TÜRKLERİN İSLAMİYETİ KABULÜ VE İLK TÜRK İSLAM DEVLETLERİ

Türkler tarih boyunca farklı dinleri benimsemişlerdir. İlk olarak Gök Tengri inancına sahip olan Türkler, zamanla Manihaizm, Budizm, Hıristiyanlık ve Musevilik gibi dinleri de kabul etmişlerdir. Son olarak İslamiyet'i benimsemişlerdir.

Türkler ile Müslümanlar ilk kez Hz. Ömer döneminde sınır komşusu oldular. Ancak Emeviler dönemindeki "mevali" anlayışı (Arap olmayanlara ikinci sınıf insan muamelesi yapılması) nedeniyle İslamiyet'e geçiş gecikti. Emevi halifesi Ömer bin Abdülaziz'in (717-720) ılımlı politikası sayesinde az da olsa İslamiyet'e geçişler başladı.

İlginç Bilgi: 751'de gerçekleşen Talas Savaşı'nda Türkler, Abbasilere yardım etti ve bu savaştan sonra İslamiyet'e geçiş hızlandı. Bu savaş aynı zamanda Çin'in Orta Asya'daki hakimiyetini de sona erdirdi.

Talas Savaşı (751), Karahanlıların kuruluşu (840), Gaznelilerin kuruluşu (963), Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluşu (1040), Dandanakan Savaşı (1040), Pasinler Savaşı (1048) ve Malazgirt Savaşı (1071) Türk İslam tarihindeki başlıca siyasi gelişmelerdir.

Kaşgarlı Mahmud, Divânü Lûgati't-Türk adlı eserinde Türkçeyi Araplara öğretmek için bir sözlük hazırlamış ve Türk kültürü ile ilgili değerli bilgiler vermiştir.

TÜRKLERİN İSLAMİYETİ KABULÜ VE İLK TÜRK İSLAM DEVLETLERİ

İslamiyet'e geçiş X. yüzyılda hızlandı. Sufiler ve gaziler, cami ve medreseler inşa ederek ribatları (sınır karakolları) ilim merkezlerine dönüştürdüler. Mutasavvıf Şakik-i Belhi, Budist Türklerin İslamiyet'i seçmesinde etkili oldu.

X. yüzyılda Oğuzların Müslüman olmasıyla birlikte bu topluluklar "Türkmen" adıyla anılmaya başladı. Kabil, Gazne ve Gur'daki Halaç Türkleri ile Karluk, Yağma ve Çiğil Türkleri de İslamiyet'i seçtiler.

Tarihçi İbnü'l-Esîr, "200 bin çadırlık Türk topluluğu İslamiyet'i seçti" diye yazmıştır. Hazarların büyük kısmı ve Karahanlı Hükümdarı Satuk Buğra Han da İslamiyet'i kabul edenler arasındaydı.

Gök Tengri inancı ile İslamiyet arasında bazı ortak değerler vardı:

• Hırsızlık yapmama
• Yalan söylememe
• Temizlik
• Adil olma

Bunu Bilmelisin: İtil Bulgar Hükümdarı Almuş Han, Abbasi halifesinden İslam'ı anlatacak fakihler ve dini yapılar için ustalar istedi. Almuş Han, İslamiyet'i resmen kabul eden ilk Türk hükümdarıdır.

Türklerdeki cihan hakimiyeti mefkuresi (dünyaya hakim olma düşüncesi) ile İslamiyet'teki cihat fikri birleşince, Türklerin İslamiyet'i kabulü hız kazandı.

TÜRKLERİN İSLAMİYETİ KABULÜ VE İLK TÜRK İSLAM DEVLETLERİ

Türkler dışında diğer topluluklar da İslamiyet'i kabul ettiler. Acemler (İranlılar), Müslümanların İran'ı fethetmesiyle İslamiyet'le tanıştılar. Vezirlik makamı ve önemli görevler Acem aileleri ile İranlı bürokratlara bırakıldı.

Berberiler, kuzey Afrika'da yaşayan ve tabiat güçlerine tapan bir topluluktu. Hz. Osman döneminde Müslümanlarla ilişkileri başladı. Emevilerin bölgeyi fethi ve Arapların yerleşmesiyle İslamiyet'e geçtiler ve zamanla büyük ölçüde Araplaştılar.

Kürtlerin İslam'la tanışması ise Hz. Muhammed döneminde Caban el-Kürdi'nin Müslüman olmasıyla başladı. İslamiyet, El Cezire bölgesinde (Güneydoğu Anadolu) Arabistan'a giden Kürt tüccarların İslam'ı seçmesiyle yayıldı.

İlginç Bilgi: İranlı tarihçi Belazuri, "Fütühu'l-Büldan" (Ülkelerin Fetihleri) adlı eserinde, Bizans ve Sasanilerin Kürtlere uyguladığı baskıların bölgenin fethini kolaylaştırdığını belirtmiştir.

İlk Müslüman Türk Devleti: Karahanlı Devleti (840-1212)

• Uygur Devleti'nin yıkılmasından sonra Karluk, Yağma ve Çiğil Türkleri tarafından kuruldu
• Kurucusu "Bilge Kül Kadir Han"dır
• Başkent "Balasagun"dur
• 932'de Satuk Buğra Han İslamiyet'i kabul etti ve "Abdülkerim" adını aldı
• Orta Asya'daki ilk Müslüman Türk devletidir
• Gaznelilerle birlikte Samanoğulları'na son verdiler

TÜRKLERİN İSLAMİYETİ KABULÜ VE İLK TÜRK İSLAM DEVLETLERİ

Karahanlılar, Yusuf Kadir Han'dan sonra Gaznelilerle yaşanan mücadele sonrası 1042'de Doğu ve Batı Karahanlılar olmak üzere ikiye ayrıldılar. Doğu Karahanlılar önce Büyük Selçuklu Devleti, 1211'de Karahitayların yönetimi altına girdi. Batı Karahanlılar ise Karahitaylar ve Harzemşahlar yönetiminden sonra 1212'de yıkıldı.

Gazneli Devleti (963-1187), Samanoğulları'nda haciplik (halkla sultan arasındaki görüşmeleri sağlayan kişi) yapmış Türk komutanı Alp Tigin tarafından kuruldu.

Gazneli Mahmut Dönemi (998-1030) devletin en parlak zamanıydı:

• Karahanlılarla birlikte Samanoğulları'na son verdiler
• Abbasi halifesini Şii Büveyhoğulları baskısından kurtardı
• Halife tarafından "Sultan" unvanını aldı (Sultan unvanını kullanan ilk Türk hükümdar)
• Hindistan'a 17 sefer yaptı (Amacı: Bölge ekonomisini ele geçirmek, kast sistemini yıkmak ve İslamiyet'i yaymak)
• Selçukluların başındaki Arslan Yabgu'yu bir hileyle ziyafet bahanesiyle çağırıp Kalincar Kalesi'ne hapsetti

Önemli Bilgi: Gazneli Mahmut, "Sultan" unvanını kullanan ilk Türk hükümdarıdır.

Gazneli Mesut Dönemi'nde (1031-1041) devlet gücünü kaybetmeye başladı. Tuğrul ve Çağrı Beyler ile yaptığı 1035 Nesa, 1037 Serahs, 1038 Nisabur ve 1040 Dandanakan Savaşları sonrasında yıkılış sürecine girdi. Devlet, 1187'de Afganlı Gurlar tarafından yıkıldı.

TÜRKLERİN İSLAMİYETİ KABULÜ VE İLK TÜRK İSLAM DEVLETLERİ

İslamiyet sonrası dönemde Türkler, Türk töresi ile İslami gelenekler arasında bir köprü kurdular. Karahanlı hükümdarlar İslami ve Türkçe isimler ve unvanlar kullandılar. İslamiyet'teki cihat anlayışı ve Türklerdeki cihan hakimiyeti ideali birleşti. Bu ideale göre "Allah, Türklere dünyadaki bütün milletleri idare etme görevi vermiştir."

Devlet yönetiminde kut anlayışı (yönetme yetkisinin Gök Tengri tarafından verilmesi) devam etti. İkili teşkilat geleneği (batıda ve doğuda iki yönetici olması) sürdürüldü. Örneğin Karahanlılarda Batı'da Buğra Kara Han, Doğu'da Arslan Kara Han ülkeyi yönetti.

Eski Türk devlet geleneği devam ederek yüksek rütbeli görevlilerden oluşan danışma meclisleri kuruldu ve kurultay geleneği sürdürüldü. Ayulkı (vezir) makamı Türk İslam devletlerinde varlığını sürdürdü. Karahanlılarda "yuğruş", Gaznelilerde "hâce" olarak adlandırılıyordu.

Kaşgarlı Mahmud'un Sözleri: "Gördüm ki Allah devlet güneşini Türk burçlarına doğduruyor, bütün felekleri onların hükümranlığına döndürüyor. Onlara Türk adını verip hükümran kılmış ve onları insanlığın başına getirip hak yolda desteklemiş, onları dönemin egemen gücü kılmış, insanların idaresini onların eline vermiş."

İslami dönemde de Türk devlet yapısında hükümdara yardımcı olan vezirler önemli görevler üstlendi. Yusuf Has Hacip, "Kutadgu Bilig" adlı eserinde veziri "Hükümdarın elleri" olarak tanımlamıştır.

TÜRKLERİN İSLAMİYETİ KABULÜ VE İLK TÜRK İSLAM DEVLETLERİ

Hükümet işleri Karahanlılar'da "Meclis-i Ali", Gazneliler'de ise "Divan-ı Vezaret" adı verilen büyük divanlarda görüşülürdü. Divan-ı Vezaret, vezirin başkanlığında toplanır, yönetim ve maliyeden sorumlu olurdu.

Gazneliler'de çeşitli divanlar vardı:

• Divan-ı Arz: Ordu ihtiyaçlarını karşılardı
• Divan-ı İnşa: Yazışmalara bakardı
• Divan-ı İşraf: İstihbarat ve teftiş işlerine bakardı

Türk İslam devletlerindeki hukuk anlayışı, örfi ve şer'i hukuka dayanırdı:

Örf-i hukuk:

• Türk töresine dayanır
• Devlet ile vatandaşlar arası karşılıklı hak ve yükümlülükleri düzenlerdi
• Örfi davalara Divan-ı Mezalim'de (yüksek mahkeme) hükümdarlar bakardı

Şer-i hukuk:

• Dini esaslara dayanırdı
• Evlenme, boşanma, miras gibi ilişkileri düzenlerdi
• Davalara kadılar bakardı

İlk Ücretli Askerlik: İslamiyet öncesi dönemde ilk ücretli askerlik Hazarlar'da görülürken, İslamiyet sonrası ilk ücretli askerlik Gaznelilerde uygulandı.

Karahanlı ordusu onlu sisteme benzerdi. Karahanlılar ordusu tamamen Türklerden oluşurken, Gazneli ordusunda farklı milletlerden askerler yer alırdı. Askeri birlikler; saka (artçı birlik), kalp (merkez), meymene (sağ kol), meysere (sol kol) ve talia (öncü birlik) şeklinde düzenlenmişti.

TÜRKLERİN İSLAMİYETİ KABULÜ VE İLK TÜRK İSLAM DEVLETLERİ

Türk İslam devletlerindeki askeri teşkilatta gulam sistemi önemli bir yer tutuyordu. Gulam, Arapçada çocuk anlamına gelir, ancak İslam devletlerindeki anlamı "köle" idi. Bunlar hükümdarı koruyan askerlerdi. İlk Gulam sistemi Karahanlılar'da görüldü ve gulamlar Türklerden oluştu. Gaznelilerde ise ilk defa farklı etnik yapıda olanlar alındı. Bu sistem, Osmanlı'da kapıkulu askerleri olarak devam etti.

Gulamlar iki bölümden oluşuyordu:

Saray Gılmanları:

• Sultanı ve sarayı korurlar, maaş alırlardı
• Aldıkları maaşa Büyük Selçuklularda "Bistegani", Osmanlılarda "Ulufe" denirdi

Hassa Ordusu:

• Ordunun asıl savaşçı kısmıydı ve süvarilerden oluşurdu
• Karahanlı ve Gaznelilerde maaş alırlardı
• Büyük Selçuklular'da maaş yerine ikta (toprak) aldılar

Önemli Not: İlk ikta askerleri Büyük Selçuklular'da görülür (Osmanlılarda Tımarlı Sipahiler).

İslamiyet'in kabulüyle Türklerin toplum hayatında önemli değişimler oldu. Şehir kültürü ve yerleşik hayat başladı. Köylerde tarım ve hayvancılık gelişirken, şehirlerde ticaret ve el sanatları yaygınlaştı. Şehir hayatının gelişmesiyle fütüvvet teşkilatı (esnaf dayanışma örgütü) ve vakıf teşkilatı güçlendi.

TÜRKLERİN İSLAMİYETİ KABULÜ VE İLK TÜRK İSLAM DEVLETLERİ

Fütüvvet teşkilatı ilk defa Abbasi Halifesi Nasır (1180-1225) tarafından kuruldu. Bu teşkilat, zanaatkârlar arasında dayanışma sağlıyordu. Camiler, medreseler, imarethaneler, darüşşifalar, çeşmeler, köprüler ve kervansarayların çoğu vakıflar tarafından inşa edildi. Fütüvvet teşkilatı, Selçuklularda Ahî Teşkilatı, Osmanlıda Lonca Teşkilatı, Türkiye Cumhuriyeti'nde ise Esnaf ve Sanatkârlar derneği olarak devam etti.

İslamlaşma sürecinde şehirlerde Fars ve Arap kültürü etkili oldu. Karahanlılar'da resmi, konuşma ve edebiyat dili Türkçe iken, Hakaniye lehçesi kullanıldı. Önce Uygur alfabesi, sonra Arap alfabesi kullanıldı. Karahanlılar döneminde önemli şairler yaşadı.

Yusuf Has Hacip ve Kutadgu Bilig:

• 1017'de Balasagun'da doğdu
• 1069-1070'te Kaşgar'da eserini yazdı
• Eserini Karahanlı Hükümdarı Tamgaç Buğra Han'a sundu
• İlk siyasetname olarak kabul edilir
• Felsefi ve edebi ustalık içerir
• Alimlere saygı duyulmasını öğütler ve topluma faydalı olmanın insanı iki dünyada mutlu edeceğine inanır
• Devlet yöneticilerine öğütlerde bulunur

Kutadgu Bilig'in Anlamı: "Kutlu Kılan Bilgi" anlamındadır. Eserdeki öğütler adaleti temsil eden Hükümdar Kün Toğdı, devleti temsil eden Vezir Ay-Toldı, aklı temsil eden Vezirin oğlu Ögdilmiş ve akıbeti temsil eden Vezirin kardeşi Odgurmış'ın sözleriyle verilir.

TÜRKLERİN İSLAMİYETİ KABULÜ VE İLK TÜRK İSLAM DEVLETLERİ

Kaşgarlı Mahmut ve Divânü Lûgatit-Türk:

• 11. yüzyıl ilk yarısında Kaşgar'da doğdu
• "Türk Dilinin Sözlüğü" anlamına gelir
• Türk illerindeki seyahatleri sonrasında (1072-1074) eserini yazdı
• İlk lügat ve dil bilgisi kitabıdır
• 7.500 kelimeyi tanımladı
• Halk dilindeki şiirler, Türkçe deyimler ve atasözlerini içerir
• Adlar ve unvanları açıklar
• Türklerde günlük yaşam, tarih, edebiyat, gelenek görenekler hakkında bilgi verir
• İlk Türk dünyası haritasını çizdi
• Mesleklerle ilgili açıklamalarda bulundu

Edip Ahmet Yüknekî ve Atabetü'l-Hakayık:

• 12. yüzyılda Uygur alfabesiyle yazıldı
• "Hakikatler Basamağı (Eşiği)" anlamındadır
• Eğitici, öğretici bir nasihatnamedir
• Allah'a, Hz. Muhammed'e ve dört halifeye övgü ile başlar
• İslam ahlakını öğretmeyi amaçlar
• "Mutluluğa ulaştıran bilgidir" der
• Bilgili insanları dost edinmeyi, cahillerden uzak durmayı öğütler

Önemli Bilgi: Ahmet Yesevi, ilk Türk mutasavvıfıdır. "Pîr-i Türkistan, Hazreti Sultan" unvanlarıyla anılmıştır. Tasavvuf (kalbi kötü huylardan temizleyip iyi huylarla doldurmak) inancını Türkler arasında yaymıştır.

Ahmet Yesevi ve Divân-ı Hikmet:

• 12. yy başlarında Türkistan'ın Yesi kentinde doğdu
• Türkçe şiirlerinde Allah'a ulaşma amacını açıklar
• "Hikmet" adı verilen şiirleri dörtlükler şeklindedir
• Şiirleri dini, tasavvufi ve öğreticidir
• Takipçileri tarafından 17. yüzyılda şiirleri "Divân-ı Hikmet"te toplandı

TÜRKLERİN İSLAMİYETİ KABULÜ VE İLK TÜRK İSLAM DEVLETLERİ

Ahmet Yesevi, hikmetlerinde insanlara dünyanın geçici olduğunu, üzülmemeyi, yüceliğin Allah'a mahsus olduğunu ve kibirlenmemeyi öğütledi. İnsanları düşünmeye, kendi farkına varmaya ve haksızlıktan kaçınmaya çağırdı. İslam esasları ile Türk kültürünü kaynaştırarak İslamiyet'in göçebe Türk boyları arasında yayılmasını sağladı. Düşünceleri İç Asya'dan Anadolu, Batı Trakya ve Balkanlar'a da ulaştı.

Oğuzların İslamiyet'i kabulü, Türk tarihinde önemli bir dönüm noktasıdır. Oğuzlar, adlarını "Ok+Uz" (Boylar) kelimelerinden almıştır. Efsaneye göre kökleri Oğuz Kağan'a dayanır ve iki kola ayrılır: "Boz-oklar" ve "Üç-oklar".

Oğuz boyları şunlardı:

• Bozoklar: Gün Han (Kayı, Bayat, Alka Evli, Kara Evli), Ay Han (Yazır, Döğer, Dodurga, Yaparlı), Yıldız Han (Avşar, Kızık, Beğdili, Karkın)
• Üçoklar: Gök Han (Bayındır, Peçenek, Çavuldur, Çepni), Dağ Han (Salur, Eymür, Alayuntlu, Yüreğir), Deniz Han (İğdir, Büğdüz, Yıva, Kınık)

İlginç Bilgi: Oğuzlar İslamiyet'le tanışmalarından sonra "Türkmen" adıyla anılmaya başladılar.

Oğuzlar, Yenisey ve Orhun Yazıtlarına göre Kök Türk ve Uygurların kuruluşunda da etkiliydi. 10. yüzyılda Seyhun Nehri'nin kuzeyinden Hazar Denizi'nin doğusuna gelip kendi devletlerini kurdular ve göçebe hayat sürdüler. Bu topraklara "Oğuz Bozkırı" adını verdiler. Yengi-kent, Huvare, Cend, Sütkent, Farab ve Barçınkent gibi şehirler kurdular.