Kapak Sayfası

Bu Sosyal Bilgiler 5. sınıf ders notları, sen de dahil olmak üzere tüm öğrencilerin bu dersi daha kolay anlamasını sağlayacak. Sosyal Bilgiler dersi sadece ezberlenen bir ders değil, aynı zamanda günlük hayatta karşılaştığın olayları anlaman için gerekli bilgileri veriyor.

Bu notlarla birey ve toplum, kültür ve miras gibi konuları öğrenirken aynı zamanda etkin vatandaş olmaya da hazırlanacaksın. Her konuyu kendi yaşantınla ilişkilendirerek öğrenmen çok daha kolay olacak!

Sosyal Bilgiler Dersi ve Etkin Vatandaş

Sosyal Bilgiler dersi, seni hem iyi bir insan hem de sorumlu bir vatandaş olarak yetiştiren süper bir ders! Bu ders sayesinde ülkenin bağımsızlık sembollerini, haklarını ve sorumluluklarını öğreniyorsun.

Sosyal bilimler, hayatımızda olan olayları inceleyen bilim dalları. Tarih, coğrafya, psikoloji gibi birçok farklı alanı içeriyor. Sen de günlük hayatta bu bilim dallarının hepsini kullanıyorsun aslında!

Etkin vatandaş olmak demek, haklarını bilen ama sorumluluklarını da yerine getiren kişi olmak demek. Mesela seçimlerde oy kullanmak, vergilerini ödemek ve toplumsal sorunlara çözüm üretmek gibi. Sen şimdiden dilekçe yazmayı öğrenerek etkin vatandaşlığa adım atabilirsin!

Önemli: Her olay birden fazla nedeni olan çok boyutlu olabilir. Trafik kazası sadece sürücü hatasından değil, hava şartları ya da yol kusurlarından da kaynaklanabilir.

Olaylar ve Birey-Toplum İlişkisi

Hayatta karşılaştığın her olayın mutlaka birden fazla nedeni ve sonucu var. Hava kirliliği sadece arabalardan değil, fabrikalardan ve orman yangınlarından da kaynaklanabilir. Bu yüzden olaylara tek açıdan bakmaman gerekiyor!

Birey, toplumun bir parçası olan sen dahil herkesi ifade ediyor. Sosyalleşme sürecinde ailenden öğrendiğin "günaydın" deme, teşekkür etme gibi davranışlar seni toplumun bir üyesi yapıyor.

Grup en az iki kişiden oluşan, ortak amacı olan topluluklardır. Sınıfın, ailen, futbol takımın birer grup! Kalabalık ise otobüs durağında bekleyen insanlar gibi rastgele bir araya gelen, birbirini tanımayan topluluklardır.

Dikkat: Bir insan aynı anda birden çok gruba üye olabilir. Sen hem ailenin bir üyesisin, hem sınıfının öğrencisisin!

Kurumlar ve Roller

Kurumlar, toplumun ihtiyaçlarını karşılamak için kurulan yerlerdir. Okulun, hastane, polis merkezi gibi. Resmi kurumlar devlet tarafından, özel kurumlar ise kişiler tarafından kurulur.

Her insanın farklı rolleri vardır. Sen evde çocuk, okulda öğrenci, spor kulübünde sporcu rolündesin. Rolün değiştikçe görevlerin de değişir - bu çok normal!

Görev, rolünün gereğini yapman demek. Sorumluluk ise yaptığın işin sonuçlarını kabul etmen. Hak ise bir şeyi yapabilme yetkin. Mesela eğitim görme hakkın var ama derslerine çalışma sorumluluğun da var.

Unutma: Aile hem grup hem de kurumdur. Çünkü ortak amacınız var (grup) ve toplumsal bir ihtiyacı karşılıyor (kurum).

Çocuk Hakları

20 Kasım 1989'da Birleşmiş Milletler tarafından Çocuk Hakları Sözleşmesi ilan edildi. Bu tarih her yıl Çocuk Hakları Günü olarak kutlanıyor!

UNICEF, dünya çapında çocukları koruyan özel bir kuruluş. Ülkemizde de Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü korunmaya ihtiyaç duyan çocuklara yardım ediyor.

Senin de vazgeçilmez hakların var: Yaşama hakkı, eğitim hakkı, oyun oynama hakkı, sağlık hakkı, düşüncelerini ifade etme hakkı. Çocuk ihmali ve çocuk istismarı ise bu haklarının ihlal edilmesi demek.

Bilin ki: 18 yaşına kadar herkes çocuktur ve özel olarak korunması gerekir. Zorla çalıştırılmak, eğitimden mahrum kalmak hak ihlalidir.

Çocuk Hakları Detayları

Çocuk hakları konusunda UNICEF'in çalışmaları dünya genelinde devam ediyor. Bu kuruluş dil, din, ırk ayırt etmeden tüm çocuklara yardım ediyor.

Ülkemizde Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü sayesinde yoksul ve korunmaya muhtaç çocuklar eğitim, sağlık ve kültür hizmetlerinden yararlanabiliyor. Bu durum devletin çocuklara verdiği önemin göstergesi!

Çocuk hakları ihlalleri maalesef hâlâ yaşanıyor: Küçük yaşta çalıştırılma, şiddete maruz kalma, eğitim hakkının engellenmesi gibi. Sen de bu durumlarla karşılaştığında yetişkinlerden yardım isteyebilirsin.

Hatırla: Her çocuğun görüşlerini serbestçe ifade etme hakkı vardır. Düşüncelerini paylaşmaktan çekinme!

Tarihe Yolculuk ve Yerleşme

İnsanlar her zaman güvenli, su kaynağı bol, tarıma elverişli yerleri tercih etmiş. İlkçağ uygarlıkları da bu özelliklere sahip alanlara yerleşmiş!

İlk insanlar mağaralarda yaşarken avcılık ve toplayıcılık yapıyordu. Sonra yerleşik hayata geçerek köyler kurmuş, tarım yapmaya başlamışlar. Çatalhöyük ülkemizdeki ilk yerleşim yerlerinden biri!

Yüzyıl hesaplamak çok kolay: Tarihin son iki rakamını sil, kalan sayıya 1 ekle! 1998 tarihi için: 19+1=20. yüzyıl. Tarih çağları ise İlkçağ, Ortaçağ, Yeniçağ ve Yakınçağ olmak üzere dörde ayrılıyor.

İpucu: Yazının icadı (M.Ö. 3200) tarih çağlarının başlangıcıdır. Öncesi tarih öncesi çağlardır!

Mezopotamya Uygarlıkları

Mezopotamya "iki ırmak arası" anlamına geliyor ve Fırat ile Dicle nehirleri arasında yer alıyor. Burada çok önemli uygarlıklar kurulmuş!

Sümerler dünyanın bilinen ilk uygarlığı! Yazıyı icat etmiş, tekerleği bulmuş ve Ziggurat adı verilen tapınakları yapmışlar. Gılgamış Destanı da onlara ait.

Babilllerin en ünlü kralı Hammurabi. Hammurabi Kanunları tarihteki ilk anayasa sayılıyor ama "kısasa kısas" prensibine dayandığı için çok sertti. Asurlular ise ticaretle uğraşmış ve Anadolu'ya yazıyı getirmişler.

Harika bilgi: Asurlular karum adı verilen ticaret merkezleri kurmuş. Kayseri Kültepe'de onların kil tabletleri bulunuyor!

Anadolu Uygarlıkları - Hititler ve Urartular

Hititler Orta Anadolu'da Hattuşaş (Boğazköy) merkezli bir uygarlık kurmuşlar. Pankuş adı verilen soylular meclisi ve Tavananna adlı kraliçeleri vardı.

Hititler "Bin Tanrı İli" olarak anılırdı çünkü çok tanrılı bir dine sahiptiler. Kadeş Antlaşması tarihin ilk yazılı antlaşması olarak önemli! İvriz Kabartmaları da onlara ait.

Urartular Doğu Anadolu'da Van merkezli yaşamışlar. Tarım için su kanalları ve barajlar yapmışlar - Şamran Kanalı hâlâ kullanılıyor! Van Kalesi gibi sağlam yapılar inşa etmiş, maden işlemeciliğinde ustalaşmışlardır.

İlginç: Urartular ölümden sonraki hayata inandıkları için mezarlara eşya koyarlardı. Bu ahiret inancının göstergesi!

Diğer Anadolu Uygarlıkları

Frigler Sakarya nehri çevresinde yaşamış, krallarına Midas adı verilirdi. Tarım ve hayvancılığa o kadar önem vermişler ki saban kırana ölüm cezası verirlermiş! Tümülüs adı verilen yığma mezarları ve fibula adlı çengelli iğneleri ünlü.

İyonlar Ege kıyısında polis adı verilen şehir devletleri kurmuşlar. Herodot, Hipokrat, Tales gibi ünlü bilim insanları yetiştirmişler. Artemis Tapınağı ve Efes Antik Tiyatrosu günümüze ulaşan eserleri.

Lidyalılar ise parayı icat ederek takas sistemine son vermişler. Kral Yolu'nu yaparak ticareti geliştirmiş, zengin maden yataklarından faydalanmışlardır.

Süper bilgi: İyonlar Fenike alfabesini Batı'ya taşımışlar. Sen de kullandığın alfabenin kökenlerini onlara borçlusun!