10. Sınıf Tarih Ders Notları ve Özetleri

Türklerden Önce Anadolu'nun Durumu ve İlk Türk Akınları

Anadolu, Türkler gelmeden önce oldukça harap durumdaydı. Bizans-Sasani savaşları bölgeyi yıpratmış, halk can ve mal güvenliği için şehirlere göç etmişti. Doğu Anadolu'nun nüfusu büyük ölçüde azalmıştı. Bu dönemde çoğunluğu Rumlar olmak üzere Ermeniler ve Süryaniler yaşıyordu.

Anadolu'ya ilk Türk akınları MS 4. yüzyılda Hunlar tarafından başlatıldı. Hunların bir kolu Balkanlara giderken diğer kolu Kayseri üzerinden Suriye'ye inmiş ve sonra Kafkaslar üzerinden geri dönmüştür. 6. yüzyılda ise Sabirler (Sabarlar), Ankara, Konya ve Kayseri yakınlarına kadar ilerlemiştir.

⚠️ İlk Türk akınları yerleşmek amacıyla değil, keşif amaçlıydı. Anadolu'ya yurt edinme amaçlı akınlar Oğuz Türkleri ile başlamıştır.

Anadolu'nun fethi için yapılan Selçuklu akınları Çağrı Bey'in keşif seferiyle başlamış, Tuğrul Bey döneminde İbrahim Yınal ve Kutalmış komutanlarıyla sistemli şekilde sürdürülmüş ve 1071 Malazgirt Zaferi ile tamamlanmıştır. Malazgirt Zaferi'yle:

• Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı
• Türkler "yurt edinmek" amacıyla kitleler halinde Anadolu'ya gelmeye başladı
• Bu zafer, Türkiye Tarihinin başlangıcı kabul edilmiştir

Türkiye Tarihi ve İlk Türk Beylikleri

Türkiye Tarihi, Oğuz Türklerinin 1071 Malazgirt Savaşı'ndan sonra yurt edinmek amacıyla Anadolu'ya gelişlerinden günümüze kadar süren dönemdir. Bu tarih beş dönemde incelenir: Beylikler Dönemi, Türkiye Selçuklu Devleti Dönemi, II. Beylikler Dönemi, Osmanlı Devleti Dönemi ve Türkiye Cumhuriyeti Dönemi.

Malazgirt Savaşı sonrası Büyük Selçuklu Sultanları Alparslan ve Melikşah, Anadolu'nun fethi görevini Selçuklu prenslerine ve komutanlarına bıraktılar. Fethedilen topraklar fetheden kişilerin yönetimine verildi ve böylece Anadolu'da Büyük Selçuklu Sultanlığı'na bağlı ilk Türk Beylikleri kuruldu.

Danişmentliler $1080-1178$

Danişment oğlu Ahmet Gazi tarafından merkezi Sivas olmak üzere Orta Anadolu'da kuruldu. Bizanslılar, Haçlılar ve Ermenilerle savaşarak sınırlarını Fırat'tan Sakarya'ya kadar genişlettiler. Taht sorunları yüzünden Sivas, Malatya ve Kayseri kollarına ayrılıp zayıflayan beylik, Türkiye Selçuklu Sultanı II. Kılıç Arslan tarafından ele geçirildi.

🔍 Yağıbasan Medresesi, Türkiye'de inşa edilen ilk medresedir.

Danişmentliler, Türkiye Selçuklu Devleti'ne katılan ilk Türk Beyliğidir. Tokat'ın Niksar ilçesindeki Yağıbasan Medresesi, Kayseri Ulu Cami ve Melikgazi Türbesi önemli eserleridir. Ayrıca Danişmentname Destanı, Danişmentli Ahmet Gazi ve beylerinin Bizans'a karşı kahramanlıklarını anlatır.

Anadolu'daki Diğer Türk Beylikleri

Saltuklular $1072-1202$

Malazgirt Savaşı'ndan sonra Anadolu'da kurulan ilk Türk Beyliği olan Saltuklular, Alparslan'ın komutanlarından Emir Kasım Saltik tarafından kuruldu. Merkezi Erzurum olan beylik, Haçlılara ve Gürcülere karşı mücadele etti. Türkiye Selçuklu Sultanı Rükneddin Süleyman Şah, Gürcistan seferi dönüşünde Erzurum ve çevresini ele geçirerek beyliğe son verdi.

Saltukluların günümüze kalan önemli eserleri arasında Kale Cami, Tepsi Minare, Üç Kümbetler ve Mama Hatun Türbesi bulunur.

Mengücekler $1072-1228$

Alparslan'ın komutanlarından Mengücek Gazi tarafından Erzincan, Kemah ve Divriği yörelerinde kuruldu. Anadolu'nun Türkleşmesine ve Türk-İslam kültür ve sanatının gelişmesine önemli katkılar sağladılar. Kuruluşundan kısa bir süre sonra Erzincan ve Divriği olmak üzere iki kola ayrıldılar.

Türkiye Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubat 1228'de beyliğe son verdi. Mengücekler, Türkiye Selçuklularına bağlanan son Türk Beyliği olmuştur.

🔔 Divriği'deki Darüşşifa (şifa kapısı) ve Ulu Cami, Mengüceklerin günümüze kalan en önemli eserleridir. Külliye olarak yapılan bu yapılar, bir cami çevresinde birden çok hayır kurumunun bulunduğu komplekslerdi.

Artuklar $1072-1202$

Artuk Bey'in oğulları Sökmen ve İl Gazi tarafından Güneydoğu Anadolu'da kuruldu. Sökmen tarafından Diyarbakır yörelerinde Hasankeyf ve İlgazi tarafından Mardin kolu olmak üzere iki koldan oluşmaktaydı.

Çaka Beyliği $1081-1093$

Bizanslıların esaretinden kurtularak İzmir'e gelen ilk Türk denizcisi Çaka Bey tarafından kuruldu. İstanbul'dayken öğrendiği denizcilik sayesinde güçlü bir donanma kurdu. Midilli, Sakız, Sisam ve Rodos adalarını aldı, Bizans ve Haçlılara karşı başarılı deniz savaşları yaptı.

İstanbul'u almak amacıyla damadı Türkiye Selçuklu Sultanı I. Kılıçarslan ve Peçenekler ile güç birliği yapmak istediyse de Bizanslıların entrikaları sonucu I. Kılıçarslan tarafından öldürüldü. Çaka Bey'in ölümünden sonra İzmir ve çevresi Bizanslılar tarafından ele geçirildi ve beylik sona erdi.

Diğer Türk Beylikleri

Anadolu'da kurulan diğer Türk beylikleri şunlardır:

• Sökmeniler: Sökmen Bey tarafından Van-Ahlat'ta
• İnaloğulları: Sadr Bey tarafından Diyarbakır'da
• Çubukoğulları: Çubuk Bey tarafından Harput ve çevresinde
• Dilmaçoğulları: Mehmet Bey tarafından Bitlis ve çevresinde
• İnançoğulları: Mehmet Bey tarafından Denizli-Ladik'te
• Tanrıvermişoğulları: Tanrıvermiş tarafından Efes ve çevresinde

İlk Türk Beyliklerinin Önemi

İlk Türk Beylikleri:

• Anadolu'nun fethini gerçekleştirdiler
• Fetihler ve imar faaliyetleriyle Anadolu'nun Türkleşmesini sağladılar
• Türk-İslam dünyasını Bizans, Ermeni, Gürcü ve Haçlılara karşı korudular
• Anadolu'daki yerlere Türkçe adlar verdiler
• Cami, kervansaray, han, hamam, külliye gibi yapılarla Anadolu'yu mamur hale getirdiler

Türkiye Selçuklu Devleti

Türkiye Selçuklu Devleti tarihi üç bölümde incelenir:

• Kuruluş Dönemi (Haçlı Seferleri)
• Yükselme Dönemi (Kösedağ Savaşı ve Moğollar)
• Dağılma ve Yıkılış Devri

Türkiye Selçuklu Devleti'nin Kuruluşu ve Yükselişi

Kuruluş Dönemi

"Anadolu Fatihi" olarak bilinen Kutalmış oğlu Süleyman Şah, Türkiye Selçuklu Devleti'ni İznik'i başkent yaparak kurdu. Büyük Selçuklu hükümdarı Melikşah 1077'de Süleyman Şah'a hükümdarlık unvanı veren bir ferman gönderdi. Abbasi halifesi de gönderdiği "menşur" ile Süleyman Şah'ın hükümdarlığını onayladı.

Süleyman Şah'ın güney Anadolu fetihleri, Suriye Selçuklu Sultanı Tutuş ile aralarında anlaşmazlık yarattı. Bu anlaşmazlık savaşa dönüştü ve Süleyman Şah yenilerek öldü. Mezarı Suriye'deki Caber Kalesi'nde "Türk Mezarı" olarak bilinir.

⚠️ Caber Kalesi Lozan antlaşmasında Türk toprağı sayılmış ve Türk askeri tarafından korunmuştur. Ancak son dönemdeki gelişmeler nedeniyle Türk askerinin güvenliği gerekçesiyle türbe Türkiye sınırları içerisine taşınmış ve kale boşaltılmıştır.

Süleyman Şah'ın ölümünden sonra tahta I. Kılıçarslan geçti. Onun döneminde Haçlı Seferleri başladı. Kılıçarslan ilk seferin başlangıcında ağır kayıplar verse de sonradan taktik değiştirerek pusu ve yıpratma saldırılarıyla Haçlı ordularına büyük zarar verdi. Bu süreçte başkent İznik'ten Konya'ya taşındı.

Yükselme Dönemi

II. Kılıçarslan döneminde gerçekleşen Miryakefalon Savaşı (1176), Bizans'ın Türkleri Anadolu'dan atma umutlarını sona erdirdi. Bu zaferle:

• Türkler kesin olarak Anadolu'ya yerleşti
• Bizanslılar savunmaya geçti
• Bu savaş Türk dünyası için "YURT TUTAN" savaş olarak anılır
• III. Haçlı Seferi'nin nedenlerinden biri oldu

Bu zaferden sonra Avrupalılar Anadolu'ya "Türkiye/Türk Yurdu" demeye başladılar.

I. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde Trabzon İmparatorluğu'ndan Samsun yöresi alınarak Karadeniz ticareti güvence altına alındı. Antalya fethedilerek denizciliğe yönelindi ve Venediklilerle ilk uluslararası ticaret antlaşması imzalandı.

Selçuklu Yönetimi ve Alaeddin Keykubat Dönemi

I. Alaeddin Keykubat dönemi, Anadolu Selçukluları'nın her bakımdan en parlak dönemi olmuştur. Bugünkü Alanya'yı (Kalonoros-Alaiye) fetheden sultan, burada tersane yaptırarak denizciliğe önem vermiştir. Kırım'daki Suğdak'ı ele geçirerek İpek Yolu'nun Karadeniz'e açılan önemli kapısını kontrol altına almış, Kıpçak Beylerini ve Rus Knezlerini egemenliği altına almıştır.

Moğolların önünden kaçarak Doğu Anadolu'ya gelen Harzemşahlar Ahlat'ı almak isteyince, I. Alaeddin Eyyubilerle anlaşarak Harzemşahları Yassı Çemen Savaşı'nda (1230) ağır bir yenilgiye uğrattı. Bu savaşın sonucunda:

• Harzemşahlar tarih sahnesinden silindi
• Moğollar ile Türkiye Selçuklu Devleti komşu oldu
• Moğol tehdidi öncesi Selçuklu Devleti kan kaybetti

Alaeddin Keykubat siyasi dehası sayesinde kendi döneminde Moğolların Anadolu'ya girişini önledi.

Anadolu'da Devletleşme Süreci

Boy Birliğinden Devletleşmeye

Türk toplumunun temelinde OGUŞ (Aile) vardır. Oguşların birleşmesi URUG (Sülale), urugların birleşmesi BOY (Soy), boyların birleşmesi BODUN (Millet) ve bodunların birleşmesi İL (Devlet) oluşumunu sağlar.

Bu yapıda en önemli birim Boy'dur çünkü Türkler boylar halinde yaşarlar. Bu yaşam biçimi konar-göçer hayatın doğal bir sonucudur.

Türkiye Selçuklu Devleti Kültür ve Uygarlığı

Devlet Yönetimi ve Ordu

Hükümdar

Türklerin eski devlet ve egemenlik anlayışı İslamiyet'i kabul ettikten sonra kurdukları devletlerde de devam etmiştir. Buna göre:

• Hükümdarların Tanrısal haklara sahip olduğu anlayışı (Kut anlayışı) sürmüştür
• "Devlet hükümdar ailesinin ortak malıdır" anlayışı korunmuştur
• Hanedan'ın erkek üyelerinin her biri tahta geçme hakkına sahiptir

Bu durum bir yandan güçlü kişilerin tahta çıkmasını sağlarken, diğer yandan taht kavgaları yüzünden devletin parçalanmasına veya yıkılmasına sebep olabiliyordu.

⚠️ Türklerdeki bu veraset (kalıtım) anlayışı düzensiz olup, Türk devletlerinin en zayıf noktası ve federatif olmalarının sebeplerinden biridir.

Hükümdarların Unvanları

Hükümdarlar Orta Asya'dan getirdikleri Han, Hakan, Kağan gibi unvanların yanında İran-İslam geleneğinden gelen Sultan, Padişah, Şah gibi unvanları da kullanmaya başladılar. Türkiye Selçukluları'nda İran kültürünün etkisiyle Keykubat, Keykavus, Keyhüsrev gibi Farsça unvanların kullanımı artmıştır.

Şehzadelerin Yetiştirilmesi ve Devlet Teşkilatı

Hanedana mensup olup eyaletlere yönetici olarak atanan şehzadelere "melik" denirdi. Melikler, "atabey" adı verilen deneyimli kişiler gözetiminde Büyük Sultan'a bağlı olarak ülke yönetiminde yer alırlardı.

Meliklerin kendi adlarına para bastırmaları ve yabancı devletlerle anlaşma yapmaları yasaklanmıştı. Ancak işlerinde serbest hareket ederlerdi ve bu durum federatif yönetimin başka bir sebebiydi.

Merkez Teşkilatı (Hükümet)

Türklerde Orta Asya'dan gelen kurultay geleneği vardı, ancak devlet teşkilatı konusunda İran-İslam geleneğinin etkisiyle başta Divan teşkilatı olmak üzere pek çok yeni yapı ortaya çıkmıştır.

Divan Örgütü: Devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı organa Divan denirdi. Günümüzdeki Bakanlar Kurulu (hükümet) görevlerini yaparlardı.

🔔 Divan kararlarında son söz hükümdara aitti. Bu nedenle divan, hükümdarların "Danışma Meclisi" olarak kabul edilmiştir.

Türkiye Selçuklularındaki Divanlar:

• Divan-ı Saltana: Vezir-i Azam'ın başkanlığında toplanan büyük divan
• Divan-ı İstifa: Maliye işlerine bakan divan (Başkanı: Müştevfi)
• Divan-ı Tuğra (Divan-ı İnşa): Devletin iç ve dış yazışmalarını yürüten divan (Başkanı: Tuğrai)
• Divan-ı Arz: Askerlik işlerine bakan divan
• Divan-ı İşraf: Mali ve idari işleri teftiş eden divan (Başkanı: Müşir)
• Divan-ı Mezalim: Hükümdarın başkanlık ettiği yüksek örfi mahkeme
• Niyabet-i Saltana: Hükümdar yokken vekalet eden divan (Başkanı: Naip)

Saray Teşkilatı

Türklerin yerleşik yaşama geçmesiyle birlikte Türk-İslam kültüründe önemli değişiklikler olmuştur. Bunlardan biri de İran-İslam geleneğiyle Türklerin hayatına giren saraydır. Saray, sultan ve ailesi ile birlikte bazı görevlilerin yaşadığı yer ve aynı zamanda devlet yönetim merkezidir.

Türkiye Selçuklu Devletinin Ordu ve Sosyal Yapısı

Ordu Teşkilatı

Hassa Askerleri: Doğrudan sultana bağlı özel birliklerdir. İyi eğitilmiş ve her an savaşa hazır olan bu askerler, hizmetleri karşılığında devlet hazinesinden maaş alırlardı.

İkta Askerleri: Devlet adamları ve askerlerin kendilerine ikta olarak verilen topraklardan elde ettikleri gelirle besledikleri askerlerdir.

Türkmenler: Başlangıçta Selçuklu ordusunun asıl unsurlarıydı. Daha sonra sınırlara yerleştirilen (Uç Beyliği) ve savaş zamanlarında orduya katılan boy askerleri (Alpler) olarak hizmet ettiler.

Eyalet Askerleri: Melik ve eyalet valilerinin kontrolündeki askerlerdir.

Yardımcı Kuvvetler: Selçuklulara bağlı devlet ve beyliklerin savaş zamanında gönderdiği birliklerdir.

⚠️ İkta sistemi, Osmanlı Devleti'nde Tımar sistemi olarak geliştirilmiştir.

Sosyal Hayat

Türkler Anadolu'yu fethettikten ve özellikle Haçlı seferlerinin etkisinden kurtulduktan sonra, Anadolu'nun dört bir yanında imar faaliyetlerine başladılar. Han, hamam, kervansaray, medrese, darüşşifa, külliye, kümbet, imarethane gibi pek çok eser inşa ettiler.

Türkiye Selçuklularında sosyal tabakalaşma yoktu. Devletin resmi sınıflandırmasına göre halk üç gruba ayrılırdı:

1. Şehirliler: Şehirlerde yaşayıp ticaret ve zanaatla uğraşanlar
2. Köylüler: Köylerde yaşayan ve temel geçim kaynağı tarım olanlar
3. Konar-göçerler: Henüz yerleşik yaşama geçmeyen, temel geçim kaynağı hayvancılık olanlar

Ekonomik Hayat

Türkiye Selçuklu Devleti'nde başlıca geçim kaynağı tarım olmuştur. Yerleşik hayata geçen Türkler için toprağın anlamı değişmiş ve ekonomideki rolü artmıştır.

Selçuklularda Toprak Sistemi ve Ticaret

Selçuklularda ülke toprakları dört bölüme ayrılırdı:

1. Has arazi: Bu topraklar ve gelirler sultana, ailesine ve yakınlarına aitti.

2. İkta arazi: Meliklere, emirlere ve komutanlara hizmetleri karşılığı verilen arazilerdi. İkta sahiplerine maaş verilmez, topladıkları vergilerden bir kısmıyla geçimlerini sağlar ve asker beslerlerdi. Bu topraklar devlete aitti, satılamaz veya miras bırakılamazdı.

3. Mülk arazi: Kişilere ait topraklardı. Sahipleri tarafından satılabilir ve çocuklarına miras bırakılabilirdi.

4. Vakıf arazi: Gelirleri dini ve sosyal kurumların yapılması ve masraflarının karşılanması için ayrılan topraklardı.

İkta sistemi sayesinde:

• Göçebe Oğuzlar yerleşik yaşama geçirildi
• Hazineden para çıkarılmadan büyük bir ordu kuruldu
• Toprakların sürekli ve verimli işlenmesi sağlandı
• Bölgelerde güvenlik ve otorite sağlandı

⚠️ İkta sistemi ile Osmanlı'daki Tımar sistemi arasındaki temel fark, İkta uygulamasında toprakların daha büyük parçalar halinde üst düzey komutanlara verilmesiydi. Bu durum merkezi otoriteyi zayıflatabiliyordu.

Tarımın yaygınlaşmasına rağmen Türk toplumunda sınıflaşma ve kölecilik olmamıştır. Çünkü:

• Ülke hanedanın, toprak devletin malıydı
• İkta sisteminde köylüye ekebileceği büyüklükte toprak veriliyordu

Ticaret

Selçuklu esnafı kendi aralarında "Fütüvvet" denilen dini-iktisadi bir teşkilat kurmuşlardı. Her zanaat kolu bir "Lonca"ya bağlıydı. Loncalar sayesinde üretici ve tüketici korunuyor, üretimin kalitesi kontrol ediliyor, usta-çırak ilişkisi içinde mesleğe yeni elemanlar yetiştiriliyordu.

Anadolu, başta İpek Yolu olmak üzere uluslararası ticaret yollarının geçiş noktasıydı. Türkiye Selçuklu sultanları bu yolları canlandırmak için:

• Alanya, Antalya ve Kırım'ın Suğdak limanlarını fethettiler
• Ticaret yolları üzerine kervansaraylar inşa ettiler
• Kervansaraylarda üç güne kadar ücretsiz konaklama sağladılar
• Dünyada ilk kez tüccarların mallarına devlet sigortası uyguladılar