10. Sınıf Tarih Ders Notları Özeti

Anadolu'ya Türk Göçleri

Türkler 11. yüzyılda Oğuzların önderliğinde Anadolu'ya göç etmeye başladılar. 1040 yılında yapılan Dandanakan Savaşı sonrası Selçuklu Devleti resmen kuruldu ve Türk göçleri hızlandı. İlk akınlar daha çok keşif ve ganimet amacı taşıyordu.

Bizans ile 1048'de Pasinler Savaşı yapıldı ve Türklerin galip gelmesi Anadolu'daki etkinliklerini artırdı. 1071'de Malazgirt Savaşı kazanıldıktan sonra Anadolu'nun fethi hızlandı ve Türk göçleri daha sistemli hale geldi.

Türklerin Anadolu'ya yerleşme sebepleri arasında İpekyolu üzerinde olması, uygun iklimi, verimli toprakları, zengin kaynakları, stratejik konumu ve Bizans'ın iç karışıklıklar yaşaması gibi faktörler vardı.

Önemli not: Malazgirt Savaşı'ndan sonra Anadolu'da ilk kurulan Türk beyliği Saltuklar, en güçlüsü ise Danişmentliler'dir. Çaka Beyliği ise ilk Türk donanmasını kurmuştur.

Malazgirt Savaşı sonrası kurulan bu ilk beylikler, Anadolu'nun Türkleşmesini ve İslamlaşmasını sağlayarak, buranın "Türkiye" olarak anılmasına zemin hazırladılar. Aynı zamanda Bizans, Gürcüler, Ermeniler ve Haçlılara karşı Anadolu'yu savunarak, Orta Asya'dan gelen Türklerin Anadolu'ya yerleşmesini kolaylaştırdılar.

Türkiye Selçuklu Devleti $1077-1308$

Türkiye Selçuklu Devleti, 1077 yılında İznik'te Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından kuruldu. Süleyman Şah'ın ölümünden sonra tahta I. Kılıçarslan geçti. I. Kılıçarslan döneminde I. Haçlı Seferi sırasında devletin başkenti İznik terk edilerek Konya'ya taşındı.

I. Kılıçarslan'dan sonra tahta I. Mesud geçti ve Bizans'la mücadelede önemli başarılar elde etti. II. Kılıçarslan döneminde ise Bizans ile 1176 yılında Miryokefalon Savaşı yapıldı.

Miryokefalon Savaşı (1176), Bizans'ın Türkleri Anadolu'dan atma umudunu sona erdiren tarihi bir savaştır. Bu savaş sonucunda Anadolu'nun kesin Türk yurdu olduğu kanıtlandı ve bu tarihten sonra buraya "Türkiye" denilmeye başlandı.

Türkiye Selçuklularında devletin başında "Sultan" unvanını alan bir hükümdar bulunurdu. Sultanın görevleri arasında halkın refahını sağlamak, orduya komuta etmek, devleti korumak ve ülkeyi adil şekilde yönetmek vardı.

Devlette yönetim "Divan-ı Saltanat" denilen meclislerle yürütülürdü. Hükümdarın erkek çocuklarına "şehzade" denirdi. Şehzadeler devlet yönetiminde tecrübe kazanmaları için "melik" unvanıyla eyaletlere gönderilir, yanlarına onları eğitmek için "atabey" adı verilen tecrübeli devlet adamları verilirdi.

Dikkat: Türkiye Selçuklularında ordu; Hassa Askerleri, Sipahi (İkta Askerleri), Türkmenler, beylik askerleri ve donanma olmak üzere beş bölümden oluşurdu. Donanmanın başındaki görevliye "Reisül-ü Bahr" denirdi.

Ahilik Teşkilatı ve Ekonomik Hayat

Ahilik Teşkilatı, 13. yüzyılda Ahi Evran tarafından kurulan bir esnaf örgütlenmesidir. Başındaki kişiye "Ahi Baba" denirdi. Bu teşkilat, esnaflar arasındaki haksız rekabeti önlemek, zor durumdaki esnafa yardım etmek, fiyat ve kalite kontrolü yapmak ve çırak-kalfa-usta eğitimini sağlamak gibi önemli görevler üstlenmiştir.

Türkiye Selçuklularda ekonominin temellerini tarım ve hayvancılık oluşturmuştur. Ticaretin gelişmesi için yolların güvenliği sağlanmış, kervansaraylar inşa edilmiş, tüccarların zararları karşılanmış ve düşük gümrük vergisi uygulanmıştır.

İkta Sistemi, maaş veya hizmet karşılığı bazı toprakların yönetiminin devlet adamlarına bırakılmasıdır. Bu sistem sayesinde devletin bütçesinden para çıkmadan yöneticilerin masrafları karşılanmış, orduya sürekli asker yetiştirilmiş ve devletin otoritesi en uzak yerlere kadar ulaştırılmıştır.

Türkiye Selçukluları döneminde bilimsel çalışmalar desteklenmiş, medreseler ve kütüphaneler kurulmuştur. Tıp eğitimi için Kayseri'de Gevher Nesibe Darül Şifası açılmıştır.

Haçlı Seferleri

Haçlı Seferleri, Hristiyan Avrupa'nın Papa önderliğinde İslam dünyası üzerine yaptığı seferlerdir. Toplamda sekiz sefer düzenlenmiş, bunlardan sadece birincisi başarılı olmuştur.

İlginç bilgi: I. Haçlı Seferi sırasında Kudüs ele geçirilmiş, Urfa ve Antakya'da da Haçlı Kontlukları kurulmuştur. II. Haçlı Seferi ise ilk kez kral ve imparatorların katılmasıyla öne çıkmıştır.

Haçlı Seferleri sonucunda Avrupa'da kiliseye olan güven azalmış, Müslümanlar ile Türklerin saygınlığı artmış, doğu-batı ticareti gelişmiş ve Avrupalılar İslam medeniyetinden etkilenmişlerdir.

Türkiye Selçuklu - Moğol İlişkileri

13. yüzyılın başında Anadolu'ya yönelik Moğol tehditleri artınca, Selçuklu Sultanı Alaettin Keykubat bu tehlikelere karşı Eyyubiler ve Harzemşahlar ile ittifak yapmaya çalışmıştır. Ancak Harzemşahların Selçuklulara ait Ahlât'ı işgal etmesi üzerine 1230'da Yassıçemen Savaşı yapılmıştır.

Bu savaşta Harzemşahlar yenilmiş ve yıkılmışlardır. Bu durum, Moğollar ile Selçukluların doğrudan komşu olmasına yol açarak Anadolu'nun Moğollar tarafından işgal edilmesini hızlandırmıştır.

Alaeddin Keykubat'ın ölümünden sonra, merkezi otoritenin zayıflaması üzerine Baba İshak isyanı çıkmıştır. Bu isyanı fırsat bilen Moğollar Anadolu'ya saldırarak Sivas'a kadar ilerlemişlerdir. Bu durum 1243 yılında Kösedağ Savaşı'na sebep olmuştur.

Kösedağ Savaşı'nda Selçuklular yenilmiş ve devlet dağılma sürecine girmiştir. Bu savaş sonucunda:

• Türkiye Selçukluları Moğol egemenliğine girdi
• Anadolu'daki Türk siyasi birliği bozuldu
• Birçok şehir Moğol saldırıları sonucu tahrip edildi
• Moğol baskısından kaçan Türkmenler batı Anadolu'ya göç ederek buraların Türkleşmesini sağladı

Unutma: Kösedağ Savaşı sonrası Anadolu'da Osmanoğulları (Söğüt ve Domaniç), Karamanoğulları (Konya), Germiyanoğulları (Kütahya) gibi birçok Türk beyliği kurulmuştur.

Bu beylikler arasında daha sonra Osmanlı İmparatorluğu'na dönüşecek olan Osmanoğulları Beyliği, 1299 yılında Osman Bey tarafından Söğüt ve Domaniç bölgesinde kurulmuştur.

Osmanlı Devleti'nin Kuruluş Dönemi $1299-1453$

Osmanlılar, Oğuzların Bozok kolunun Kayı boyundandır. Osmanlı Devleti, 1299 yılında Osman Bey tarafından Söğüt ve Domaniç dolaylarında kurulmuştur.

Osmanlı Devleti'nin kısa sürede büyümesinin nedenleri arasında coğrafi konumunun uygunluğu, etrafında güçlü devletlerin olmaması, Bizans'ın sürekli taht kavgaları yaşaması ve Osman Bey'in Şeyh Edebali'nin kızıyla evlenerek ahi teşkilatının desteğini alması sayılabilir.

1302'de yapılan Koyunhisar Savaşı, Osmanlılar ile Bizans arasındaki ilk savaştır ve Osmanlılar kazanmıştır. 1326 yılında ise Orhan Bey döneminde Bursa fethedilerek devletin başkenti yapılmıştır.

1345 yılında Karesioğulları Beyliği'nin alınması çok önemlidir çünkü:

• Osmanlılar ilk kez donanma sahibi oldu
• Osmanlılara katılan ilk beylik oldu
• Anadolu Türk siyasi birliğinin sağlanması yolunda ilk adım atıldı
• Rumeli'ye geçiş kolaylaştı

1353 yılında Çimpe Kalesi'nin alınmasıyla Osmanlılar ilk kez Rumeli'ye (Avrupa'ya) geçmiştir. 1363'te ise I. Murat döneminde Edirne fethedilerek başkent yapılmıştır.

Stratejik hamle: Edirne'nin fethi sonrası Avrupa'da Osmanlı ilerleyişini durdurmak için oluşturulan Haçlı ordusuna karşı 1364 yılında Sırp Sındığı Savaşı yapılmış ve kazanılmıştır. Bu, Osmanlılar ile Haçlılar arasındaki ilk savaştır.

I. Kosova Savaşı (1389) da Osmanlıların zaferi ile sonuçlanmış, ancak savaş meydanını gezen I. Murat, bir Sırplı tarafından öldürülmüştür. Böylece "savaş alanında ölen ilk Osmanlı padişahı" olmuştur.

Balkanlarda İskan ve İstimalet Politikaları

Osmanlılar, Balkanlarda "iskan siyaseti" adı verilen bir yerleşme politikası uygulamıştır. Bu politikanın amaçları arasında fethedilen yerleri Türkleştirmek, orduya lojistik destek sağlamak ve Anadolu'daki konar-göçer Türkmenleri yerleşik düzene geçirmek vardı.

İskan siyaseti sayesinde Rumeli'deki Türk nüfusu artmış, bölge daha güvenilir hale getirilmiş ve Avrupa'ya fetihler kolaylaşmıştır.

İstimalet politikası ise Osmanlıların Balkanlar'da fethettiği yerlerdeki gayrimüslimlere gösterdiği hoşgörü siyasetidir. Bu politika sayesinde Hristiyan halkın diline, dinine ve kültürüne karışılmamış, böylece devlete bağlılıkları sağlanmıştır.

Anadolu'daki Türk siyasi birliğinin sağlanmasının ilk adımı Orhan Bey döneminde Karesioğulları Beyliği'nin alınması ile atılmıştır. Daha sonra I. Murat döneminde bazı beyliklerden topraklar alınmıştır. Yıldırım Bayezid ise birçok beyliği Osmanlı topraklarına katarak Anadolu'daki Türk siyasi birliğini büyük ölçüde sağlamıştır.

1396'da yapılan Niğbolu Savaşı'nda Haçlılar yenilmiş, Bulgaristan Osmanlı topraklarına katılmıştır. Bu zaferin ardından İslam Halifesi, Yıldırım Bayezid'e "Sultan-ı İklim-i Rum" (Anadolu'nun Sultanı) unvanını vermiştir.

İstanbul için ilk adım: Yıldırım Bayezid, İstanbul'u kuşatmış ve Boğaz'ın Anadolu yakasına "Anadolu Hisarı"nı yaptırmıştır. Ancak doğudan gelen Timur tehlikesi üzerine kuşatmayı kaldırmak zorunda kalmıştır.

1402 yılında yapılan Ankara Savaşı'nda Osmanlılar, Timur karşısında yenilmiş ve Yıldırım Bayezid esir düşmüştür. Bu savaş sonrası Osmanlı yıkılma tehlikesi geçirmiş, Anadolu Türk siyasi birliği bozulmuş ve İstanbul'un fethi gecikmiştir.

Fetret Devri ve Sonrası

Ankara Savaşı'ndan sonra 1402-1413 yılları arasında yaşanan, Yıldırım Bayezid'in oğulları arasında taht kavgalarıyla geçen döneme "Fetret Devri" denir. Bu dönemde Anadolu'da büyük toprak kayıpları olmuş ve Osmanlı Devleti dağılma tehlikesi geçirmiştir.

Fetret devrinde kardeşlerine karşı üstünlük sağlayan I. Mehmet (Çelebi Mehmet) iktidarı ele geçirmiştir. Mehmet Çelebi, Fetret Devri'nden sonra devleti toparlayarak yıkılmaktan kurtardığı için "Osmanlı Devleti'nin ikinci kurucusu" sayılmaktadır.

1416 yılında Venedikliler ile ilk deniz savaşı yapılmış ve Osmanlılar yenilmiştir. Ancak bu savaş, Osmanlıların denizcilik konusunda tecrübe kazanması açısından önemlidir.

I. Mehmet döneminde Şeyh Bedrettin isyanı çıkmıştır. Bu isyan, "Osmanlılardaki ilk dini ve sosyal içerikli isyandır."

II. Murat döneminde $1421-1451$ İstanbul kuşatılmış ancak Anadolu'daki beyliklerin saldırması üzerine kuşatma kaldırılmıştır. II. Murat, Anadolu Türk siyasi birliğini sağlama çabalarına hız vererek bazı beylikleri ortadan kaldırmıştır.

1444 yılında Avrupa devletleri ile Edirne-Segedin antlaşması imzalanmıştır. Bu, Osmanlıların "Haçlılar ile imzaladığı ilk barış antlaşmasıdır". Ancak bu antlaşma Haçlılar tarafından bozulunca 1444'te Varna Savaşı, 1448'de ise II. Kosova Savaşı yapılmış ve her ikisi de Osmanlılar tarafından kazanılmıştır.

Tarihi dönüm noktası: II. Kosova Savaşı sonrası Balkan devletlerinin Osmanlıları Avrupa'dan atma umudu son bulmuş ve Balkanlardaki Osmanlı hakimiyeti kesinleşmiştir.

Osmanlı hükümdarlarında "Sultan" unvanı ilk olarak I. Murat tarafından kullanılmıştır. Osmanlı Devleti'nde ilk medrese Orhan Bey döneminde İznik'te kurulmuştur.

Osmanlı Devlet Teşkilatı ve Ordu

Osmanlı Devleti'nde hükümdarların "kut" denilen Tanrı tarafından verildiğine inanılan bir yönetme yetkisi vardı. I. Murat'tan itibaren "ülke hanedanın ortak malıdır" anlayışının yerini, "ülke padişah ve oğullarınındır" anlayışı almıştır.

Şehzadeler, "sancağa çıkma" denilen bir sistem ile "lala" eşliğinde sancaklara yönetici olarak gönderilirlerdi. Böylece tahta çıkmadan yönetim tecrübesi kazanırlardı.

"Divan-ı Hümayun", devlet işlerinin görüşüldüğü en üst kuruldu ve ilk olarak Orhan Bey zamanında kurulmuştur. Fatih dönemine kadar Padişahlar, daha sonra ise Sadrazamlar Divan'a başkanlık etmiştir.

Osmanlı ordusunun temelleri Orhan Bey zamanında "Yaya ve Müsellemler" olarak kurulmuştur. I. Murat zamanında ise "Kapıkulu Ocağı" oluşturulmuştur.

Pençik sistemi ile savaşta esir alınan erkek çocuklar, devşirme sistemi ile de gayrimüslim ailelerden alınan çocuklar Türk-İslam kültürüne göre yetiştirildikten sonra yeniçeri askeri veya devlet adamı olarak yetiştirilirdi.

Tımar sistemi, I. Murat zamanında kurulmuştur. Bu sistemde devlet, bazı toprakların gelirlerini görev karşılığı askerlerine ve memurlarına verirdi. Tımar sahipleri, her üç bin akçe için "Cebelü" denilen atlı asker beslerdi.

Önemli not: Osmanlı ordusunda ilk top, I. Murat zamanında 1389'da I. Kosova Savaşı'nda kullanılmıştır.

Osmanlı denizciliğinin temelleri Karesi Beyliği'nin alınması ile atıldı. İlk deniz savaşı ise 1416'da Venedikliler ile yapıldı ve kaybedildi.

Fatih Sultan Mehmet Dönemi $1451-1481$

Fatih Sultan Mehmet döneminin en önemli olayı şüphesiz İstanbul'un fethi (1453) olmuştur. İstanbul'un fethinin nedenleri arasında Bizans'ın Osmanlı şehzadelerini kışkırtması, Anadolu ve Rumeli arasındaki bağlantının sağlanması isteği ve Hz. Muhammed'in İstanbul'un fethiyle ilgili hadisinin olması vardır.

Fetih için Rumelihisarı yaptırıldı, büyük toplar döktürüldü ve 400 parça donanma hazırlandı. Bizans ise surları güçlendirdi, Avrupa'dan yardım istedi ve Haliç'in girişine zincir gerdi.

İstanbul'un fethinin sonuçları:

• Osmanlı Devleti'nin Rumeli ve Anadolu'daki toprak bütünlüğü sağlandı
• Karadeniz'i Akdeniz'e bağlayan ticaret yolunun kontrolü Osmanlılara geçti
• II. Mehmet'e "Fatih" unvanı verildi
• Osmanlı Devleti "yükselme dönemine" girdi
• Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu sona erdi
• İstanbul'un fethi ile "Ortaçağ sona ermiş, Yeniçağ başlamıştır"

1473 yılında yapılan Otlukbeli Savaşı'nda Akkoyunlular yenilmiş ve Doğu Anadolu'daki Osmanlı güvenliği sağlanmıştır. 1475'te Kırım'ın fethi ile "Karadeniz bir Türk gölü haline gelmiştir".

Diplomasi hamlesi: 1479 yılında Venedikliler ile yapılan antlaşma ile Venediklilere bazı ticari ayrıcalıklar (kapitülasyon) verilmiştir. Böylece "Osmanlı Devleti'nin kapitülasyon verdiği ilk devlet Venedik" olmuştur.

Fatih Sultan Mehmet döneminin son seferi olan İtalya Seferi (Otranto Seferi - 1480)'nde Otranto alınmış ancak Fatih'in 1481'de ölümü nedeniyle bu toprak elde tutulamadı.

Yavuz Sultan Selim Dönemi $1512-1520$

Yavuz Sultan Selim dönemi, özellikle doğuya yönelik seferlerle öne çıkmıştır. 1514 yılında yapılan Çaldıran Savaşı'nda Safeviler yenilmiş ve Doğu Anadolu'daki Safevi ve Şiilik tehlikesi ortadan kaldırılmıştır.

Çaldıran seferi dönüşünde Yavuz Sultan Selim, Dulkadiroğulları Beyliği üzerine sefer yaparak bu beyliği ortadan kaldırmıştır. Bu beyliğin ortadan kaldırılması ile Anadolu'daki Türk siyasal birliği tam olarak sağlanmıştır.

Mısır Seferi'nin sebepleri arasında Memlukların Safeviler ile işbirliği yapması, Mısır'ın önemli limanlara sahip olması ve Halifeliğin Memluklarda olması sayılabilir.

Mısır Seferi sonucunda:

• Memluk Devleti yıkıldı
• Suriye, Filistin, Lübnan, Mısır ve Hicaz bölgeleri Osmanlılara katıldı
• Halifelik Osmanlılara geçti
• Kutsal emanetler İstanbul'a nakledildi
• Osmanlı hazinesi doldu ve sınırları iki katı kadar arttı

Osmanlı Devlet Yönetimi

Osmanlı Sarayı (Topkapı Sarayı) Birun (dış saray), Enderun (iç saray) ve Harem olmak üzere üç bölümden oluşurdu. Enderun Mektebi'nde devlet adamı yetiştirilirdi.

Divan-ı Hümayun, bugünkü Bakanlar Kurulu'na benzer şekilde devletin en üst kuruluydu. İlk olarak Orhan Bey döneminde kurulmuştur. Fatih dönemine kadar Padişahlar, sonrasında ise Sadrazamlar Divan'a başkanlık etmiştir.

İlginç bilgi: Padişahlar, Fatih döneminden sonra Divan toplantılarını "Kasr-ı Adl" denilen bir pencereden takip ederlerdi. Toplantılar "Kubbealtı" denilen yerde yapılırdı.

Osmanlı Devleti'nde "Yönetenler" üç sınıfa ayrılırdı: Seyfiye (askerler), İlmiye (din ve eğitim görevlileri) ve Kalemiye (kalem erbabı).