imzalandı
• İran 100 deve yükü ipek ödemeyi kabul etti

1624-1639 Osmanlı-İran Savaşları:

• İran'ın Bağdat'a saldırmasıyla başladı
• IV. Murat Bağdat ve Revan seferleri düzenledi
• Kasr-ı Şirin Antlaşması imzalandı
• Zagros dağları iki ülke arasında sınır kabul edildi
• Bugünkü Türkiye-İran sınırı bu antlaşmayla çizildi

Unutma: Safevi Devleti, Osmanlı'nın zor zamanlarını kolluyor ve genellikle Osmanlı'nın Avusturya ile savaş halindeyken veya Celali isyanlarıyla uğraşırken saldırıyordu.

Osmanlı-Lehistan ve Osmanlı-Venedik İlişkileri

Osmanlı-Lehistan İlişkileri:

Lehistan (bugünkü Polonya), yükselme döneminin sonlarında Osmanlı himayesine girmişti. Ancak 17. yüzyılda bu himayeden çıkarak Doğu Avrupa'da Osmanlı aleyhine faaliyetlere başladı.

Hotin Seferi (1621):

• Lehistan, Eflak ve Boğdan'ın iç işlerine karışınca Genç Osman sefere çıktı
• Hotin kalesi kuşatıldı ancak yeniçerilerin disiplinsizliği nedeniyle alınamadı
• Lehistan, Eflak ve Boğdan'ın Osmanlı'ya ait olduğunu ve vergi ödemeyi kabul etti
• Bu seferden sonra Genç Osman, yeniçeri ocağını kaldırmaya karar verdi

1672-1676 Osmanlı-Lehistan Savaşları:

• Lehistan'ın Osmanlı himayesindeki Ukrayna Kazaklarına saldırması üzerine başladı
• IV. Mehmet sefere çıkarak Lehistan'ı yendi
• Sadrazam Köprülü Fazıl Ahmet Paşa'nın büyük katkısıyla Bucaş Antlaşması imzalandı
• Lehistan, Podolya arazisini Osmanlı'ya bıraktı
• Önemli: Bu antlaşmayla Osmanlı batıda en geniş sınırlarına ulaştı
• Dikkat: Bu, Osmanlı'nın topraklarına toprak kattığı son antlaşmadır

Osmanlı-Venedik İlişkileri:

Girit'in Fethi (1669):

• Venediklilerin elindeki Girit, 24 yıl süren kuşatma sonucunda fethedildi
• Fetih, Kandiye kalesinin alınmasıyla tamamlandı
• Fethi tamamlayan Köprülü Fazıl Ahmet Paşa'ydı
• Akdeniz egemenliği güçlendiyse de, bu uzun kuşatma Osmanlı denizciliğinin eski gücünde olmadığını gösterdi ve ekonomiyi olumsuz etkiledi

İlginç Bilgi: 1672'de Bucaş Antlaşması'nda "Lehistan Osmanlı Devleti'ne yıllık 200 bin altın vergi ödeyecektir" maddesi Lehistan tarafından kabul edilmedi. Savaş yeniden başlayınca 1676'da antlaşma yenilendi (Zorawna Antlaşması) ve vergi maddesi kaldırıldı.

Osmanlı-Rusya ve Osmanlı-Avusturya İlişkileri

Osmanlı-Rusya İlişkileri:

17. yüzyılın sonlarına doğru Rusya, ileride Osmanlı'nın en büyük düşmanı haline gelecekti. Bu dönemde henüz Osmanlı ile boy ölçüşebilecek durumda olmasa da, Lehistan ile birlikte hareket ederek Ukrayna üzerine yayılmaya çalışıyordu.

Çehrin/Bahçesaray Antlaşması (1681):

• İlk Osmanlı-Rus antlaşmasıdır
• Küçük çaplı bir temasa dayalı olarak imzalanmıştır

Osmanlı-Avusturya İlişkileri:

Osmanlı-Avusturya mücadelesi aslında Osmanlı ile Habsburg hanedanı arasındaki bir çatışmaydı. Bu mücadele, Kanuni Sultan Süleyman döneminde Macaristan'a adım atıldığında başlamış ve 1533 İstanbul Antlaşması ile Avusturya Osmanlı üstünlüğünü kabul etmişti.

17. yüzyılda Osmanlı'nın en çok mücadele ettiği devlet Avusturya oldu.

1593-1606 Osmanlı-Avusturya Savaşları:

• Avusturya'nın Eflak ve Boğdan'ın içişlerine karışması, Bosna Beylerbeyi Hasan Paşa'yı öldürmesi üzerine başladı
• Başlangıçta Avusturya üstünlük sağlayınca Padişah III. Mehmet sefere çıktı
• Eğri, Kanije, Estergon kaleleri fethedildi (III. Mehmet "Eğri Fatihi" olarak anıldı)
• Haçova meydan savaşında Avusturya yenildi
• Savaştan kaçan askerler ordudan atıldı ve bu durum Anadolu'da Celali isyanlarının başlamasına neden oldu
• Celali isyanları ve İran savaşlarının başlaması üzerine 1606'da Zitvatorok Antlaşması imzalandı

Önemli Not: Avusturyalılar, 1593'ten 1606'ya kadar süren bu savaşları "Uzun Türk Savaşları", "Uzun Savaşlar" veya "15 Yıl Harpleri" olarak adlandırırlar.

Zitvatorok Antlaşması ve Vasvar Antlaşması

Zitvatorok Antlaşması (1606):

Antlaşma maddeleri:

1. Osmanlı Devleti'nin savaşta aldığı Kanije, Estergon, Eğri kaleleri Osmanlı'da kalacak
2. Avusturya artık Osmanlı'ya vergi vermeyecek, ancak bir defalık savaş tazminatı verecek
3. Avusturya Arşidükü (Kralı) protokol bakımından Osmanlı padişahına denk sayılacak

Zitvatorok Antlaşması'nın Önemi:

1. Osmanlı Devleti dış politikada prestij kaybetti
2. Avusturya büyük devlet seviyesine çıktı
3. Osmanlı ve Avusturya diplomatik protokolde eşit oldu
4. Osmanlı, Avrupa diplomasisinde mütekabiliyet esasını kabul etti
5. Osmanlılar, Batı'daki askeri yapıda meydana gelen teknik değişimleri fark etti

Bu uzun savaşlar her iki taraf için de yıpratıcı oldu. Osmanlılar Avusturya, Safeviler ve içte Celali isyanları olmak üzere üç cephede birden savaşmak zorunda kaldı. Bu durum, Osmanlı'nın uzun vadeli planlar yerine günü kurtarmaya yönelik pratik ve kısa vadeli siyaset üretmesine neden oldu.

1662-1664 Avusturya-Osmanlı Savaşları ve Vasvar Antlaşması:

1. Avusturya'nın Erdel sorununa müdahale etmesi sonucu savaş başladı
2. Sadrazam Köprülü Fazıl Ahmet Paşa, Avusturya üzerine sefere çıktı
3. Savaşta Uyvar ve Novigrad kaleleri fethedildi

Not: Uyvar'ın fethi sırasında gösterilen kahramanlıklar "Uyvar önlerinde bir Türk kadar güçlü" sözünün doğmasına neden oldu.

Sonuçta Vasvar Antlaşması imzalandı:

• Uyvar ve Novigrad Osmanlı'da kalacak
• Avusturya savaş tazminatı ödeyecek (son kez savaş tazminatı ödemesi)

İlginç Bilgi: Osmanlı ordusu bu dönemde hâlâ etkili savaş gücünü koruyordu. Uyvar'ın fethindeki başarılar, Osmanlı askerinin hâlâ saygı duyulan bir güç olduğunu gösteriyordu.

II. Viyana Kuşatması (1683)

Avusturya'ya karşı isyan eden Macarlar Osmanlı'dan yardım isteyince, Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa sefere çıkarak Avusturya'nın başkenti Viyana'yı kuşattı. Kuşatma iki ay sürdü ancak Viyana alınamadı.

Başarısızlığın Sebepleri:

1. Merzifonlu'nun son yürüyüşü geciktirmesi
2. Yardıma gelecek düşmanın Tuna nehrinden geçmesini engellemekle görevli Kırım Hanı'nın görevini yapmaması
3. Lehistan ordusunun yardıma gelerek Osmanlı ordusunu iki ateş arasına alması
4. Bozguna uğrayan ordunun dağılması

Sonuçları:

1. Yenilgiden sorumlu tutulan Merzifonlu Kara Mustafa Paşa idam edildi
2. Osmanlı Devleti'nin (Türklerin) Avrupa'da ilerleyişi son buldu
3. Viyana bozgunuyla başlayan Türklerin geri çekiliş süreci Sakarya'ya kadar sürdü
4. Viyana kuşatması Avrupalıların tepkisine neden oldu
5. Osmanlı Devleti'ne karşı Kutsal İttifak kuruldu

İlginç Bilgi: Osmanlı ordusu panik halinde Viyana önlerinden çekilirken bütün ağırlıklarını geride bıraktı. Altınlar, mücevherler, değerli silahlar, saatler, halılar ve yüzlerce çuval kahve... Kahvenin Avrupa'ya yayılması, Osmanlı ordusundan kalan bu kahvelerle oldu!

Kutsal İttifak Savaşları

II. Viyana kuşatması, Avrupalılara "Artık eskisi gibi tehlikeli değiller" dedikleri Türklerin hâlâ ne kadar tehlikeli olabileceğini gösterdi. Osmanlı Devleti, 17. yüzyılın sonunda, Avrupa'nın ortasında, en büyük düşmanı Avusturya'nın başkentini aylarca kuşatabilecek güçteydi.

Bu durum Avrupalıların yeniden birleşmesine yol açtı ve Papa'nın önderliğinde Kutsal İttifak kuruldu.

Kutsal İttifaka dahil olan devletler: Avusturya, Lehistan, Venedik, Rusya, Malta

Savaşlar:

• Osmanlı Devleti Kutsal İttifak devletleri ile 4 cephede 16 yıl savaştı
• Bu savaşlar sırasında Selankamen ve Zenta gibi ağır yenilgiler aldı
• Avrupalılar bu savaşlara "BÜYÜK TÜRK SAVAŞLARI" adını verdiler

Sonuçta yenilgiyi kabul eden Osmanlı Devleti ile Kutsal İttifak devletleri arasında 1699 Karlofça Antlaşması imzalandı. Sadece Rusya ile savaşlar bir yıl daha devam etti ve 1700'de İstanbul Antlaşması imzalandı.

Karlofça Antlaşması (1699):

1. Banat ve Temeşvar hariç tüm Macaristan Avusturya'ya verilecek
2. Mora yarımadası ve Dalmaçya kıyıları Venedik'e verilecek
3. Podolya ve Ukrayna Lehistan'a verilecek
4. Antlaşma 25 yıl sürecek ve Avusturya garantörlüğünde olacak

İstanbul Antlaşması (1700):

1. Azak kalesi Rusya'ya verilecek
2. Rusya, İstanbul'da sürekli elçi bulundurabilecek

Önemli: Karlofça Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin ilk kez büyük çapta toprak kaybettiği ve duraklamanın bitip gerileme döneminin başladığı antlaşmadır.

Karlofça ve İstanbul Antlaşmalarının Önemi

Bu antlaşmalar Osmanlı tarihinde bir dönüm noktasıdır:

1. Osmanlı Devleti ilk kez büyük çapta toprak kaybetti
2. Orta Avrupa'daki (Macaristan) Osmanlı hâkimiyeti sona erdi
3. Bu antlaşmayla duraklama dönemi bitmiş, gerileme dönemi başladı
4. Osmanlı Devleti, Avusturya'nın kendisinden üstün olduğunu kabul etti (Avusturya'nın garantörlüğünü kabul ettiği için)
5. Karlofça antlaşması, 18. yüzyılın ilk çeyreğinde Osmanlı Devlet politikalarını etkiledi. Bu süreçte Osmanlı önce kaybettiği yerleri geri almak için savaşlara girdi, aldığı yenilgilerden sonra ise politika değiştirerek eldeki toprakları korumaya çalıştı
6. Ruslar Karadeniz'e inme imkânı elde etti (Azak kalesini Rusya'ya verdiği için)

Not: Antlaşmanın imzalanmasında aracılık yapan İngiliz ve Hollandalılara geniş kapitülasyonlar verildi.

Karlofça'dan Sonra Osmanlı'nın Dış Siyaseti

Birden çok Avrupa Devleti ile aynı anda savaşacak güce sahip olmayan Osmanlı Devleti, bu dönemde Avrupa siyasetindeki mevcut duruma göre dönemin şartlarını menfaatleri doğrultusunda gözeterek konjonktürel ittifaklar kurmuştur.

18. yüzyılın ilk yarısında Osmanlıların Avusturya'ya yönelik politikalarının amacı, diğer Avrupalı devletlerle yapılan mücadelede Avusturya'nın tarafsız kalmasını sağlamaktı.

Dikkat: Karlofça Antlaşması'ndan sonra Osmanlı, artık kaybettiklerini geri alma veya yeni fetihlerden çok, elindeki toprakları koruma stratejisine geçiş yapmaya başladı.

Otuz Yıl Savaşları (1618-1648)

1618-1648 arasında Avrupa'da Katolik birliğini oluşturan devletlerle Protestan birliğinde yer alan devletlerin dini kökenli mezhep savaşlarıdır.

Sebepleri:

1. Habsburg Hanedanı'nın Avrupa'da tek güç olma isteği
2. Martin Luther'in başlattığı Protestanlık hareketi

1555'teki Augsburg Antlaşması ile Kutsal Roma Germen İmparatoru ve Papa Protestanlığı tanımasına rağmen, aralarındaki çekişme devam etti. Habsburg ve Bourbon hanedanlarının rekabeti de savaşı tetikledi.

Taraflar:

• Protestan Birliği: Fransa, Danimarka, Bohemya, İsveç, Norveç, Hollanda, İngiltere, Protestan Alman Prenslikleri
• Katolik Birliği: Kutsal Roma Germen İmparatorluğu, İspanya, Avusturya, Bavyera, Katolik Alman Prenslikleri

Not: Fransa, Katolik olmasına rağmen çıkarları sebebiyle Protestanların birliğinde yer aldı.

Westphelia Barışının Sonuçları:

1. Avrupa'nın ilk büyük konferansı sayılır
2. Dinin etkisinde olmayan ilk uluslararası konferanstır
3. Kilisenin gücü sınırlandırıldı
4. 1555 Augsburg Barışı'nın hükümleri yenilendi ve Almanya'da Katolik, Protestan ve Kalvinizm geçerli mezhepler haline getirildi
5. Kutsal Roma İmparatorluğu'nun parçalanmış olduğu resmen tanındı
6. Fransa, Avrupa siyasetine yön veren devlet konumuna yükseldi; İngiltere de güçlü bir devlet olarak Avrupa'da etkili olmaya başladı
7. "Denge Politikası" anlayışı gelişti
8. Modern Devletler Hukukunun temelleri atıldı
9. Evrensel imparatorluklar yerini ulus devletlerine bırakmaya başladı

İlginç Not: Fransız yazar Voltaire, "Kutsal Roma Germen İmparatorluğu artık ne kutsal, ne Romalı, ne de imparatorluktu. Bir yığın Almandı" demiştir.