Önemli Antlaşmalar ve Olaylar

Osmanlı tarihindeki önemli antlaşmalar, imparatorluğun sınırlarını nasıl şekillendirdiğini gösteriyor. Buçaş Antlaşması (1672), Lehistan seferi sonrası imzalanmış ve Osmanlı'nın batıda toprak kazandığı son anlaşma olmuştur. Bu antlaşmayla Ukrayna ve Podolya Osmanlı topraklarına katılmış ve imparatorluk en geniş sınırlarına ulaşmıştır.

Ferhat Paşa Antlaşması (1590), Osmanlı-İran arasında imzalanmış ve Hazar çevresinin alınmasıyla doğudaki en geniş sınırlara ulaşılmıştır. Kasr-ı Şirin Antlaşması ise Bağdat Seferi sonrası Türkiye-İran sınırını belirlemiştir.

II. Viyana Kuşatması (1683), Osmanlı tarihinin dönüm noktalarından biridir. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın başarısız olmasıyla sonuçlanmış ve sonrasında idam edilmiştir. Bu olay Osmanlı'ya karşı Kutsal İttifak'ın kurulmasına neden olmuştur. Karlofça Antlaşması (1699), Kutsal İttifak Savaşları sonrası imzalanmış, Banat ve Temeşvar Osmanlı'da kalmıştır.

Hatırlatma: II. Viyana Kuşatması Osmanlı'nın duraklama döneminin en belirgin göstergelerindendir. Bu noktadan sonra Avrupa karşısındaki üstünlük yavaş yavaş kaybedilmeye başlanmıştır.

Antlaşmalar ve Sonuçları

Osmanlı diplomasi tarihi, kazanımlar ve kayıplarla doludur. Prut Antlaşması (1711) ile Osmanlı-Rusya arasında imzalanan barışta, Azak Kalesi geri alınmış ve Rusya'nın elçiliği kapatılmıştır. Bu antlaşma, kaybedilen toprakları geri alma umudunu doğurmuştur.

Pasarofça Antlaşması (1718) ile Silahtar Ali Paşa'nın şehit olması sonrası, Karlofça'da kaybedilmeyen Banat-Temeşvar ve Kuzey Sırbistan Avusturya'ya bırakılmıştır. Bu antlaşma, Batı üstünlüğünün kabul edildiğini ve artık Osmanlı'nın elde kalanları koruma politikasına geçtiğini göstermektedir.

Belgrad Antlaşması (1739), son kazançlı antlaşmadır ve Karadeniz'in Türk gölü olduğu kabul edilmiştir. Ancak aynı antlaşmayla Fransa'ya verilen kapitülasyonlar daimi hale gelmiştir. Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) ise en ağır şartlı antlaşma olarak kabul edilir - Kırım bağımsız olacak (halife bağlılığıyla), Rusya Karadeniz'de donanma bulundurabilecek ve Kutsal Yerleri ziyaret edebilecekti.

Önemli Not: Antlaşmalar Osmanlı'nın güç dengesindeki yerini göstermektedir. Prut'tan sonra iyimserlik yaşanırken, Küçük Kaynarca ile ciddi bir gerileme başlamıştır.

Avrupa'daki Önemli Gelişmeler

Avrupa'da meydana gelen gelişmeler, dünya tarihinin akışını değiştirmiştir. Vestfalya Antlaşması, ilk uluslararası konferans olup Avrupa'daki din savaşlarını sona erdirmiştir. Otuz Yıl Savaşları (1618-1648) sonrası imzalanan bu antlaşma, Katolik dünyanın evrensel hâkimiyet iddiasının kaybedilmesine neden olmuştur.

Rönesans, İslam biliminin de etkisiyle skolastik düşünceye karşı çıkılan bir dönemdir. Bu dönemde kâğıt ve matbaa kullanımı artmış, burjuva sınıfı ortaya çıkmış ve bilimsel faaliyetler önem kazanmıştır. Rönesans'ın en önemli sonuçlarından biri, kilise ve din adamlarının etkisinin azalması olmuştur.

Skolastik düşüncenin yıkılması Reform'un zeminini hazırlamış, sanat ve bilim alanlarında dinin etkisi azalmıştır. Bu gelişmeler Avrupa'da bilimsel faaliyetlerin önem kazanmasını sağlayarak modern düşüncenin temellerini oluşturmuştur.

Dikkat: Rönesans sadece bir sanat hareketi değil, tüm Avrupa düşünce yapısını değiştiren, modern bilimin temellerini atan bir dönüşümdür. Bugün bildiğimiz bilimsel yöntemlerin çoğu bu dönemde gelişmiştir.

Reform ve Coğrafi Keşifler

Reform hareketi, İncil'in milli dillere çevrilmesi ve kilisedeki bozulmalar nedeniyle özellikle Almanya'da başlamıştır. Luther'in öncülüğündeki bu hareket, Avrupa'da mezhep birliğinin bozulmasına ve papalığın hâkimiyetini kaybetmesine neden olmuştur. Reform sonrası Avrupa'da mezhep savaşları yaşanmış ve sekülerizm etkisini göstermeye başlamıştır.

Coğrafi keşifler Osmanlı'yı derinden etkilemiştir. İpek ve baharat yolu önemini yitirirken, Akdeniz ve Karadeniz'in önemi azalmıştır. Osmanlı, bu gelişmeye karşı vergi gelirini yükseltmek ve Akdeniz ile Karadeniz'i canlandırmak için kapitülasyonlar vermiştir.

Kapitülasyonlar zamanla daimi hale gelmiş ve Osmanlı ekonomisi üzerinde büyük bir yük oluşturmuştur. Sanayi Devrimi sonrasında Osmanlı, geniş bir hammadde pazarı haline gelmiştir. 1838'de imzalanan Balta Limanı Antlaşması ile Osmanlı üzerinde ekonomik kontrol sistemi kurulmuştur.

Osmanlı, nakit ihtiyacını karşılamak için "İltizam Sistemi"ni getirmiş, ancak bu sistem zamanla ekonomik sorunları daha da derinleştirmiştir.

Unutma: Kapitülasyonlar başlangıçta ekonomik canlanma için verilmiş olsa da, zamanla Osmanlı'nın bağımsızlığını kısıtlayan bir araç haline dönüşmüştür.

İç Sorunlar ve Ekonomik Çöküş

Osmanlı'nın iç sorunları, devletin temellerini sarsmıştır. Koçi Bey ve Katip Çelebi, II. Murat döneminde hazırladıkları risalelerle devlet kurumlarındaki bozulmayı araştırmıştır. Bu raporlarda kötü gidişin sebebi olarak rüşvet, iltimas, tımar sisteminin ve Yeniçeri Ocağı'nın bozulması gösterilmiştir.

Celali İsyanları'nın temel nedenleri ekonominin bozulması ve iltizam sisteminin yaygınlaşmasıdır. Tımar sistemi dışında kalan toprakların vergilerinin mültezimlere ihale yoluyla verilmesi, halktan alınan vergilerin artması ve savaştan dönen askerlerin eşkıyalık yapması isyanların büyümesine neden olmuştur.

Bu isyanlar sonucunda eyalet yönetimi bozulmuş, devlet otoritesi zayıflamış ve halkın devlete olan güveni azalmıştır. Anadolu'da can ve mal güvenliği kalmamış, devlet ekonomik anlamda ciddi gelir kayıpları yaşamıştır.

Merkantilizm ise Avrupa'da Coğrafi Keşiflerden sonra ortaya çıkan bir ekonomik modeldir. Bu dönemde zenginlik ölçütü olarak toprak yerine altın ve gümüş gibi değerli madenlere sahip olmak fikri yaygınlaşmıştır. Merkantilizm, modern ekonomi politikalarının temellerinin atılmasında etkili olmuştur.

Önemli: İltizam sistemi kısa vadede nakit ihtiyacını karşılasa da, uzun vadede hem ekonomik yapıyı bozmuş hem de halk-devlet ilişkisini olumsuz etkilemiştir.