10. Sınıf Tarih: 1. Ünite Notları ve Osmanlı Devleti Kuruluşu

Osmanlı'nın Duraklama Dönemini Anlamak

Duraklama dönemi, Sokullu Mehmet Paşa'nın ölümü (1579) ile başlayıp Karlofça Antlaşması (1699) ile sona eren süreçtir. Bu dönemde devlet ne büyüyor ne de küçülüyor, ama ciddi sorunlarla boğuşuyor.

Padişahlar artık eskisi kadar güçlü değil. Kafes usulü denilen yeni sisteme göre şehzadeler sarayda kapalı kalıyor ve yönetim deneyimi kazanamıyor. Bu durumda tahta çıktıklarında devleti yönetmekte zorlanıyorlar.

Dikkat: Bu dönemdeki padişahları ezberlemen gerekiyor - II. Murat'tan II. Mustafa'ya kadar 11 padişah var!

Kafes usulü nedir? Şehzadelerin sancak yöneticiliği yapması yerine, sarayda kapalı tutulması sistemidir.

İç Sorunlar: Devlet Neden Zayıfladı?

Ordu bozuldu çünkü tımar sistemi artık işlemiyor. Yeniçeri ocağı disiplinini kaybetti ve "Devlet ocak içindir" anlayışı hakim oldu. Askerler artık savaşçı değil, kendi çıkarlarını düşünen gruplar haline geldi.

Eğitim sistemi de çöktü. Beşik ulemalığı başladı - yani alimin oğlu otomatik olarak alim oluyor. Medreselerde matematik, fizik gibi pozitif bilimler öğretilmiyor, Batı'daki gelişmeler takip edilmiyor.

Ekonomi de perişan durumda. Savaşlar uzun sürüyor, masraflar artıyor, köylüler ağır vergiler yüzünden toprağı terk ediyor. Ticaret gelirleri azalıyor ve devlet kasası boşalıyor.

Önemli: Tımar sisteminin bozulması hem askeri hem de ekonomik sorunların temel nedenidir.

Dış Düşmanlar ve İlk Büyük Kayıplar

17. yüzyılda Osmanlı Habsburg İmparatorluğu, Rusya, Venedik ve Lehistan'la sürekli savaş halinde. En güçlü rakip Avusturya yani Habsburg'lar.

Zitvatorok Antlaşması (1606) büyük bir dönüm noktası! Osmanlı ilk kez Avusturya arşidükünü padişahla eşit saydı ve Avusturya'dan yıllık vergi alma ayricalığını kaybetti. Bu anlaşma Osmanlı'nın diplomatik üstünlüğünü kaybettiğinin işareti.

İran'la savaşlar da devam ediyor. Din farkı (Şii-Sünni), ticaret yolları ve toprak kavgaları nedeniyle sürekli çatışma var. IV. Murat Bağdat'ı ele geçirdiği için "Bağdat Fatihi" diye anılıyor.

Not: Günümüz Türkiye-İran sınırı Kasr-ı Şirin Antlaşması (1638) ile çizildi!

Denizlerde ve Karada Son Başarılar

Girit Kuşatması $1645-1669$ tam 24 yıl sürdü! Osmanlı sonunda adayı aldı ve Akdeniz hakimiyetini pekiştirdi. Ama kuşatmanın bu kadar uzun sürmesi donanmanın eski gücünde olmadığını gösterdi.

Lehistan savaşları önemli çünkü Osmanlı Baltık Denizi'ne açılmak istiyor. Bucaş Antlaşması (1672) ile Podolya ve Ukrayna'yı alarak Batı'da en geniş sınırlara ulaştı.

Rusya ile ilişkiler de başladı. Bahçesaray Antlaşması, Osmanlı'nın Rusya ile imzaladığı ilk resmi antlaşma. Rusya güneye inme politikasına başlıyor, bu gelecekte büyük sorun olacak.

Jeopolitik: Lehistan, Osmanlı'nın Baltık'a açılması için kritik konumda - tampon bölge durumunda.

II. Viyana Kuşatması: Büyük Fırsat, Büyük Hüsran

1683 yılında Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Viyana'yı kuşattı. Amaç prestiji geri kazanmak ve Orta Avrupa'ya hakim olmaktı. Ama planlar suya düştü!

Kuşatma neden başarısız oldu? Viyana çok geniş bir şehirdi, Yeniçeriler disiplinsizdi, Kırım Hanı ihanet etti ve en kötüsü Lehistan ile Haçlı orduları Osmanlı'ya saldırdı.

Bu yenilgi domino etkisi yaptı. Avrupalı devletler cesaretlendi ve Kutsal İttifak kurdular: Avusturya, Rusya, Venedik, Lehistan ve Malta bir araya geldi.

Kritik Nokta: II. Viyana yenilgisi, Osmanlı'nın Avrupa'daki son büyük saldırısıydı. Bundan sonra sürekli savunma pozisyonunda kaldı.

Karlofça: Duraklama Dönemi Sona Eriyor

Kutsal İttifak Savaşları $1683-1699$ sonunda Osmanlı büyük toprak kayıpları yaşadı. Karlofça Antlaşması ile duraklama dönemi bitti, gerileme başladı.

Kaybedilen topraklar: Macaristan (Banat ve Temeşvar hariç) Avusturya'ya, Podolya ve Ukrayna Lehistan'a, Mora ve Dalmaçya Venedik'e gitti. Bu Osmanlı'nın Batı'da ilk büyük toprak kaybıydı!

Artık konjektürel ittifaklar dönemi başladı - yani Osmanlı kendi çıkarına göre müttefik arayacak, tek başına büyük güçlere karşı duramayacak.

Önemli: Malta toprak istemedi çünkü sadece Hristiyanlık adına savaşıyordu, toprak genişletme amacı yoktu.

İstanbul Antlaşması ve Rusya'nın Yükselişi

İstanbul Antlaşması (1700) ile Rusya Azak Kalesini aldı ve Karadeniz'e girdi. Bu çok tehlikeli bir gelişmeydi çünkü Rusya artık "sıcak denizlere inme" politikasını uygulayabilir hale geldi.

Rusya ayrıca İstanbul'da elçi bulundurma hakkı kazandı. Bu demek ki Osmanlı'yı yakından takip edebilecek ve kutsal yerleri serbestçe ziyaret edebilecek.

Bu antlaşma Rusya'nın gelecekte Osmanlı'nın en büyük düşmanı olacağının ilk işaretiydi. Karadeniz artık "Türk gölü" değildi!

Uyarı: Rusya'nın Karadeniz'e girmesi, ileride yaşanacak büyük toprak kayıplarının başlangıcıdır.

Avrupa'da 30 Yıl Savaşları ve Modern Devlet

Avrupa Otuz Yıl Savaşları $1618-1648$ ile büyük değişim yaşadı. Katolikler (Almanya, Avusturya, İspanya) ile Protestanlar (Alman prensleri, Fransa) arasındaki bu savaş dini değil siyasi nedenlerle sona erdi.

Fransa Katolik olmasına rağmen Protestantların yanında yer aldı - çünkü İspanya ile rekabet halindeydi. Bu durum devlet çıkarının dinden önemli olduğunu gösterdi.

Westfalya Antlaşması (1648) ile modern diplomasi başladı. Protestanlık tanındı, halka mezhep seçme özgürlüğü verildi ve Roma-Cermen İmparatorluğu dağıldı.

Dikkat: Osmanlı bu 30 yıllık kaos döneminden yararlanamadı çünkü İran savaşları ve iç isyanlarla meşguldü.

Modern Diplomasi ve Sömürgecilik Çağı

Westfalya Antlaşması Avrupa tarihinde devrim yarattı! Dini etkenler yerini modern diplomasiye bıraktı, uluslararası hukuk temelleri atıldı ve laik devlet anlayışı doğdu.

İmparatorlukların yerini ulusal devletler aldı, feodal güçler merkezi krallıklar tarafından birleştirildi. Bu Avrupa'da çok taraflı diplomasinin ilk örneğiydi.

Bu sırada sömürgecilik çağı da başlıyor. İspanya, Portekiz, Fransa, İngiltere ve Hollanda dünya çapında koloniler kuruyor. İngiltere "Üzerinde güneş batmayan ülke" haline geliyor.

Kritik: Osmanlı bu küresel değişimi kaçırdı ve sadece bölgesel bir güç olmaya başladı.

Denizlerde Hakimiyetin Kaybı

Osmanlı donanması teknolojik dönüşümü geç yaşadı: Kadırgadan (kürekli) Kalyona (yelkenli) geçiş 17. yüzyılda ancak tamamlandı. Ama Avrupalılar çoktan buharlı gemilere geçmeye başlıyordu.

Karadeniz'de Rusya giderek güçlendi. İstanbul Antlaşması'yla başlayan süreç, Küçük Kaynarca (1774) ile Kırım'ın ayrılması ve Yaş Antlaşması (1792) ile Kırım'ın tamamen kaybedilmesiyle sonuçlandı.

Akdeniz'de de durum iyi değil. Çeşme Baskını (1770) ile Osmanlı donanması Rusya tarafından yakıldı. Venedik'e Mora verildi ve Akdeniz hakimiyeti sona erdi.

Sonuç: 17. yüzyıl sonunda Osmanlı artık bir "kara imparatorluğu" olmaya başladı, denizlerdeki üstünlüğü kaybetti.