Türklerin İslamiyet'i Kabulü ve İlk Türk-İslam Devletleri

Türklerle Müslümanlar arasındaki ilk temaslar Hz. Ömer döneminde İran'ın fethi ile başlamıştır. Bu tanışma, Emeviler döneminde çatışmalara dönüşse de Abbasiler zamanında dostluk ve işbirliğine evrilmiştir.

751 yılındaki Talas Savaşı, Türk-Arap ittifakının Çin'e karşı zafer kazanmasıyla Türklerin kitleler halinde İslamiyet'e girmesine zemin hazırladı. 10. yüzyılda ise Müslüman tüccar ve dervişlerin çalışmalarıyla İslamiyet'in Türkler arasında yayılması hızlandı.

Not: Türklerin İslamiyet'i kabul etmesinde, tanrı anlayışı, kurban kesme, adalet, hoşgörü, kadına değer verme gibi iki kültür arasındaki benzerlikler önemli rol oynamıştır.

İlk Türk-İslam devleti olan Karahanlılar (840-1212), Türkistan'da İslamiyet'i kabul eden ilk Türk devletidir. Bilge Kül Kadir Han tarafından kurulan bu devlet, Satuk Buğra Han'ın Müslüman olmasıyla İslamiyet'i hızla benimsemiştir. Karluk, Yağma, Çiğil ve Tuhsi Türklerinden oluşan Karahanlılar, Doğu ve Batı olmak üzere ikiye bölünmüş ve bu bölünme onların sonunu hazırlamıştır.

Gazneliler (963-1187) ise Afganistan'da Alp Tekin tarafından kurulmuştur. En parlak dönemleri, Hindistan'a 17 sefer düzenleyerek İslam'ı yayan Gazneli Mahmut zamanında yaşanmıştır. Selçuklulara karşı 1040'taki Dandanakan Savaşı'nı kaybettikten sonra zayıflamış ve sonunda Gurlular tarafından yıkılmıştır.

Büyük Selçuklu Devleti ve Türkiye Selçuklu Devleti

Büyük Selçuklu Devleti (1040-1157), 10. yüzyılda Müslüman olan Oğuzlar tarafından Horasan'da kurulmuştur. Selçuk Bey'in temelleri attığı bu devlet, Tuğrul Bey tarafından resmen kuruldu.

Tuğrul Bey döneminde (1025-1063) Anadolu'ya keşif, yurt edinme ve cihat amacıyla akınlar başladı. 1040'ta Dandanakan Savaşı'yla Gaznelileri yenen Selçuklular, 1048'de Pasinler Savaşı'nda Doğu Roma'yı da mağlup etti. 1055'te Bağdat Seferi'yle Abbasi halifesini kurtaran Tuğrul Bey'e "doğunun ve batının sultanı" unvanı verildi.

Sultan Alp Arslan döneminde (1063-1072) gerçekleşen 1071 Malazgirt Zaferi, Türk tarihinde bir dönüm noktası oldu. Bu zafer, Anadolu'nun kapılarını Türklere açtı ve Türkiye tarihinin başlangıcı sayıldı.

Sultan Melikşah döneminde (1072-1092) en geniş sınırlarına ulaşan Büyük Selçuklular, Vezir Nizamülmülk'ün de katkılarıyla altın çağını yaşadı. Anadolu'nun fethi hızlandı, ilk Türk beylikleri ve İznik'te Türkiye Selçuklu Devleti kuruldu.

Dikkat: Sultan Melikşah'ın ölümüyle başlayan taht kavgaları ve 1141'deki Katvan Savaşı yenilgisi, 1157'de Oğuz İsyanı'yla sonuçlanarak devletin yıkılışına yol açtı.

Türkiye Selçuklu Devleti (1077-1308), İznik'te Kutalmışoğlu Süleyman Şah tarafından kuruldu. Fetret dönemleri yaşayan devlet, II. Kılıç Arslan döneminde 1176 Miryokefalon Savaşı'nda Doğu Roma'yı yendi ve Anadolu'yu kesin olarak Türk yurdu haline getirdi.

En parlak dönemi olan Alaeddin Keykubad zamanında 1230'da Harzemşahları yenen Türkiye Selçukluları, 1243 Kösedağ Savaşı'nda Moğollara yenilince çöküş sürecine girdi ve Anadolu'da ikinci Türk beylikler dönemi başladı.

Türkistan'dan Türkiye'ye Askeri Gelişmeler

Anadolu'ya Türk akınları çok eski dönemlerde başlamış olsa da, 11. yüzyılda Oğuz Türklerinin yurt edinme amaçlı akınlarıyla yoğunlaşmıştır. Türk-İslam kaynaklarında "Diyar-ı Rum" (Roma ülkesi) olarak adlandırılan Anadolu, II. Haçlı Seferi'nden (1148) sonra Batılı tarihçiler tarafından "Türkiye" olarak anılmaya başlandı.

Dandanakan Savaşı (1040)

Büyük Selçuklular ile Gazneliler arasında Horasan bölgesi için yapılan bu savaşta Çağrı Bey liderliğindeki Selçuklular galip geldi. Bu zafer sonucunda Büyük Selçuklu Devleti resmen kuruldu ve Tuğrul Bey sultan ilan edildi. Böylece Türkistan'dan Türkiye'ye uzanacak büyük bir devlet ortaya çıktı.

Pasinler Savaşı (1048)

Büyük Selçuklular ile Doğu Roma İmparatorluğu arasındaki ilk önemli çarpışmadır. Tuğrul Bey liderliğindeki Selçuklu ordusu, Erzurum yakınlarındaki Pasinler Ovası'nda Doğu Roma'yı yenilgiye uğrattı. Bu zafer sonrasında:

• İki devlet arasında ilk diplomatik ilişkiler kuruldu
• İstanbul'daki İslam Camii (Arap Camii) yenilenerek ibadete açıldı
• Camide Abbasi halifesi ve Sultan Tuğrul Bey adına hutbe okunması kararlaştırıldı

Not: Pasinler Savaşı, Anadolu'ya yönelik fetihleri hızlandırmış ve Büyük Selçuklu Devleti'nin büyümesine katkıda bulunmuştur.

Malazgirt Savaşı ve Anadolu'nun Fethi

Malazgirt Savaşı (26 Ağustos 1071), Büyük Selçuklular ile Doğu Roma İmparatorluğu arasında gerçekleşti. Sultan Alp Arslan'ın Ani Kalesi'ni fethetmesi, hem Doğu Roma'da hem de İslam dünyasında büyük yankı uyandırmıştı.

Savaşın kazanılmasında birkaç faktör etkili oldu:

• Sultan Alp Arslan'ın savaş günü olarak cuma gününü seçmesi
• Ordusuna yaptığı etkileyici konuşma
• Doğu Roma ordusundaki Uz ve Peçenek Türklerinin Selçuklu saflarına geçmesi
• "Turan taktiği" (Bozkır kapanı) uygulaması

Bu büyük zaferin sonuçları çok önemliydi:

• Anadolu kapıları Türklere açıldı ve Türkistan'dan gelen Türkler Anadolu'ya yerleşmeye başladı
• Abbasi halifesi Sultan Alp Arslan'a "İslam Ülkelerinin Sultanı" unvanını verdi
• Doğu Roma üzerindeki baskı azaldı ve bu durum Haçlı Seferlerinin başlamasına zemin hazırladı
• Anadolu'da ilk Türk beylikleri kuruldu ve "Türkiye tarihi" başladı

Malazgirt Zaferi'nin Ardından Anadolu'da Kurulan İlk Türk Beylikleri

1. Saltuklular (1072-1202): Erzurum'da Ebu'l Kasım Saltuk Bey tarafından kurulan ilk Türk beyliği
2. Mengücekliler (1080-1229): Erzincan ve çevresinde kuruldu, UNESCO Dünya Mirası listesindeki Divriği Ulu Cami Külliyesi onların eseridir
3. Danişmentliler (1080-1178): Sivas çevresinde kuruldu, ilk Türk beylikleri içinde en güçlüsüydü
4. Artuklular (1102-1231): Mardin'de kuruldu, en uzun ömürlü ilk Türk beyliğiydi
5. Çaka Beyliği (1081-1093): İzmir'de kuruldu, Çaka Bey Anadolu'daki ilk Türk denizcisiydi

Bu beyliklerin ortak özellikleri, Bizans, Haçlılar, Gürcüler ve Ermenilerle mücadele etmeleri ve Anadolu'nun Türkleşip İslamlaşmasında öncü rol oynamalarıydı.

Haçlı Seferleri ve Miryokefalon Savaşı

Haçlı Seferleri (1096-1270), Papa'nın çağrısı üzerine Avrupalıların İslam dünyasına karşı düzenlediği haç işaretli seferlerdir. Bu seferlerin başlıca sebepleri:

• Kudüs gibi kutsal şehirleri Müslümanlardan geri alma isteği
• Papa'nın gücünü artırma çabası
• Doğu Roma'nın Türklere karşı Avrupa'dan yardım istemesi
• Avrupalıların İslam dünyasının zenginliklerine sahip olma arzusu

I. Haçlı Seferi (1096-1099): İlk seferde Haçlılar kısmen başarılı oldu; Kudüs, Antakya, Urfa ve Trablus'ta Latin krallıkları kurdular.

II. Haçlı Seferi (1147-1149): Türkiye Selçuklu Sultanı I. Mesud tarafından Dorileon'da bozguna uğratıldı. Bu tarihten sonra Batı kaynaklarında Anadolu "Türkiye" olarak isimlendirilmeye başlandı.

III. Haçlı Seferi (1189-1192): Selahaddin Eyyubi'nin Kudüs'ü geri alması üzerine düzenlendi ancak Haçlılar Kudüs'ü geri alamadılar.

IV. Haçlı Seferi (1202-1204): Haçlılar İstanbul'u yağmaladılar ve Latin Krallığı kurdular. 1261'de İznik Rum İmparatorluğu İstanbul'u geri alarak Doğu Roma'yı yeniden kurdu.

Dikkat: Haçlı Seferleri, İslam dünyasını savunan Türklerin saygınlığını artırdı, ancak Türklerin batıya ilerleyişini yavaşlattı. Avrupalılar ise İslam medeniyetinden barut, pusula ve kağıt gibi teknik buluşları öğrendi, ticaret gelişti ve Akdeniz limanları önem kazandı.

Miryokefalon Savaşı (1176), Türkiye Selçuklu Sultanı II. Kılıç Arslan ile Doğu Roma İmparatoru Manuel Komnen arasında gerçekleşti. Türkleri Anadolu'dan atmak isteyen Doğu Roma, Gelendost, Dinar ve Sandıklı civarında pusuya düşürüldü.

Bu zafer sonucunda:

• Doğu Roma, Türkleri Anadolu'dan atma ümidini tamamen kaybetti
• Savunmaya geçmek zorunda kaldı
• Anadolu kesin olarak Türk yurdu "Türkiye" oldu

Türk-Moğol Mücadelesi ve Kösedağ Savaşı

Cengiz Han'ın 1206'da Moğol İmparatorluğu'nu kurmasıyla Türkistan'da büyük bir Moğol zulmü başladı. Bu zulümden kaçan Türkmenler Anadolu'ya göç etmeye başladı. 1230'daki Yassıçemen Savaşı'yla Harzemşahların yıkılışı, Moğolların Anadolu'ya girişini kolaylaştırdı.

Türkiye Selçuklu tahtına tecrübesiz II. Gıyaseddin Keyhüsrev'in geçmesi, Vezir Sadeddin Köpek'in kötü yönetimi ve 1241'deki Baba İshak İsyanı, Anadolu'daki kaosu artırdı.

Kösedağ Savaşı (1243), Türkiye Selçukluları ile Moğollar arasında yaşandı. Baycu Noyan komutasındaki Moğol ordusu, Turan taktiği uygulayarak Selçuklu ordusunu yendi. II. Gıyaseddin Keyhüsrev'in savaş meydanından kaçmasıyla Selçuklu ordusu büyük bir bozguna uğradı.

Bu yenilginin sonuçları ağır oldu:

• Anadolu şiddetli bir Moğol istilasına maruz kaldı
• Türkiye Selçuklu Devleti, Moğollara bağlı ve vergi ödeyen bir devlet haline geldi
• Anadolu'daki diğer topluluklar da Moğollara bağlandı
• Sosyal, ekonomik ve kültürel hayat büyük oranda geriledi
• Moğol zulmünden kaçan Türkmenler Batı Anadolu'ya yöneldi
• Türkmen beyleri bağımsızlıklarını ilan etmeye başladı ve II. Türk Beylikleri Dönemi başladı

Türklerde Devlet ve Ordu Teşkilatları

Türk devlet teşkilatının temelleri Asya Hun Devleti'yle atılmış, Göktürk, Uygur ve Avrupa Hun devletleri bünyesinde güçlenerek Türk-İslam devletlerine aktarılmıştır.

Yönetim anlayışındaki değişimler:

• İlk Türk devletlerindeki "kut" anlayışı, Türk-İslam devletlerinde "zillullah fil-arz" (Allah'ın yeryüzündeki gölgesi) anlayışına dönüştü
• "Cihan hakimiyeti mefkûresi", "gaza ve cihat" anlayışıyla birleşerek "nizam-ı âlem" adını aldı
• "İl" ifadesi "mülk" ifadesine dönüştü

Türk-İslam Devletlerinde Hükümdarlık ve Merkezi Teşkilat

Hükümdar, töre (örfi hukuk) ve şer'i hukuka (İslam hukuku) göre ülkeyi yöneten kişiydi. İlk Türk devletlerindeki hükümdarlık alametlerine (taht, otağ, tuğ, para, bayrak, sancak) ek olarak Türk-İslam devletlerinde:

• Para bastırma
• Hutbe okutma
• Hilat (Tıraz) - halifenin gönderdiği hediyeler
• Çetr (güneşlik), taç, tevki (tuğra), nevbet
• Menşur (halifenin hükümdarlık onay belgesi)

Türk-İslam devletlerinde hükümdarlar farklı unvanlar kullanırdı:

• Karahanlılarda: hakan, arslan han, ilig han
• Gaznelilerde: sultan
• Büyük Selçuklularda: sultanü'l alem, melik
• Türkiye Selçuklularında: keykavus, keyhüsrev, keykubad

Saray Teşkilatı (Bârgâh), hükümdarın ailesiyle yaşadığı ve devleti idare ettiği yapıydı. Sarayda birçok görevli vardı:

• Hâcibü'l-Hüccâb: Sarayda hükümdardan sonraki en yetkili kişi
• Hâcib: Hükümdarın halk ve devlet adamlarıyla bağlantısını sağlayan görevli
• Emîr-i Candar: Saray muhafızlarının yöneticisi
• Emîr-i Çeşnigir: Hükümdarın sofrasından sorumlu görevli
• İdişçibaşı: İçeceklerin hazırlanmasından sorumlu görevli

Merkez Teşkilatı, ilk Türk devletlerindeki kurultayların yerini alan divanlardan oluşurdu. Büyük Divan, Türk-İslam devletlerinde farklı isimlerle anılırdı:

• Karahanlılarda: Meclis-i Alî
• Gaznelilerde: Divan-ı Vezaret
• Selçuklularda: Divan-ı A'lâ $Divan-ı Saltanat$

Önemli: Büyük Divan'a bağlı divanlar arasında Divan-ı Tuğraî (yazışmalar), Divan-ı İstîfâ (mali işler), Divan-ı Arz (askeri işler) ve Divan-ı İşraf (denetim) bulunurdu.

Türk-İslam Devletlerinde Taşra, Adalet Teşkilatı ve Ordu

Taşra Teşkilatı, başkentin dışındaki bölgeleri kapsardı. Selçuklularda taşra, "eyalet" denilen idari birimlerden oluşurdu. Eyaletleri yöneten görevliler:

• Melik (Şehzade): Hükümdarın erkek çocuğu
• Atabey: Meliklerin eğitiminden sorumlu öğretmen
• Şıhne: Eyaletlerin yönetiminden sorumlu askeri vali
• Amîd: Şehir ve kasabalarda sivil vali
• Kadı: Adalet işlerini yürüten görevli
• Subaşı: Asayiş ve güvenlikten sorumlu
• Muhtesip: Belediye işlerini yürüten görevli

Adalet Teşkilatının başında sultan bulunurdu. Hukuk, örfi (geleneksel) ve şer'i (dini) olmak üzere ikiye ayrılırdı:

• Şer'i hukuk: Kadılar tarafından uygulanır, başında Kadılkudat (Başkadı) bulunurdu
• Örfi hukuk: Geleneklere dayanır, başında Emir-i Dad bulunurdu
• Ordu mensuplarıyla ilgili davalar: Kadıaskerler tarafından görülürdü

Türk-İslam Devletlerinde Ordu Teşkilatı büyük önem taşırdı:

• Ordu-millet anlayışı devam etti
• Çoğunlukla Türklerden oluşan orduda farklı etnik gruplar da yer alırdı
• Onlu sisteme göre teşkilatlandı ve çoğunlukla süvarilerden oluşurdu
• Hafif silahlar (ok, yay, kılıç, mızrak) kullanırdı
• Ordu komutanlığını seferde sultan yapardı
• Ordu komutanlarına subaşı, sipahsalar veya serleşker denirdi
• Türkiye Selçuklularında ordu komutanına Beylerbeyi veya Emirül Ümera denirdi

Ordunun asker kaynağını iki sistem oluştururdu:

• Gulam Sistemi: Savaş esirleri veya satın alınanlardan oluşan maaşlı ve daimi askerlerden oluşurdu
• İkta Sistemi: Devlete ait arazilerin, asker yetiştirme şartıyla verilmesi esasına dayanırdı

Türklerde Sosyoekonomik Hayat ve Şehirleşme

Türkistan'da coğrafi şartların etkisiyle hayvancılıkla uğraşan Türkler, konargöçer hayatı benimsemiş ve yaylak-kışlak yaşamı sürdürmüşlerdi. İslamiyet'in kabulü ile toplumsal yaşamda değişimler yaşanmış ve yerleşik hayat yaygınlaşmıştır.

Türklerde Sosyal Hayat

Selçuklularda toplum, yönetenler ve yönetilenler olmak üzere ikiye ayrılırdı:

• Toplumun temelini aile oluştururdu
• Kadınlar sosyal hayatta aktifti
• Komşuluk ve dayanışma güçlüydü
• Dini bayramlar, Nevruz Bayramı ve tahta çıkış törenleri coşkuyla kutlanırdı
• Avcılık, atıcılık, binicilik ve çevgan gibi spor ve oyunlar düzenlenirdi
• Toplum, yerleşme durumlarına göre şehirliler, köylüler ve konargöçerler olarak üçe ayrılırdı

Malazgirt Zaferi'nden sonra Türkler, Anadolu'da köyler ve şehirler kurarak Türkleşme sürecini hızlandırdılar. Kurdukları şehirleri saray, kışla, cami, medrese, çarşı ve pazar gibi yapılarla donattılar.

Türklerde Ekonomik Hayat

Türk-İslam devletlerinde dört temel geçim kaynağı vardı:

• Tarım
• Hayvancılık
• Ticaret
• Zanaat (el emeği üretim)

Selçuklularda ekonominin temeli ikta sistemi, ahilik ve vakıflara dayanırdı.

Selçuklularda Toprak Sistemi beş bölümden oluşurdu:

1. Has Arazi: Hükümdarın şahsına ait topraklar
2. İkta Arazi: Görev karşılığı verilen topraklar
3. Öşrî Arazi: Müslümanlara ait topraklar
4. Haracî Arazi: Gayrimüslimlere ait topraklar
5. Vakıf Arazi: Hayır hizmetleri için tahsis edilen topraklar

Not: Selçuklularda başlıca vergi gelirleri öşür, haraç, cizye, ağnam ve gümrük gelirlerinden oluşurdu.

Selçuklularda Ticari Hayat oldukça gelişmişti. Ticareti geliştirmek için:

• Ticaret yolları inşa edip güvenliği sağladılar
• Yollar üzerine kervansaraylar inşa ettiler
• Farklı ülkelerle ticaret anlaşmaları yaptılar
• Gümrük vergilerini düşürdüler
• Tüccarların zararlarını karşılayan sigorta sistemi kurdular

Ahilik (Kardeşlik), 13. yüzyılda Ahi Evran tarafından kurulmuş esnaf ve zanaatkar teşkilatıydı. Bu teşkilat, esnaf dayanışması, kalite kontrolü, fiyat belirleme ve sosyal yardım gibi birçok konuda topluma hizmet ederdi.