Birinci Ünite: Bir Kahraman Doğuyor

Uzun yıllar süren savaşlar, ülkede ekonomik ve sosyal sorunlara yol açmıştı. Osmanlı Devleti, 19. yüzyılda dış güçlerin etkisi altında kalmıştı. Bu dönemde Sanayi İnkılabı ve Fransız İhtilali dünyada büyük değişimler yaratıyordu.

Sanayi İnkılabı ile Avrupalılar buhar gücüyle çalışan gemiler ve dokuma fabrikaları kurdular. Küçük atölyelerin yerini fabrikalar, insan gücünün yerini makineler aldı. Bu durum sömürgecilik yarışını hızlandırdı. İngiltere bu yarışta başı çekerken, artan rekabet Birinci Dünya Savaşı'na zemin hazırladı.

Fransız İhtilali ile hürriyet, eşitlik, adalet ve milliyetçilik fikirleri dünyaya yayıldı. Özellikle milliyetçilik fikri, çok uluslu imparatorlukları olumsuz etkiledi. Fransızların "Her millete bir devlet" sloganı, Osmanlı'da yaşayan azınlıkları etkiledi. Sırplarla başlayan isyanlar diğer azınlıklara da yayıldı.

Dikkat! Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik düşüncesi, asırlardır Balkanlarda barış içinde yaşayan milletlerin isyan etmesine neden olmuştur.

Osmanlı'yı Kurtarma Çabaları

19. yüzyılda Osmanlı Devleti dış borçlarını ödeyemeyince, alacaklı devletler Düyûn-u Umûmiye teşkilatını kurarak gelir kaynaklarının çoğuna el koydular. Bu durum ve kapitülasyonlar, devletin ekonomik bağımsızlığına büyük zarar verdi.

Devleti dağılmaktan kurtarmak için aydınlar ve yöneticiler çeşitli fikir akımları geliştirdiler:

Osmanlıcılık: Herkesi din ve ırk ayrımı yapmadan Osmanlı vatandaşı olarak kabul eden düşüncedir. Bu düşünceyle herkesin eşit haklarla dağılmanın önüne geçileceğini savunur.

İslamcılık (Ümmetçilik): Tüm Müslümanları Osmanlı halifesinin etrafında toplamayı amaçlar. Devletin parçalanmasını engellemek için sadece Müslümanları bir çatı altında toplamak gerektiğini savunur.

Batıcılık (Garpçılık): Dağılmanın nedenini Batı'nın bilim ve tekniğinden uzak kalmaya bağlar. Kurtuluşun Batı'ya ayak uydurmaktan geçtiğini düşünür.

Türkçülük (Pantürkizm): En son ortaya çıkan akımdır. Dünyadaki bütün Türklerin bir yönetim altında toplanmasını amaçlar.

Bu fikir akımlarının etkisiyle bazı reformlar yapıldı:

• Tanzimat Fermanı (1839): Din ve ırk ayrımı yapılmadan herkes eşit kabul edildi.
• Islahat Fermanı (1856): Gayrimüslimlere ek haklar verildi.
• I. Meşrutiyet (1876): Kanun-i Esasi adıyla ilk anayasa hazırlandı, halk ilk kez yönetime katıldı.
• II. Meşrutiyet (1908): İttihat ve Terakki Cemiyeti baskısıyla Mebusan Meclisi tekrar açıldı.

Unutma! Bu reformlara rağmen azınlık isyanları ve devletin dağılma süreci durdurulamadı.

Mustafa Kemal'in Çocukluğu ve Öğrenim Hayatı

Mustafa Kemal, 1881'de Selanik'te doğdu. Annesi Zübeyde Hanım (ev hanımı), babası Ali Rıza Efendi (gümrük memuru) idi. Sevgi, saygı ve dayanışma duygularının yoğun olduğu bir ailede yetişti. Mustafa Kemal, ailenin önemine sık sık vurgu yapardı.

Selanik'in Özellikleri:

• Sosyal ve Etnik Yapı: Türk, Rum, Bulgar, Ermeni, Sırp gibi birçok milletin bir arada yaşadığı çok uluslu bir yapıya sahipti.
• Kültürel Yapı: Batı'dan gelen fikir akımlarına açık, çeşitli gazete ve dergilerin kolay temin edilebildiği bir şehirdi.
• Ekonomik Yapı: Önemli bir liman şehri, demir yolu ile bağlantılı, ekonomik açıdan gelişmiş ve Batı ile etkileşimi kolaydı.

Mustafa Kemal'in Öğrenim Hayatı:

1. Mahalle Mektebi: Annesi dini eğitim almasını istedi.
2. Şemsi Efendi Mektebi: Babası modern eğitim almasını istedi.
3. Selanik Mülkiye Rüştiyesi: Babasının ölümünden sonra annesi onu okusun diye Selanik'e gönderdi.
4. Selanik Askeri Rüştiyesi: Askeri okul öğrencilerinin kıyafetlerinden etkilenip asker olmaya karar verdi. Matematik öğretmeni ona "Kemal" adını verdi.
5. Manastır Askeri İdadisi: Fransız ve Türk yazarları okuyarak eşitlik, adalet ve milliyetçilik fikirlerini öğrendi. Osmanlı'nın sorunlarıyla ilgilenmeye başladı.
6. İstanbul Harp Okulu: İstanbul'da siyasi fikirleri gelişti. 1902'de teğmen rütbesiyle mezun oldu.
7. İstanbul Harp Akademisi: Arkadaşlarıyla devlet sorunlarını tartıştı ve el yazması gizli bir gazete çıkardı. 1905'te "kurmay yüzbaşı" rütbesiyle mezun oldu.

İlginç Bilgi: Mustafa Kemal'in fikirlerinden dolayı ilk görev yeri olan Şam'a atanması, onun daha okul yıllarında bile sistem karşıtı olduğunu gösterir.

Mustafa Kemal'in Fikir Hayatı ve Askerlik Mesleği

Mustafa Kemal'in düşünce yapısını şekillendiren etkenler:

• Doğup büyüdüğü Selanik'in sosyal, siyasi ve kültürel ortamı
• Yaşadığı olaylar, katıldığı savaşlar ve görev aldığı yerler
• Okuduğu kitaplar ve yazarlar
• Eğitim hayatındaki olaylar ve öğretmenleri
• Osmanlı'nın içinde bulunduğu olumsuz durum

Mustafa Kemal'i etkileyen Türk düşünürler: Namık Kemal, Ziya Gökalp, Tevfik Fikret ve Mehmet Emin Yurdakul gibi yazarlar onun vatansever ve milliyetçi düşüncelerini etkilemiştir.

Mustafa Kemal'i etkileyen yabancı düşünürler: Montesquieu, Voltaire ve J.J. Rousseau gibi Fransız İhtilali'ni başlatan yazarların eserlerinden adalet, eşitlik, insan hakları, hürriyet ve demokrasi fikirlerini öğrendi.

Mustafa Kemal'in Askerlik Hayatı:

Şam Günleri (1905): İlk görev yeri olan Şam'da "Vatan ve Hürriyet" adlı gizli bir cemiyet kurdu. Bu, onun liderlik, teşkilatçılık ve vatanseverlik özelliklerini yansıtıyordu.

Selanik Günleri: İttihat ve Terakki Cemiyeti ile birlikte çalışmalar yürüttü. 3. Ordu Selanik Tümeni Kurmay Başkanlığına atandı. 31 Mart Olayı'nı bastırmak için Hareket Ordusu'nda görev aldı. İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin siyasete karışmasını doğru bulmadığı için yollarını ayırdı.

31 Mart Olayı (13 Nisan 1909): İstanbul'da meşrutiyeti yıkmak isteyenlerin çıkardığı isyan. Olayı bastırmak için Selanik'ten Mahmut Şevket Paşa komutasında, Mustafa Kemal'in kurmay başkanlığını yaptığı "Hareket Ordusu" gönderildi.

Önemli! Hareket Ordusu adını Mustafa Kemal vermiştir. 31 Mart Olayı, Türk tarihinde ilk kez mevcut rejime karşı çıkılmış bir ayaklanmadır.

Mustafa Kemal'in Katıldığı Savaşlar

Trablusgarp Savaşı (1911-1912):

• Taraflar: İtalya - Osmanlı Devleti
• Nedeni: İtalya'nın Kuzey Afrika'daki Trablusgarp'a göz dikmesi
• Gelişimi: Osmanlı, Mısır İngilizlerin elinde olduğu için karadan ordu gönderemedi. Deniz gücü de yetersizdi. Mustafa Kemal dâhil bazı subaylar kılık değiştirerek bölgeye gitti. Derne ve Tobruk'ta halkı örgütleyerek İtalyanlara karşı başarılı mücadele verdi.
• Sonucu: Balkan Savaşları başlayınca İtalya ile barış yapıldı. "Uşi Antlaşması" ile Trablusgarp İtalya'ya, On İki Ada geçici olarak İtalya'ya verildi.

I. Balkan Savaşı (1912):

• Bulgaristan, Yunanistan, Sırbistan ve Karadağ'ın birleşerek Osmanlı'ya saldırması
• Ordu içindeki karışıklıklar ve lojistik sorunlar nedeniyle İstanbul ve Gelibolu hariç tüm Trakya kaybedildi

II. Balkan Savaşı (1913):

• I. Balkan Savaşı'nda en fazla toprak alan Bulgaristan'a karşı diğer Balkan devletlerinin birleşmesi
• Osmanlı bu durumdan yararlanarak Edirne ve Kırklareli'ni geri aldı
• Mustafa Kemal, Bolayır Kolordusu Kurmay Başkanı olarak görev yaptı ve Edirne'nin kurtarılmasında önemli rol oynadı

I. Dünya Savaşı (1914-1918):

• Özellikle Çanakkale Cephesi'ndeki başarıları ile tanındı
• 19. Tümen Komutanı olarak Arıburnu ve Anafartalar'da düşmanı püskürttü
• "Anafartalar Kahramanı" olarak ün kazandı
• Çanakkale'deki başarıları, ileride Kurtuluş Savaşı'nın lideri olma yolunda önemli bir adım oldu

Dikkat! Mustafa Kemal'in Çanakkale'de "Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum!" sözü, onun vatanseverliğini ve kararlılığını gösterir.

Milli Uyanış: Bağımsızlık Yolunda Atılan Adımlar

Birinci Dünya Savaşı, sömürgecilik, ham madde yarışı, pazar rekabeti, silahlanma yarışı ve milliyetçilik gibi nedenlerle çıktı. Başlangıçta İtilaf (İngiltere, Fransa, Rusya) ve İttifak $Almanya, Avusturya-Macaristan, İtalya$ devletleri olarak iki blok vardı.

Savaşın başlamasıyla İtalya, İtilaf Devletleri'ne geçti. Osmanlı Devleti, siyasi yalnızlıktan kurtulmak ve kaybettiği toprakları geri almak için savaşa girdi. Almanların desteğiyle iki Alman gemisi (Yavuz ve Midilli) Rus limanlarını bombalayarak Osmanlı'yı resmen savaşa soktu.

Osmanlı'nın Savaştığı Cepheler:

• Taarruz Cepheleri: Kafkas Cephesi, Kanal Cephesi
• Savunma Cepheleri: Çanakkale, Irak, Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen
• Yardım Gönderilen Cepheler: Romanya, Galiçya, Makedonya

Kafkas Cephesi: Ruslarla savaş, Sarıkamış'ta binlerce şehit, Rusların Doğu Anadolu'yu işgali. Mustafa Kemal'in Muş ve Bitlis'i geri alması. 1917'de Rusya'da Bolşevik İhtilali olunca bu cephe kapandı.

Çanakkale Cephesi: İtilaf Devletleri'nin Osmanlı'yı savaş dışı bırakmak, İstanbul'u ele geçirmek ve Rusya'ya yardım götürmek için açtığı cephe. Mustafa Kemal'in komutasındaki Türk ordusu büyük zafer kazandı. Bu savaş, I. Dünya Savaşı'nın süresini uzattı, Rusya'ya yardım götürülemedi ve Bulgaristan İttifak Devletleri'nin yanında savaşa girdi.

Kanal Cephesi: İngilizlerin Süveyş Kanalı'nı kullanarak sömürgelerine ulaşmasını engellemek amacıyla açıldı ancak başarısız oldu.

Unutma! Çanakkale Zaferi, Mustafa Kemal'in ülke çapında tanınmasını sağladı ve ona yarbaylık rütbesi kazandırdı. Bu başarı, ileride Kurtuluş Savaşı'nda lider olmasında büyük rol oynadı.

I. Dünya Savaşı'nın Sonuçları

I. Dünya Savaşı sonucunda İtilaf Devletleri savaşı kazandı. Bu savaştan en karlı çıkan devlet İngiltere oldu. Dünya haritası yeniden belirlendi, imparatorluklar parçalandı ve milli devletler kuruldu. Yeni rejimler ortaya çıktı (Faşizm, Nazizm, Sosyalizm). Sömürgeciliğin yerini manda ve himaye fikri aldı.

Ermeni Sorunu: Asırlardır barış içinde yaşayan Ermeniler, "millet-i sadıka" (sadık millet) olarak anılırdı. Ancak artan milliyetçilik ve Rusya'nın kışkırtmalarıyla bazı Ermeni çeteleri Ruslarla işbirliği yaparak isyan çıkardı. Osmanlı Hükümeti, çıkardığı Sevk ve İskân Kanunu (1915) ile olaylara karışan Ermenileri Suriye'ye nakletme kararı aldı.

ABD'nin Savaşa Girmesi ve Wilson İlkeleri: ABD, Alman denizaltılarının ticaret gemilerini batırması üzerine İtilaf Devletleri'nin yanında savaşa girdi. ABD Başkanı Wilson, 14 maddelik ilkelerini yayımladı. Bu ilkelerin en önemlileri:

• Yenenler yenilenlerden toprak ve tazminat almayacak
• Her millet nüfusunun çok olduğu bölgede kendi devletini kurabilecek
• Dünya barışı için bir örgüt kurulacak (Milletler Cemiyeti)

Paris Barış Konferansı: Savaşın galipleri, yenilen devletlerle barış antlaşmalarını imzalamak için toplandı. Konferansta Wilson İlkeleri doğrultusunda Milletler Cemiyeti kuruldu. Osmanlı ile yapılacak antlaşma ise sonraya ertelendi.

Önemli! Wilson İlkeleri'nin "Her millet nüfusunun çok olduğu bölgede kendi devletini kurabilecektir" maddesi, Yunanlar ve Ermenilerin Anadolu'dan toprak talep etmesine neden olmuştur. Ancak aynı madde, Türklerin de kendi devletini kurma hakkını tanıyordu.

Mondros Ateşkes Antlaşması ve İşgaller

Mondros Ateşkes Antlaşması, 30 Ekim 1918'de Limni Adası'nın Mondros Limanı'nda imzalandı. Osmanlı adına Rauf Bey, İtilaf Devletleri adına Amiral Calthorpe antlaşmayı imzaladı.

Antlaşmanın Önemli Maddeleri:

• Boğazlar açılacak ve İtilaf Devletleri'nce işgal edilecek
• Osmanlı ordusu terhis edilecek, silah ve cephaneye el konulacak
• Tüm haberleşme hatları ve demir yolları İtilaf Devletleri'nin denetimine geçecek
• Güvenliği tehdit eden durumlarda herhangi bir stratejik nokta işgal edilebilecek (7. madde)
• Doğudaki altı vilayette karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu illeri işgal edebilecek (24. madde)

İşgaller: İtilaf Devletleri, 7. maddeyi bahane ederek işgallere başladı:

• İngilizler: Musul, Antep, Urfa, Maraş, Samsun, Çanakkale, Kars, Batum ve Ardahan
• Fransızlar: Adana ve Mersin çevresi
• İtalyanlar: Antalya, Konya ve Muğla
• Yunanlar: İzmir ve Doğu Trakya

Cemiyetler (Dernekler):

• Yararlı Cemiyetler: İşgallere karşı kurulan yerel direniş örgütleri $Trakya Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Redd-i İlhak Cemiyeti, Kilikyalılar Cemiyeti vb.$
• Zararlı Cemiyetler: Azınlıkların ve mandacıların kurduğu cemiyetler $Mavri Mira, Etnik-i Eterya, Pontus Rum Cemiyeti, Hınçak ve Taşnak vb.$

Kuvâ-yı Milliye: İşgallere karşı vatanı korumak için oluşan yerel direniş güçleri.

İlginç Bilgi: İtilaf Devletleri'nin donanmaları 13 Kasım 1918'de İstanbul'a geldiğinde Mustafa Kemal "Geldikleri gibi giderler." diyerek mücadele kararlılığını göstermiştir.

Milli Mücadele'nin Başlaması

İzmir'in İşgali (15 Mayıs 1919): Yunanlar Wilson İlkeleri'ne dayanarak İzmir'i işgal etti. İlk kurşunu Hasan Tahsin attı. İşgali araştırmak için gelen Amiral Bristol heyeti, Türk nüfusunun daha fazla olduğunu ve Yunanların Türkleri katlettiğini rapor etti.

Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919): İstanbul Hükümeti, Mustafa Kemal'i 9. Ordu Müfettişi olarak bölgedeki asayişi sağlamak için görevlendirdi. Ancak onun amacı halkı bilinçlendirip örgütlemek ve bağımsızlık mücadelesini başlatmaktı.

Havza Genelgesi $28-29 Mayıs 1919$: Kurtuluş Savaşı'nın ilk genelgesi olan bu belgede işgallere karşı protesto mitingleri yapılması, İtilaf Devletleri ve Osmanlı Hükümeti'ne işgalleri kınayan telgraflar çekilmesi istendi.

Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Mustafa Kemal, Rauf Bey, Ali Fuat Paşa ve Refet Bey'in imzaladığı, Kazım Karabekir ve Cemal Paşa'nın telgrafla onayladığı bu belge Kurtuluş Savaşı'nın gerekçesi, amacı ve yöntemini belirledi:

• "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir."
• "Osmanlı Hükümeti üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir."
• "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır."
• Anadolu'nun en güvenli yeri olan Sivas'ta milli bir kongre toplanacak.

Bu genelgeden sonra Mustafa Kemal askerlik görevinden istifa etti.

Önemli! Amasya Genelgesi'nde "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." ifadesiyle ilk kez milli egemenlik vurgulanmış ve Kurtuluş Savaşı millete mal edilmiştir.

Erzurum ve Sivas Kongreleri

Erzurum Kongresi (23 Temmuz 1919):

• Bölgesel amaçla toplandı fakat alınan kararlar ulusal nitelikteydi
• Mustafa Kemal kongreye katılmadan önce askerlikten istifa etti
• Önemli Kararlar:
  • Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, bölünemez
  • Osmanlı Hükümeti vatanı koruyamazsa geçici bir hükümet kurulacak
  • Kuvâ-yı Milliye'yi tek kuvvet olarak tanımak ve milli iradeyi hâkim kılmak esastır
  • Manda ve himaye kabul edilemez
  • Mebusan Meclisi'nin toplanması ve hükümet işlerinin meclis tarafından kontrol edilmesi gerekli

Sivas Kongresi $4-11 Eylül 1919$:

• Ulusal nitelikte toplanan ilk kongredir
• Erzurum Kongresi kararları aynen kabul edildi
• Manda ve himaye kesin olarak reddedildi
• Temsil Heyeti üye sayısı artırılarak bütün ülkeyi temsil eder hale getirildi
• Ali Fuat Paşa, Batı Cephesi Komutanı olarak atandı
• İrade-i Milliye gazetesi çıkarılmaya başlandı
• Bütün milli cemiyetler, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirildi

Amasya Görüşmeleri $20-22 Ekim 1919$: Temsil Heyeti, Sivas Kongresi'nden sonra Osmanlı Hükümeti ile iletişimi kesti. Baskılara dayanamayan Damat Ferit Hükümeti istifa etti, yerine Ali Rıza Paşa Hükümeti kuruldu. Ali Rıza Paşa, Bahriye Nazırı Salih Paşa'yı Mustafa Kemal ile görüşmek üzere Amasya'ya gönderdi.

Temsil Heyeti'nin Ankara'ya Gelişi (27 Aralık 1919): İstanbul'da toplanacak Mebusan Meclisi çalışmalarını yakından takip edebilmek için Temsil Heyeti Ankara'ya geldi. Ankara'nın seçilme nedenleri:

• Merkezi konumu ve işgal edilmemiş olması
• İstanbul'a yakınlığı
• Güçlü bir kolorduya sahip olması
• Batı Anadolu'daki mücadeleye yakınlığı
• Demir yolu ve haberleşme imkanlarının iyi olması

Dikkat! Erzurum Kongresi'nde ilk kez "milli sınırlar" ifadesi kullanılarak Misakımillî'nin temeli atılmıştır. Sivas Kongresi'nde ise tüm yerel direniş örgütlerinin birleştirilmesiyle ulusal mücadele başlamıştır.