Sosyal Bilgiler Ders Notları - Hızlı ve Kolay Çalışma

İnsandan İnsana Giden Yol

İletişim, duygu ve düşüncelerimizi başkalarına aktarmamızın yoludur. Konuşmamız, susmamız, yüz ifadelerimiz ve oturuş biçimimiz bile iletişim kurma şekillerimizdir. İletişim her yerde ve her zaman vardır.

İletişim üç farklı şekilde kurulabilir: Sözlü iletişim konuşarak, yazılı iletişim mektup veya mesajlarla, sözsüz iletişim ise beden dili, jest ve mimiklerle yapılır. Jest, el-kol hareketlerimizle; mimik ise yüz ifadelerimizle düşüncelerimizi anlatmaktır.

Etkili iletişim kurabilmek için kendimizi iyi tanımalı, iyi anlatabilmeli, karşımızdakini dikkatle dinlemeli ve empati kurabilmeliyiz. İletişimde konuşmacı iyi hazırlanmalı, dinleyici ise dikkatli olmalıdır.

Dikkat! Etkili iletişim kuramadığımızda yanlış anlaşılmalar, kırgınlıklar ve tartışmalar çıkabilir. Bu yüzden doğru dinlemeyi ve konuşmayı öğrenmek çok önemlidir.

İletişimin Gücü

İletişimi olumlu veya olumsuz etkileyen davranışlarımız vardır. Olumlu etkileyen davranışlar arasında ben dili kullanmak, suçlayıcı olmamak ve karşımızdakini dinlemek yer alır. Olumsuz etkileyen davranışlar ise çok konuşmak, sen dili kullanmak ve suçlayıcı olmaktır.

Ben dili, kendi duygularımızı ifade ederken kullandığımız konuşma şeklidir. Örneğin: "Derslerine yeterince çalışmamana üzülüyorum." Sen dili ise karşımızdaki kişiyi suçlayan bir konuşma biçimidir. Örneğin: "Derslerine hiç çalışmıyorsun!"

Empati kurmak, kendimizi karşımızdakinin yerine koyarak onu anlamaya çalışmaktır. Empati kurduğumuzda iletişimimizin gücü artar. Etkili dinleme ise mesajı tam ve doğru alma etkinliğidir. İyi bir dinleyici dikkatini konuşmacıya verir, sözünü kesmez ve yargılamadan dinler.

Bunu biliyor muydun? Konuşurken sözcüklerimiz mesajın sadece %7'sini, ses tonumuz %38'ini, beden dilimiz ise %55'ini oluşturur. Bu nedenle sözsüz iletişim çok önemlidir!

Hızlı İletişim Güçlü Toplum

İletişimi zorlaştıran pek çok davranış vardır. Karşımızdaki insanı yönlendirmek, suçlamak, alakasız sorular sormak, argo konuşmak ve önyargılı davranmak bunlardan bazılarıdır. Bu davranışlardan kaçınarak iletişimimizi güçlendirebiliriz.

Kitle iletişim araçları, topluma bilgi ve haber ulaştıran teknolojik araçlardır. Gazete, radyo, televizyon ve internet bunlara örnektir. Tüm bu araçların genel adına medya denir.

Sosyal medya ise insanların birbirleriyle eş zamanlı bilgi paylaşımına olanak sağlayan medya sistemidir. Sosyal medya sayesinde dünyanın her yerindeki insanlarla anında iletişim kurabiliyoruz.

Devlet, medyanın özellikle çocuklar üzerindeki etkisini kontrol etmek için RTÜK (Radyo ve Televizyon Üst Kurulu) gibi kurumlar oluşturmuştur. Ayrıca MEB ile birlikte "Medya Okuryazarlığı" projesi geliştirilmiştir.

Unutma! İletişim sorunlarının çoğu, karşımızdakini yeterince dinlememekten kaynaklanır. İyi bir dinleyici olmak, iyi bir iletişimci olmanın ilk adımıdır.

İletişim Özgürlüğü

Kitle iletişim özgürlüğü, insanların haber ve düşünceleri serbestçe elde edebilmesi ve yayabilmesidir. Bu özgürlük, düşünceleri söz, yazı ve resim gibi yollarla ifade edebilmemizi sağlar.

İletişim hak ve özgürlüklerimiz arasında haberleşme özgürlüğü, haber alma hakkı, özel hayatın gizliliği ve bilgi edinme hakkı yer alır. Bu haklar Anayasamızca güvence altına alınmıştır.

Tekzip, bir basın-yayın organında çıkan gerçeğe aykırı bir haberi düzeltme hakkıdır. Herhangi bir kişi veya kurum hakkında asılsız bir haber yayınlandığında, o kişi veya kurum haberin düzeltilmesini talep edebilir.

Akıllı işaretler, televizyon programlarının içeriği hakkında izleyicileri uyaran sembol sistemidir. RTÜK tarafından geliştirilen bu işaretler, programların yaş grubuna uygun olup olmadığını gösterir.

İşte bu önemli! İnternetin hayatımıza girmesiyle iletişim çok hızlandı. Ancak sosyal medyada gördüğümüz her bilginin doğru olmadığını unutmamalıyız. Medyayı bilinçli kullanmalı ve eleştirel düşünmeliyiz.

Beylikten Cihan Devletine

Malazgirt Zaferi'nden sonra Anadolu'ya gelen Türk boylarından biri de Kayı boyudur. Selçuklu Sultanı Alaeddin Keykubat, Ertuğrul Bey yönetimindeki Kayı boyunu Söğüt ve Domaniç bölgesine yerleştirdi.

1243 Kösedağ Savaşı'nda Selçukluların Moğollara yenilmesiyle Anadolu'da siyasi birlik bozuldu ve İkinci Beylikler Dönemi başladı. Osmanlı Beyliği de bu dönemde kuruldu.

Osman Bey, 1288'de Karacahisar'ı fethetti ve burayı kendine merkez edindi. 1302'de Bizans'la yapılan ilk büyük savaş olan Koyunhisar Savaşı'nı kazandı.

Orhan Bey döneminde Bursa ve İznik fethedildi, Bursa başkent yapıldı. Ayrıca Karesi Beyliği'nin donanmasından yararlanılarak Rumeli'ye geçildi. Bizans İmparatoru'nun verdiği Çimpe Kalesi, Avrupa'daki ilk Osmanlı toprağı oldu.

Dikkat! Osmanlılar, fethedilen yerlerde kalıcı olmak için iskân politikası uygulamış, Anadolu'daki Türkmenleri Balkanlara yerleştirmiştir. Bu sayede bölgede Türk nüfusu artmış ve Türk-İslam kültürü yayılmıştır.

Osmanlı Devletinde Ordu

Osmanlı Devleti'nin büyümesinde güçlü ordu teşkilatı çok önemli rol oynamıştır. İlk dönemde fetihler gönüllü askerlerle yapılırken, Orhan Bey zamanında yaya ve müsellem adıyla ilk düzenli ordu kurulmuştur.

Osmanlı ordusunun en önemli parçalarından biri Yeniçeri Ocağı'dır. Yeniçeriler üç ayda bir ulufe adı verilen maaş alırlardı. Savaş zamanı orduya katılır, barış zamanında İstanbul'un güvenliğini sağlarlardı.

Devşirme Sistemi, Hristiyan ailelerden alınan erkek çocukların asker ve yönetici olarak yetiştirilmesidir. Bu sistem İlk olarak Çelebi Mehmet zamanında uygulanmış, II. Murat zamanında kanunlaştırılmıştır.

Tımarlı Sipahiler ise Osmanlı ordusunun en kalabalık gücüydü. Masrafları tımar sahipleri tarafından karşılanırdı. Savaş zamanı orduya katılır, barış zamanında bulundukları yerin güvenliğini sağlarlardı.

İlginç bilgi: Osmanlı donanması Kanuni döneminde o kadar güçlenmişti ki, Kaptan-ı Derya Barbaros Hayrettin Paşa Akdeniz'de "denizlere hükmeden" bir komutan olarak anılıyordu!

Divan-ı Hümayun

Divan-ı Hümayun, Osmanlı Devleti'nde devlet işlerinin görüşüldüğü en önemli yönetim organıydı. Orhan Bey zamanında kurulmuştu. Divan, padişaha devlet idaresinde yardımcı olur, ayrıca çözülemeyen davaların karara bağlandığı en yüksek mahkeme olarak görev yapardı.

Divan üyeleri arasında en önemlisi Sadrazam idi. Padişahın vekili olarak görev yapan sadrazam, padişahın mührünü taşır ve padişah sefere katılmadığında orduyu komuta ederdi.

Diğer önemli divan üyeleri arasında vezirler, Kazasker (adli işlerden sorumlu), Defterdar (mali işlerden sorumlu), Nişancı (padişahın tuğrasını çeken), Reisülküttap (dış işlerden sorumlu), Şeyhülislam (dini konulardan sorumlu) ve Kaptan-ı Derya (donanma komutanı) bulunurdu.

Biliyor muydun? Osmanlı Devleti'nde ilk denizcilik faaliyetleri Karesi Beyliği'nin alınmasıyla başlamıştı. I. Bayezıt zamanında Gelibolu'da bir tersane kurulmuş, Kanuni döneminde ise Osmanlı donanması Akdeniz'in en güçlü donanması haline gelmişti.

Kuruluş Dönemi Padişahları

Osman Bey $1299-1324$ Söğüt'te bağımsızlığını ilan etti, Bilecik'i başkent yaptı. Bizans'la ilk savaşı olan Koyunhisar Savaşı'nı kazandı ve ilk Osmanlı parasını bastırdı.

Orhan Bey $1324-1362$ Bursa'yı fethederek başkent yaptı. Karesi Beyliği'ni alarak ilk deniz kuvvetine sahip oldu. Çimpe Kalesi'ni alarak Rumeli'ye geçişi sağladı.

I. Murad $1362-1389$ Edirne'yi fethederek başkent yaptı. Haçlılarla yapılan ilk savaş olan Sırpsındığı Savaşı'nı kazandı. I. Kosova Savaşı'nda zafer kazandı ancak şehit düştü. Tımar Sistemi ve Yeniçeri Ocağı'nı kurdu.

I. Beyazıd $1389-1402$ İstanbul'u kuşatan ilk Osmanlı padişahıdır. Niğbolu Savaşı'nda Haçlıları yendi. Ancak Timur'la yaptığı Ankara Savaşı'nı kaybetti ve esir düştü.

I. Mehmed $1413-1421$ Fetret Devri'ne son vererek devlette düzeni sağladı. Osmanlı tarihinin ilk deniz savaşını Venediklilerle yaptı.

II. Murad $1421-1451$ Varna ve II. Kosova Savaşlarında Haçlıları yenerek Türklerin Balkanlara yerleşmesini kesinleştirdi.

Bu önemli! Timur'a yenilen I. Beyazıd'ın ardından yaşanan Fetret (duraklama) Devri, I. Mehmed'in çabalarıyla sona erdi. Bu nedenle I. Mehmed'e "devletin ikinci kurucusu" denilmiştir.

İnsanı Yaşat Ki Devlet Yaşasın

İstanbul'un Fethi (29 Mayıs 1453), Türk ve dünya tarihi açısından çok önemli bir dönüm noktasıdır. Fethin nedenleri arasında Bizans'ın Osmanlı'ya karşı düşmanca tutumu, İstanbul'un stratejik konumu ve Hz. Muhammed'in (s.a.v.) hadisi yer alır.

II. Mehmet (Fatih Sultan Mehmet) fetih için büyük hazırlıklar yaptı. Rumeli Hisarı'nı yaptırdı, şahi topları döktürdü ve 400 parçalık bir donanma hazırlattı. En önemli taktiklerinden biri gemileri karadan yürüterek Haliç'e indirmek oldu.

53 günlük kuşatmanın ardından, 29 Mayıs 1453'te İstanbul fethedildi. Fethin Türk tarihi açısından sonuçları arasında Osmanlı'nın imparatorluk haline gelmesi ve II. Mehmet'e "Fatih" unvanı verilmesi vardır. Dünya tarihi açısından ise Orta Çağ sona ermiş, Yeni Çağ başlamıştır.

Fatih, İstanbul'un fethinden sonra Karadeniz kıyılarını denetim altına almak için fetihlere devam etti. Amasra, Sinop, Trabzon ve Kırım'ı fethederek Karadeniz'i bir Türk gölü haline getirdi.

Düşün! İstanbul'un fethi olmasaydı, dünya tarihi nasıl değişirdi? Coğrafi Keşifler başlar mıydı? Rönesans aynı şekilde gelişir miydi?

Doğunun Fatihi: Yavuz Sultan Selim

Yavuz Sultan Selim, Osmanlı'nın doğu ve güney sınırlarına yönelmiş bir padişahtır. Çaldıran Savaşı'nda (1514) Safevi Devleti'ni yenerek Anadolu üzerindeki Şii baskısını ortadan kaldırdı.

Turnadağ Savaşı (1515) ile Dulkadiroğlu Beyliği'ni ortadan kaldırarak Anadolu'da Türk birliğini kesin olarak sağladı. Mercidabık (1516) ve Ridaniye Savaşları (1517) ile Memlük Devleti'ni yıkarak Mısır'ı Osmanlı topraklarına kattı.

Yavuz Sultan Selim, Mısır'ın fethedilmesiyle Baharat Yolu ve Halifelik makamını Osmanlı Devleti'ne kazandırdı. Bu fetihlerle Osmanlı, Avrupa, Asya ve Afrika'da toprakları olan gerçek bir cihan devleti haline geldi.

Yavuz, sadece 8 yıllık kısa saltanat süresinde Osmanlı topraklarını yaklaşık üç kat büyüterek oğlu Kanuni'ye çok güçlü bir devlet bıraktı. Bu başarıları, onu Osmanlı tarihinin en önemli padişahlarından biri yapmıştır.

Harika bir bilgi: Yavuz Sultan Selim'in Mısır'ı fethetmesiyle kutsal emanetler (Hz. Muhammed'in kılıcı, hırkası gibi eşyalar) İstanbul'a getirildi ve halen Topkapı Sarayı'nda muhafaza edilmektedir.