Bir Devlet Doğuyor

Anadolu Selçuklu Devleti ile Moğollar arasında 1243 yılında yapılan Kösedağ Savaşı sonrasında Anadolu'da otorite boşluğu oluştu. Bu boşlukta çok sayıda beylik kuruldu. İşte bu beyliklerden biri olan Osmanoğulları, 13. yüzyılda Orta Asya'daki Moğol baskısından kaçıp Ertuğrul Gazi önderliğinde Anadolu'ya gelen Kayı boyuna mensuptu.

Ertuğrul Gazi'den sonra yerine geçen oğlu Osman Bey, 1299 yılında bağımsızlığını ilan etti. Tarihçi Halil İnalcık'a göre ise Osmanlı Beyliği, Osman Bey zamanında Bizans ile yapılan Koyunhisar Savaşı sırasında 1302 yılında kurulmuştur.

Osmanlı Beyliği'nin kısa sürede güçlenmesinin ve büyümesinin birçok nedeni vardı. Coğrafi konumunun genişlemeye elverişli olması, merkeziyetçi devlet anlayışı benimsemeleri ve farklı milletlere hoşgörülü davranmaları bunlardan bazılarıydı. Ayrıca ilk yıllarda yetenekli padişahların yetişmesi ve Türkmenler ile Ahilerin desteğini almaları da önemli faktörlerdi.

Bunu Biliyor muydun? Osmanlı Devleti ilk yıllarında Anadolu topraklarındaki diğer Türk beylikleri arasındaki mücadelelere karışmayarak onların desteğini almayı başarmıştı.

Kuruluşun Padişahları

Osman Bey (1299-1324), devletin kurucusudur. Bilecik, Yarhisar ve İnegöl'ü fethetmiş, Bilecik'i başkent yapmıştır. Bizans ile ilk savaş olan Koyunhisar Savaşı'nı (1302) kazanmış ve ilk Osmanlı parasını bastırmıştır.

Orhan Bey (1324-1362), Bursa'yı fethederek başkent yapmıştır. Bizans'ı Maltepe Savaşı'nda yenerek İznik ve İzmit'i almıştır. Karesioğulları Beyliği'ni alarak Osmanlı'nın deniz kuvvetlerine sahip olmasını sağlamıştır. Çimpe Kalesi'ni alarak Rumeli topraklarına ilk geçişi gerçekleştirmiştir. Yaya ve Müsellem ismiyle ilk Osmanlı düzenli ordusunu kurmuştur.

I. Murad (1362-1389), Edirne'yi fethederek başkent yapmıştır. Haçlılar ile ilk savaş olan Sırpsındığı Savaşı'nı kazanmıştır. Devşirme sistemini kurmuş ve Yeniçeri Ocağı'nı açmıştır. I. Kosova Savaşı'nda Haçlıları yenmesine rağmen, savaş sonrası şehit edilmiştir.

I. Beyazid (Yıldırım) (1389-1402), İstanbul'u ilk kuşatan Osmanlı padişahıdır. Haçlıları Niğbolu Savaşı'nda yenmiştir (1396). Anadolu'daki diğer beyliklerle mücadele ederek Anadolu Türk siyasi birliğini büyük oranda sağlamıştır. Timur ile 1402 yılında yaptığı Ankara Savaşı'nı kaybederek Fetret Devri'nin başlamasına neden olmuştur.

I. Mehmed (Çelebi) (1413-1421), kardeşleriyle girdiği taht mücadelesinden galip çıkarak 11 yıl süren Fetret Devri'ne son vermiştir. Bu nedenle Osmanlı Devleti'nin ikinci kurucusu sayılmıştır.

II. Murad (1421-1451), Haçlılar ile yapılan Varna (1444) ve II. Kosova (1448) Savaşlarını kazanmıştır. II. Kosova Zaferi sonrası Avrupalıların Türkleri Balkanlardan çıkarma ümidi son bulmuştur.

Efsane Sözler! I. Murad, Osmanlı padişahları içinde ilk defa "Sultan" unvanını kullanan hükümdardır.

Osmanlı'da Toplumsal ve Ekonomik Yapı

Osmanlı toplumu yönetenler ve yönetilenler (reaya) olarak ikiye ayrılmıştır. Yönetici sınıf ise kendi içinde seyfiye $yönetim-askeriye$, ilmiye (din, adalet, eğitim) ve kalemiye (bürokrasi) olarak üçe ayrılmıştır.

Osmanlı toplumunun büyük kısmı köylerde yaşardı ve geçimlerini tarımla sağlardı. Bu nedenle ekonominin temeli tarıma dayanıyordu. Tarımda üretimin sürekliliği ise İskân Politikası ve Timar Sistemi sayesinde sağlanmıştır.

İskân Politikası, Osmanlı'nın yeni fethettiği Rumeli topraklarına Anadolu'dan Türkmenleri yerleştirmesi anlamına gelir. Böylece fethedilen yerler Türkleşip Müslümanlaşmıştır. Bu politika sayesinde fethedilen yerlerde kalıcılık sağlanmış, göçebe Türkmenler yerleşik hayata geçmiş ve Anadolu'da huzur ortamı oluşmuştur.

Osmanlı Devleti'nin güçlenmesinde Ahi Teşkilatı'nın desteği büyüktür. Ahi Evran tarafından kurulan bu teşkilat, esnaf ve zanaatkarları yetiştirmenin yanı sıra toplumda yardımlaşma ve dayanışmayı artırmaya da katkı sağlamıştır.

Osmanlı'da askerî yapı, kara ve deniz kuvvetlerinden oluşmaktaydı. Kara kuvvetleri içinde Kapıkulu Askerleri (Yeniçeri, Cebeci, Sipahi vb.), Eyalet Askerleri (Timarlı Sipahi, Azaplar, Akıncılar) ve yardımcı kuvvetler bulunurdu. Deniz kuvvetlerinin başında ise Kaptan-ı Derya vardı.

İlginç Bilgi! Devşirme Sistemi'nde Hristiyan ailenin tek erkek çocuğu varsa o çocuk alınmazdı. Böylece aileler korunurdu.

Osmanlı'da Yönetim Yapısı - Dîvân-ı Hümâyun

Orhan Bey zamanında oluşturulan Dîvân-ı Hümâyun, devlet işlerinin görüşüldüğü, çeşitli kararların alındığı yönetim organıydı. Günümüzdeki Bakanlar Kurulu veya Cumhurbaşkanlığı Kabinesine benzetilebilir.

Dîvân-ı Hümâyun'da sadrazam, vezirler, kazasker, defterdar, nişancı, şeyhülislam ve kaptan-ı derya gibi önemli görevliler bulunurdu. Sadrazam padişahtan sonra en yetkili devlet adamıydı ve Fatih Sultan Mehmet döneminden itibaren toplantılara başkanlık etmeye başlamıştı. Padişah ise istediği zaman toplantılara katılır ve başkanlık yapardı.

Timar Sistemi, Osmanlı Devleti'nin kendisine ait boş arazileri yararlılık gösteren kişilere verdiği önemli bir uygulamaydı. Araziyi alan kişi, topraktan elde ettiği gelirle asker yetiştirirdi. Bu askerlere Tımarlı Sipahi denirdi. Bu askerler barış zamanı beslendikleri toprakları korur, savaş zamanı ise orduya katılırdı.

Timar Sistemi sayesinde Osmanlı hazinesinden para çıkmadan asker yetiştirilmiş ve boş arazilerde üretim sağlanmıştır. Ayrıca sistemde toprağı üç yıl üst üste ekmeyen kişilerin elinden toprak alınırdı. Bunun amacı üretimde sürekliliği sağlamaktı.

Osmanlı Devleti, Devşirme Sistemi sayesinde de asker ihtiyacını karşılamıştır. Bu sistemde Rumeli'deki Hristiyan çocuklar alınıp Türk ve Müslüman ailelerin yanına yerleştirilir, daha sonra yeteneklerine göre asker veya yönetici olarak yetiştirilirdi.

Önemli Not: Timar Sistemi ve Devşirme Sistemi, Osmanlı Devleti'nin uzun yıllar güçlü kalmasını sağlayan en önemli kurumlarındandı.

Osmanlı Fetih Siyaseti

Osmanlı Devleti'nin kısa sürede güçlenip büyümesinin önemli nedenlerinden biri de Gaza ve Cihad anlayışına sahip olmasıydı. Gaza, İslam dinini korumak veya yaymak için yapılan kutsal savaş anlamına gelir. Cihad ise İslam dinini her tarafa ulaştırmak için yapılan her türlü hareketi kapsar.

Osmanlı'nın fetihlerinin kalıcı olmasında birçok teşkilat katkı sağlamıştır. Abdalân-ı Rum (Dervişler) askerlerden önce fethedilecek bölgeye gidip halkın gönlünü kazanmıştır. Ahiyân-ı Rum (Ahiler) Anadolu'da bozulan birliğin tekrar kurulmasında etkili olmuştur. Baciyân-ı Rum (Kadınlar) vatan savunması yanında kültürel, sanatsal ve ekonomik katkılar sağlamıştır. Gaziyân-ı Rum (Gaziler ve Alpler) ise gaza ve cihat anlayışıyla hareket eden kahramanlardan oluşan bir teşkilattı.

Osmanlı Devleti, İstimâlet Politikası yani hoşgörü politikası sayesinde fethettiği yerlerdeki halkın dinine, örfüne, geleneklerine saygı göstermiştir. Böylece bu topraklardaki halkın devlete bağlılığını artırmıştır.

Millet Sistemi'nde ise Osmanlı toplumu müslümanlar ve gayrimüslimler olarak ikiye ayrılmıştı. Fakat sınıfsal hiçbir farklılık yoktu ve Osmanlı tüm tebaasına adil davranırdı. Fatih Sultan Mehmed'in İstanbul'un fethinden sonra Ortodoks Hristiyanları için yayınladığı ferman bu hoşgörünün en güzel örneklerindendir.

Unutma: Gazi Akçakoca, Osman Gazi'nin yakın silah arkadaşıydı ve fetihlerde büyük yararlılık gösterdi. Günümüzde Düzce'nin bir ilçesine onun adı verilmiştir.

Yükselişin Padişahları

II. Mehmed (Fatih) (1451-1481), İstanbul'u fethederek Bizans'a son vermiştir (1453). Balkanlarda birçok yer almış, Karadeniz'i Türk gölü haline getirmiştir. Akkoyunlu Devleti ile Otlukbeli Savaşı'nı yapmış, Karamanoğulları'ndan Konya ve Karaman'ı almıştır. Sahni Seman Medreselerini açmış ve ilk altın Osmanlı parasını bastırmıştır.

II. Bayezid (1481-1512) döneminde kardeşi Cem Sultan'ın isyanı ve Avrupalıların eline düşmesi nedeniyle fetihler yavaşlamıştır. Karadeniz'de Kili ve Akkerman Kalesi'ni ele geçirmiş ve Karamanoğullarına son vermiştir. Şahkulu İsyanı ile mücadele etmiştir.

I. Selim (Yavuz) (1512-1520), Safeviler ile Çaldıran Savaşı'nı yapıp kazanmıştır. Memlukler üzerine Mısır Seferi'ni düzenlemiş ve Mercidabık (1516) ve Ridaniye (1517) Savaşları'nı kazanarak onları ortadan kaldırmıştır. Böylece Suriye, Filistin, Hicaz ve Mısır fethedilmiş, halifelik Osmanlı'ya geçmiş ve Baharat Yolu ele geçirilmiştir.

I. Süleyman (Kanuni) (1520-1566), en çok tahtta kalan padişah olmuştur (46 yıl). Belgrad'ı fethetmiş, Mohaç Savaşı ile Macaristan'ı ele geçirmiş, Rodos adasını almıştır. Akdeniz ticaretini canlandırmak için Fransa'ya kapitülasyonlar vermiştir. Preveze Deniz Savaşı'nı kazanarak Akdeniz'i Türk gölü haline getirmiştir.

II. Selim (1566-1574) döneminde Sadrazam Sokullu Mehmed Paşa'nın etkisiyle fetihler devam etmiştir. Kıbrıs'ı fethetmiş, ancak İnebahtı Deniz Savaşı'nı kaybederek donanması yakılmıştır.

Tarihçi Gözüyle: İlber Ortaylı, Fatih Sultan Mehmet için "Hem İtalyancayı hem Yunancayı hem Farsçayı hem Arapçayı biliyor. İnanılmaz derecede coğrafya biliyor. Fatih, doğunun ve batının efendisidir" demiştir.

İstanbul'un Fethi (29 Mayıs 1453)

II. Mehmet 1451 yılında tahta çıktığında ilk hedefi İstanbul'u almaktı. Daha önce Yıldırım Beyazıd ve II. Murad dönemlerinde kuşatılan ancak alınamayan İstanbul, o dönemde Bizans Devleti'nin elindeydi.

İstanbul'un fethinin birçok nedeni vardı: Kara ve deniz ticaret yolları üzerindeki önemli konumu, Anadolu ve Rumeli toprakları arasında bağlantı sağlama isteği, Bizans'ın Avrupa devletlerini ve Anadolu beylerini Osmanlı'ya karşı kışkırtması ve Hz. Muhammed'in İstanbul'u fetheden komutanı ve askerleri öven hadisi.

Osmanlı Devleti fetih için önemli hazırlıklar yapmıştır: Anadolu Hisarı karşısına Rumeli Hisarı yapılmış, 400 parçalık donanma hazırlanmış, Bizans'a yardım gelmesin diye bazı Avrupa devletleri ile anlaşmalar yapılmış ve Şahi adı verilen büyük toplar döktürülmüştür. Bizans ise surları tamir ettirmiş, Avrupa'dan yardım istemiş ve Haliç'in girişini kalın zincirler ve eski gemiler ile kapatmıştır.

II. Mehmet, 6 Nisan 1453'te İstanbul'u kuşatmış ve 53 gün süren kuşatma sonrasında 29 Mayıs 1453'te şehri fethetmeyi başarmıştır.

Fetih, hem Türk hem de dünya tarihi açısından büyük sonuçlar doğurmuştur: Osmanlı toprak bütünlüğünü sağlamış, önemli ticaret yollarını ele geçirmiş, II. Mehmet "Fatih" unvanını almıştır. Dünya tarihinde ise Bizans İmparatorluğu yıkılmış, Orta Çağ sona erip Yeni Çağ başlamış, Avrupa'da coğrafi keşiflerin, Rönesans'ın ve Reform hareketlerinin başlamasına zemin hazırlanmıştır.

Tarihte Dönüm Noktası: İstanbul'un fethi ile Orta Çağ kapanıp Yeni Çağ açılmış, dünya tarihinin akışı değişmiştir!

Avrupa Gelişiyor, Osmanlı Etkileniyor

11. ve 12. yüzyıllarda Haçlı Seferleri sırasında Avrupalılar, İslam dünyasından öğrendikleri matbaa, kâğıt ve pusulayı geliştirerek 15-19. yüzyıllar arasında Avrupa'da büyük değişimlerin temelini atmışlardır. Bu değişimler Coğrafi Keşifler, Rönesans, Reform, Aydınlanma Çağı ve Sanayi İnkılabı olarak sıralanabilir.

Coğrafi Keşifler, Avrupalıların 15. ve 16. yüzyıllarda yeni ticaret yolları ve kıtalar bulması anlamına gelir. Bu keşiflerin nedenleri arasında önemli ticaret yollarının Müslümanların eline geçmesi, doğunun zenginliklerine ulaşma isteği, pusulanın geliştirilmesi, coğrafya bilgisindeki ilerlemeler ve cesur gemicilerin yetişmesi sayılabilir.

Bartelmi Diyaz Ümit Burnu'nu, Kristof Kolomb Amerika'yı, Vasko dö Gama Hint Deniz Yolu'nu, Ameriko Vespuçi Amerika'nın yeni kıta olduğunu keşfetmiş, Macellan ise dünyanın çevresini dolaşmıştır.

Coğrafi Keşifler sonucunda yeni kıtalar ve ticaret yolları bulunmuş, Akdeniz limanlarındaki ticaret azalmış, Atlas Okyanusu kıyısındaki limanlar önem kazanmıştır. Bu durum Osmanlı Devleti'ni olumsuz etkilemiştir. Ayrıca yeni keşfedilen yerlerdeki değerli madenler Avrupa'ya taşınmış ve Burjuva adı verilen zengin bir sınıf ortaya çıkmıştır. Bu zengin sınıf sanatı ve kültürü destekleyerek Rönesans'ın doğmasına katkı sağlamıştır.

Düşünme Zamanı: Coğrafi Keşifler sonrası ticaret yollarının değişmesi, neden Osmanlı ekonomisini olumsuz etkiledi? Sence bu durumu engellemek için neler yapılabilirdi?

Rönesans ve Reform

Rönesans, 14. yüzyılda İtalya'da başlayıp 15-16. yüzyıllarda tüm Avrupa'ya yayılan edebiyat, bilim ve sanat alanındaki gelişmelerin yaşandığı dönemdir. "Yeniden Doğuş" anlamına gelir.

Rönesans'ın İtalya'da başlamasının nedenleri arasında önemli ticaret yollarının geçiş noktasında bulunması, Antik Roma ve Yunan kültürlerine ait eserlerin varlığı, Roma'nın Hristiyanlığın merkezi olması ve özgür düşüncenin gelişmiş olması sayılabilir.

Rönesans'ın ortaya çıkmasında Coğrafi Keşiflerle zenginleşen ve sanata destek veren mesen sınıfının oluşması, kâğıt ve matbaanın yaygınlaşması, İstanbul'un fethi sonrası İtalya'ya kaçan bilginlerin çalışmaları ve eski Yunan-Roma eserlerinin incelenmesi etkili olmuştur.

Leonardo Da Vinci, Michelangelo, Machiavelli, Shakespeare ve Cervantes dönemin önemli sanatçıları arasındadır. Rönesans sonucunda edebiyat, mimari, bilim ve sanat alanında yeni eserler ortaya çıkmış, kilise etkisini kaybetmeye başlamış ve özgür düşünce gelişmiştir.

Reform hareketi ise 16. yüzyılda Avrupa'da Katolik Kilisesi'ne karşı yapılan yenilik hareketleridir. Martin Luther tarafından Almanya'da başlatılmıştır. Reform'un nedenleri arasında matbaanın yaygınlaşması, İncil'in farklı dillere çevrilmesi sonucu kilisenin uygulamalarıyla çeliştiğinin görülmesi, endüljans (para karşılığında günahların affı) gibi uygulamaların olması sayılabilir.

Rönesans ve Osmanlı: Rönesans'ın Avrupa'da hakim olduğu dönemde Osmanlı, fetihlerle topraklarını genişletiyordu. Ancak bilimsel ve teknolojik anlamda Avrupa'nın gerisinde kalmaya başlamıştı.

Reform Hareketi ve Sonuçları

Reform hareketi, 16. yüzyılda Avrupa'da Katolik Kilisesi'nin bozulan düzenine karşı başlatılan yenilik hareketidir. Martin Luther tarafından Almanya'da başlatılan bu hareket, zamanla tüm Avrupa'ya yayılmıştır.

Reform'un temel sebepleri arasında kâğıt ve matbaanın yaygınlaşmasıyla okuryazar sayısının artması, İncil'in farklı dillere çevrilmesiyle kilisenin söyledikleriyle çelişkilerin ortaya çıkması bulunur. Ayrıca kilisedeki bozulma sonucu endüljans (para karşılığında günahların affı) ve enterdi (papanın kişileri dinden çıkarma yetkisi) gibi uygulamalar da Reform'u tetiklemiştir.

Reform hareketi sonucunda Protestanlık adı verilen yeni bir mezhep ortaya çıkmıştır. Bu mezhep Avrupa'nın birçok ülkesine yayılmış ve Avrupa'da mezhep savaşlarının başlamasına neden olmuştur. Katolik Kilisesi'nin gücü azalmış, kralların gücü artmış ve bilimsel çalışmalar hız kazanmıştır.

Avrupa'da Coğrafi Keşifler, Rönesans ve Reform hareketleri yaşanırken Osmanlı Devleti en parlak dönemini yaşıyordu. Fatih Sultan Mehmed, II. Bayezid, Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman gibi güçlü padişahlar sayesinde Osmanlı toprakları üç kıtaya yayılmıştı.

Ancak Avrupa'daki bu değişimler karşısında Osmanlı Devleti gerekli adımları atamadı. Matbaanın Osmanlı'ya geç gelmesi, bilimsel gelişmelerin takip edilmemesi gibi nedenlerle Osmanlı, zamanla Avrupa karşısında geri kalmaya başladı.

Önemli Not: Osmanlı Devleti, Avrupa'daki gelişmeleri yakından takip etseydi ve kendi bilimsel kurumlarını güçlendirmiş olsaydı, belki de duraklama ve gerileme dönemlerine girmeyebilirdi.